"इँटाभट्टाको आगो र बाल्यकालको खरानी”
कथाः "इँटाभट्टाको आगो र बाल्यकालको खरानी”
१: धुवाँभित्रको पहिलो रात (बालश्रमको
कठोर यथार्थ)
शहर पुगेपछि रामुले कल्पना गरेको संसार बिल्कुल
फरक देखिन्छ ।
ट्राफिकरले “ठूलो होटल” भनेको ठाउँ
वास्तवमा शहरको बाहिरपट्टि रहेको एउटा विशाल इँटाभट्टा हुन्छ । वरिपरि कालो धुवाँ,
पोल्ने
आगो, रातदिन कराउने मेसिन र थाकेका मजदुरहरूको भीड ।
रामु पहिलो पटक त्यहाँ पुग्दा उसले सोध्छ— “दाइ,
स्कूल
कता छ त ?”
ट्राफिकर हाँस्छ ।
“पहिले काम सिक् । पछि सबै हुन्छ ।”
त्यही क्षणदेखि रामुको सपना बिस्तारै फुट्न
थाल्छ ।
भट्टामा ऊ सीतासँग भेटिन्छे—तेह्र
वर्षकी दुब्ली केटी, जसको आँखामा असामान्य डर छ । सीताले नयाँ आउने
बालबालिकालाई चुपचाप हेर्ने बानी बसालेकी छ । ऊ रामुलाई पानी दिन्छे र बिस्तारै
भन्छे—
“यहाँ धेरै प्रश्न नगर्नू ।”
रामुलाई एउटा सानो टहरामा राखिन्छ जहाँ अरू
बालकामदारहरू भुइँमै सुतिरहेका हुन्छन् । कसैको खुट्टा पोलिएको, कसैको
हात फुटेको, कसैलाई ज्वरो । तर काम रोकिँदैन ।
भोलिपल्ट बिहान चार बजे नै मालिकको चिच्याहटले
सबै उठाइन्छ ।
“ए साना ! निदाउन आएको हो कि काम गर्न ?”
रामुको काँधमा पहिलो पटक काँचो इँटाको भारी
राखिन्छ । उसको शरीर थर्थर काँप्छ । घाम चर्कँदै जान्छ । हातको छाला चिरिन थाल्छ ।
उसले बिस्तारै महसुस गर्छ—उहाँहरूले उसलाई कामदार होइन, सामानजस्तै
व्यवहार गरिरहेका छन् ।
दिउँसो एउटा बालक थकाइले लड्छ । मालिक आएर लात
हान्दै कराउँछ—
“नाटक गर्छस् ? खान चाहिन्छ भने
काम गर !”
त्यो दृश्य देखेर रामु स्तब्ध हुन्छ । उसले घर
सम्झिन्छ । आमाले पकाएको मकैको ढिँडो, गाउँको खोला, स्कूलको घण्टी ।
आँखा रसाउँछन् । तर रुन पनि डर लाग्छ ।
राति सीताले चुपचाप आफ्नो पुरानो कपडाको टुक्रा
निकालेर रामुको चिरिएको हात बाँधिदिन्छे ।
“पहिलो दिन सबै रोएका हुन्छन्,” ऊ
बिस्तारै भन्छे ।
रामु सोध्छ—“हामी यहाँबाट जान
पाइन्छ ?”
सीता केही क्षण चुप लाग्छे । टाढा भट्टाको आगो
बलिरहेको हुन्छ ।
“जानेहरूले धेरै चोट खाएका छन्…”
त्यही बेला बाहिरबाट एकजना मजदुरको कराएको आवाज
सुनिन्छ । कसैले भाग्न खोजेको हुन्छ । त्यसपछि अचानक कोर्राको आवाज गुञ्जिन्छ ।
रामु डरले जुरुक्क उठ्छ ।
उसले पहिलो पटक बुझ्छ— ऊ काम गर्न होइन, बन्दी
बन्न यहाँ ल्याइएको रहेछ ।
२: सहरको पहिलो झट्का (आगमन र प्रारम्भिक शोषण)
काठमाडौंको बाहिरी भाग पुग्दा बिहानको कुहिरो
अझै हटेको थिएन । पुरानो बसको झ्यालबाट रामुले पहिलो पटक यति ठूलो सहर देखिरहेको
थियो । अग्ला घर, धुलाम्मे सडक, कर्कश हर्न,
मानिसहरूको
भीड—सबै उसलाई अनौठो लागिरहेको थियो ।
उसले मनमनै सोच्यो— “सायद अब मेरो जीवन बदलिन्छ होला…
शायद
म फेरि स्कूल जान पाउँछु…”
तर त्यो आशा धेरै बेर टिकेन ।
बस शहरको चहलपहल छोडेर बिस्तारै सुनसान
क्षेत्रमा पुग्यो । वरिपरि कालो धुवाँ उडिरहेका अग्ला चिम्नीहरू देखिन थाले । माटो,
धुलो
र जलिरहेको कोइलाको गन्धले सास फेर्न गाह्रो भइरहेको थियो ।
“ओर्ल, आइपुग्यौँ,” ट्राफिकरले कठोर
स्वरमा भन्यो ।
रामु झस्कियो । “दाइ… स्कूल कता छ ?”
ट्राफिकरले चुरोट सल्काउँदै व्यंग्यात्मक हाँसो
हाँस्यो ।
“पहिले काम सिक्, अनि पढाइ पनि
हुन्छ ।”
त्यो “पछि” भन्ने शब्द फेरि
कहिल्यै आएन । भट्टाभित्र प्रवेश गर्नेबित्तिकै मालिकको कडा
आवाज सुनियो—
“नयाँ केटा यही हो ? उमेर सानो छ,
तर
काम छिटो सिकाउनू ।”
रामुले केही बुझ्न नपाउँदै उसको काँधमा काँचो
इँटाको भारी थोपारियो । माटोले भरिएको जमिनमा नाङ्गो खुट्टा धसिँदै ऊ अरू
मजदुरहरूको पछि लाग्यो ।
पहिलो घण्टामै काँध पोल्न थाल्यो ।
दोस्रो घण्टामा हातको छाला फुट्यो ।
दिउँसोसम्म उसलाई चक्कर आउन थालिसकेको थियो । तर
त्यहाँ कसैलाई बालकको पीडा देख्ने फुर्सद थिएन ।
वयस्क मजदुरहरूले दिनभरि सयौं इँटा बोक्थे ।
रामुलाई पनि उस्तै काम गराइन्थ्यो । फरक यत्ति थियो—उनीहरूले पाउने
ज्यालाको आधा मात्र उसको नाममा लेखिन्थ्यो । त्यो पनि नगद होइन, “ऋण
कट्टा” भनेर साहुले खातामा मात्र लेख्थ्यो ।
एक साँझ रामुले साहुलाई डराउँदै सोध्यो— “मलाई
घरमा पैसा पठाउन मिल्छ ? आमा बिरामी हुनुहुन्छ…”
साहुले रिसाउँदै आँखा तिरस्कारले ताने— “पहिले
तेरो खाना र बसाइको ऋण तिर् । अनि कुरा गर ।”
रामु चुप लाग्यो ।
उहाँहरूले उसलाई कामदारभन्दा कम, ऋणीभन्दा
बढी केही ठानेका थिएनन् ।
राति सबै बालकामदारहरूलाई एउटा साँघुरो झुपडीमा
कोचियो । छानो चुहिने, भुइँ चिसो, वरिपरि धुवाँ र
पसिनाको गन्ध । एउटै सिरानीमा तीन जना सुत्थे । कसैलाई खोकी रोकिएको थिएन, कसैलाई
ज्वरोले पोलिरहेको थियो ।
सीता त्यही कुनामा बसिरहेकी थिई । उसको सुक्खा
खोकी लगातार बढिरहेको थियो । “तिमीलाई औषधि दिएको छैन ?” रामुले
सोध्यो ।
सीता हल्का मुस्कुराई । “यहाँ बिरामी हुन
पाइँदैन ।”
त्यो रात रामु धेरै बेर निदाउन सकेन । बाहिर
भट्टाको आगो रातभरि बलिरहेको थियो । झुपडीभित्र बच्चाहरूको खोकी, चिच्याहट
र थकान मिसिएको भारी सन्नाटा थियो ।
उसले आमाले विदा हुँदा भनेको कुरा सम्झियो— “छोरा,
जहाँ
गए पनि आफ्नो सपना नछोड्नू ।”
तर त्यो क्षण रामुलाई पहिलो पटक लाग्यो— सपना
पनि शायद गरिबका लागि धेरै महँगो कुरा रहेछ ।
३: शारीरिक हिंसा (कठोर यथार्थ)
भट्टामा दिन र रातको फरक बिस्तारै हराउँदै गएको
थियो । बिहान अँध्यारोमै काम सुरु हुन्थ्यो, राति शरीर थाकेर
ढल्ने बेलासम्म इँटा बोकाइ चलिरहन्थ्यो । समय घडीले होइन, मालिकको कराएको
आवाजले चल्थ्यो ।
रामुको हात अब सधैं माटो र रगतले भरिन थालेको
थियो । काँधमा इँटाको डाम स्थायी निलो घाउझैँ देखिन्थ्यो । उमेर केवल बाह्र वर्ष,
तर
शरीर वृद्ध मजदुरजस्तै थाकिसकेको ।
त्यो दिन घाम असाध्यै चर्किएको थियो । रामुले
काँधमा राखेको इँटाको थाक अचानक चिप्लियो । तीनवटा काँचो इँटा फुटे ।
“धडाम !”
आवाज सुन्नासाथ मालिक रिसले तमतमाउँदै आयो । “तैले
पैसा तिर्छस् अब ?”
रामु डरले काँप्यो । “माफ गर्नुहोस्
मालिक… हात चिप्लियो…”
तर त्यहाँ गल्तीभन्दा ठूलो अपराध गरिब हुनु
थियो । मालिकले
उसलाई सबै मजदुरहरूको अगाडि लात हान्यो । रामु माटोमा लड्यो । उठ्न खोज्दै गर्दा
फेरि कोर्राले पिठ्युँमा प्रहार गरियो ।
“काम गर्न नसक्ने भए किन आएको ?”
कोर्राको डामले शरीर पोलिरहेको थियो। तर रामु
कराउन पनि सकेन । उसले वरिपरि हे¥यो—सबै मजदुर चुप
थिए । कसैको आँखामा दया थियो, तर त्यो दया बोल्न डराउँथ्यो । त्यो
रात उसको ज्वरो बढ्यो । शरीर तातिएको, खोकीले छाती चिरिएको जस्तो । सास
फेर्दा पनि दुख्थ्यो ।
सीताले एउटा पुरानो कपडामा पानी भिजाएर निधारमा
राखिदिई । “तिमीलाई
धेरै ज्वरो आएको छ,” उसले बिस्तारै भनी ।
रामु कराउँदै फुसफुसायो— “म घर जान्छु… म अब सक्दिन…”
सीता केही बोलिन । किनकि यहाँ “घर
जान्छु” भन्नु पनि खतरा थियो । भोलिपल्ट रामु काममा ननिस्किँदा मालिक
आफैं झुपडीमा आयो ।
“नाटक गरेर सुतेको ? उठ् !”
रामुले उठ्न नसक्ने गरी शरीर दुखेको बतायो । मालिकले
उसको कपाल समातेर तानेर बाहिर निकाल्यो ।
“बिरामी भए पनि काम गर्नुपर्छ । यहाँ आराम गर्न
ल्याएको होइन ।”
त्यसपछि उसलाई तातो भट्टानजिकै उभ्याइयो ।
जलिरहेको इँटाको तापले छाला डढेजस्तो भइरहेको थियो । काम गर्दागर्दै अचानक रामुको
हात तातो इँटामा ठोक्कियो ।
“आऽऽ…”
छालाको एक भाग तुरुन्तै फुल्यो । तर
उपचारको सट्टा मालिकले झर्किंदै भन्यो—
“त्यति सानो पोलाइमा रोएको ?”
औषधि थिएन । आराम थिएन । केवल काम थियो । केही
दिनपछि अर्को बालक भाग्न खोज्दा समातियो । सबैको अगाडि उसको हात बाँधेर कुटियो ।
त्यो दृश्य जबरजस्ती सबै बालकामदारलाई देखाइयो ।
मालिक गर्जियो— “भाग्ने सोच कसैले पनि नगर ।”
रामुको मुटु काँप्यो । उसले महसुस गर्यो—यो
केवल काम गर्ने ठाउँ थिएन । यो डरले चलाइएको कैदखाना थियो ।
राति ऊ निदाउन खोज्थ्यो, तर पिठ्युँको
पीडा, पोलिएको हात र लगातार खोकीले सुत्न दिँदैनथ्यो । उसले
झुपडीको प्वालबाट बाहिर हे¥यो । टाढा शहरका बत्तीहरू टल्किरहेका थिए । त्यो
उज्यालो संसार यति नजिक भएर पनि उसबाट अत्यन्तै धेरै टाढा थियो ।
४: मानसिक र संवेगात्मक हिंसा (आत्मसम्मानको
बिस्तारै हत्या)
इँटाभट्टाको हिंसा केवल शरीरमा सीमित थिएन ।
घाउहरू छालामा मात्र होइन, मनभित्र पनि गहिरिँदै गइरहेका थिए ।
दिनभरि मालिक र ठेकेदारको एउटै भाषा सुनिन्थ्यो—
“निकम्मा !”
“ढिलो काम गर्ने किरा !”
“तँजस्ता सयौँ आउँछन् ।”
रामुले सुरुमा प्रतिवाद गर्न खोज्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ आफू पनि मानिस भएको सम्झाउन मन लाग्थ्यो । तर हरेक उत्तरपछि थप गाली,
थप
धम्की आउँथ्यो । बिस्तारै उसले चुप हुन सिक्यो ।
अब उसले आफ्नै नाम पनि कम सुन्न थालेको थियो । सबैले
उसलाई “ए केटा” भनेर बोलाउँथे ।
एक दिन साहुको कार्यालयबाहिर पुरानो मोबाइल
चार्ज हुँदै गरेको देखेर रामुको मन एक्कासि उज्यालो भयो । उसले हिम्मत गरेर भन्यो— “म
एकछिन आमासँग कुरा गर्न पाउँछु ? उहाँ धेरै चिन्ता गर्नुहुन्छ होला…”
साहुले चिसो नजरले हे¥यो । “फोन
गरेर के हुन्छ ? काम गर ।”
“एक मिनेट मात्र…” त्यसअघि नै उसको गालामा जोडले चड्कन
बज्यो।
“यहाँ आएपछि पुरानो घर बिर्सिनुपर्छ बुझिस् ?”
त्यो क्षण रामुको घाँटी सुकेजस्तो भयो । उहाँहरूले
उसलाई परिवारबाट मात्रै होइन, उसको स्मृतिबाट पनि अलग गर्न खोजिरहेका
थिए । त्यसपछि
रामुले घरको कुरा कम गर्न थाल्यो । आमाको अनुहार सम्झन खोज्दा पनि डर
लाग्न थाल्यो । किनकि सम्झनासँगै पीडा आउँथ्यो ।
राति झुपडीमा अरू बालकामदारहरू थकाइले तुरुन्त
सुत्थे । तर रामुलाई निद्रा आउँदैनथ्यो । बाहिर भट्टाको आगो बलिरहन्थ्यो, भित्र
उसको मन पोलिरहन्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ उसले आँखा चिम्लिँदा गाउँ देख्थ्यो— हरियो
खेत, खोला, विद्यालयको आँगन, आमाले टाउको
मुसार्दै भनेको आवाज—
“मेरो छोरो ठूलो मान्छे बन्छ…”
त्यसपछि अचानक मालिकको चिच्याहट सपनाभित्रै
घुस्थ्यो—
“तँ केही होइनस् !”
रामु झस्किएर ब्युँझिन्थ्यो । उसको
आँखाबाट आँसु बगिरहेको हुन्थ्यो।
एक रात सीताले सोधी— “तिमी निदाउँदा किन कराउँछौ ?”
रामु केही बेर चुप बस्यो । “म
घर फर्किएको सपना देख्छु… अनि फेरि यहाँ आइपुग्छु…”
सीताले टाढा हेर्दै भनी— “मैले त अब आफ्नो घरको अनुहार पनि
बिर्सिन थालेँ ।”
त्यो वाक्य सुनेपछि रामुको मुटु एकाएक भारी भयो
। उसले
महसुस गर्यो—यहाँ बच्चाहरूको श्रम मात्र चोरिएको छैन,
उनीहरूको
बालापन, आत्मविश्वास र भविष्य पनि विस्तारै खोसिँदै गएको छ ।
अर्को दिन मालिकले सबैको अगाडि रामुलाई फेरि
अपमानित गर्यो ।
“यो केटा कहिल्यै मान्छे बन्दैन ।”
वरिपरि केही मजदुरहरू मौन थिए । तर
त्यो मौनता पनि कहिलेकाहीँ गालीभन्दा बढी क्रूर हुन्थ्यो ।
राति रामुले पहिलो पटक आफ्नै मनलाई सोध्यो—
“सायद साँच्चै म केही होइन कि ?”
त्यही प्रश्नसँगै उसको आत्मसम्मानको अन्तिम
टुक्रा पनि बिस्तारै भत्किन थाल्यो ।
५: सीताको कथा (यौनजन्य हिंसा र बहुआयामिक शोषण)
भट्टामा सीता अरू बालकामदारभन्दा फरक देखिन्थी ।
ऊ कम बोल्थी, धेरै हाँस्थिन पनि । कसैले अचानक नजिक आएमा
उसको शरीर झस्किन्थ्यो । राति कहिलेकाहीँ ऊ निद्रामै डराएर उठ्थी र केही क्षण सास
फेर्न संघर्ष गरेझैँ देखिन्थ्यो ।
रामुले सुरुमा त्यसलाई सामान्य पीडा ठानेको
थियो । तर
बिस्तारै उसले सीताको आँखाभित्र एउटा गहिरो त्रास देख्न थाल्यो—जुन
केवल कठोर श्रमले जन्माएको थिएन ।
एक साँझ मालिकले सीतालाई बोलायो । “तँ
आजदेखि भट्टामा होइन, शहरको केबिनमा काम गर्छेस् । यहाँभन्दा सजिलो
काम हो ।”
वरिपरिका केही मजदुरहरू चुपचाप भए । सीताको
अनुहार एकाएक फिक्का भयो ।
उसले बिस्तारै भनिन्— “म यतै काम गर्छु…”
मालिक रिसायो। “धेरै बोल्न थालिस् ?”
त्यस रात सीता धेरै बेर रोइरही । रामुले
कारण सोध्यो, तर उसले उत्तर दिइन ।
भोलिपल्ट बिहान एउटा मोटरसाइकल आयो । सीतालाई
पुरानो झोला बोकाएर लगियो । जाँदा उसले एकपटक मात्र पछाडि फर्केर हेरी । त्यो
नजरभित्र डर, लाचारी र मौन सहायता-याचना मिसिएको थियो ।
त्यसपछि धेरै दिनसम्म सीता भट्टामा देखिइन ।
रामुले काम गर्दागर्दै बारम्बार सोचिरह्यो— “सजिलो
काम भनेको के होला ?”
तर केही मजदुरहरूको फुसफुसाहटले उसलाई असहज
बनाउन थाल्यो ।
“त्यो केटी अब फर्किन्न होला…”
“साहुका साथीहरूको घरमा पठाइएको छ…”
रामुको मन अशान्त भयो । करिब दुई सातापछि सीता फेरि भट्टामा
फर्की । तर
ऊ पहिलेकी सीता थिइन । उसको अनुहार झन् मलिन थियो । हातमा निला डामहरू
थिए । ऊ कसैको आँखामा हेर्दिनथी । अचानक पुरुषको आवाज सुन्नासाथ काँप्थी ।
त्यो रात रामुले धेरै कर गरेपछि मात्र सीता
बोल्न तयार भई । झुपडीबाहिर भट्टाको आगो बलिरहेको थियो । सीताको
स्वर काँपिरहेको थियो , मन त्योभन्दा बढी पोलिरहेको थियो ।
“त्यो केबिन होइन रहेछ…” उसले बिस्तारै आफ्नो कथा खोल्न थाली ।
शहरमा उसलाई एउटा साँघुरो रेस्टुरेन्टजस्तो
ठाउँमा राखिएको रहेछ । दिनभरि भाँडा माझ्ने, टेबल सफा गर्ने
काम । राति मादक पदार्थ खाएका ग्राहकहरू आउँथे । उनीहरूले जिस्क्याउने, जबरजस्ती
हात समात्ने, शरीर छुन खोज्ने गर्थे ।
“नमान्दा मालिकले भन्थ्यो— ‘चुप लागेर सहन सिक्, होइन
भने फेरि भट्टामा फालिदिन्छु ।’”
एक रात एक जना ग्राहकले जबरजस्ती कोठाभित्र
तान्न खोजेछ । सीता चिच्याउँदा उल्टै उसैलाई दोष लगाइयो ।
“तँ जस्ती केटीको काम नै यही हो,” मालिक्नीले
भनेकी रहिछिन् ।
त्यो वाक्यले उसको आत्मा नै चिरिएको थियो । सीता
बोल्दै जाँदा उसको आँखाबाट आँसु बगिरहे ।
“म भाग्न खोजेँ… तर कहाँ जाने ?”
रामु निःशब्द भयो । उसको छातीभित्र केही भारी चीज
थिचिएजस्तो भयो ।
उसले पहिलो पटक महसुस गर्यो— बालश्रम
केवल इँटा बोक्ने पीडा मात्र होइन रहेछ । यो त बच्चाहरूलाई असुरक्षित अन्धकारतिर
धकेल्ने ढोका रहेछ ।
रामुको मनमा तीव्र क्रोध उम्लियो । तर त्यो
क्रोधभन्दा ठूलो अपराधबोध थियो । सीता लगिँदा उसले केही गर्न सकेन । उसले
केवल हेरेर बसेको थियो ।
“मैले तिमीलाई रोक्न पनि सकिन…” रामुले
बिस्तारै भन्यो ।
सीता हल्का मुस्कुराई, तर त्यो मुस्कान
पीडाले चिरिएको थियो । “हामीलाई कसैले रोक्दैन, रामु… हामीलाई
बेचिन्छ मात्र ।”
त्यो रात रामु निदाउन सकेन । भट्टाको
आगो उसलाई पहिलेभन्दा अझ क्रूर लागिरहेको थियो । मन त्योभन्दा बढी पोलिरहेको थियो
।
किनकि अब उसले बुझिसकेको थियो— यहाँ
बच्चाहरूको श्रम मात्र होइन, उनीहरूको शरीर, आत्मा र मौनता
पनि किनबेच भइरहेका थिए ।
६: शिक्षा र बाल्यकालको हत्या (हराउँदै
गएको भविष्य)
भट्टामा समय केवल कामका लागि थियो । बिहान
अँध्यारो हुँदा उठ्ने, राति शरीर थाकेर नढलुञ्जेल इँटा बोक्ने । दिनको
चौधदेखि सोह्र घण्टा काम अब रामुको जीवनको सामान्य नियम बनिसकेको थियो ।
उसले कहिलेकाहीँ औँलामा हिसाब गर्थ्यो— “आज
कति दिन भयो स्कूल नगएको ?”
तर दिनहरू यति धेरै भइसकेका थिए कि उसले गन्नै
छोड्यो । भट्टाको
छेउमै एउटा सरकारी विद्यालय थियो । दिउँसो काम गर्दागर्दै कहिलेकाहीँ त्यहाँको
घण्टीको आवाज हावासँगै आइपुग्थ्यो । त्यो आवाज सुन्नासाथ रामुको हात केही क्षण
रोकिन्थ्यो ।
उसले टाढाबाट नीलो पोशाक लगाएका बालबालिका
देख्थ्यो । कसैले
झोला बोकेको, कसैले मैदानमा दौडिरहेको, कसैले
हाँस्दै साथीलाई धकेलिरहेको ।
त्यो दृश्य उसलाई सपनाजस्तो लाग्थ्यो ।
एक दिन एउटा सानो केटा फुटबल खेल्दै भट्टाको
नजिक आइपुग्यो । ऊ हाँसिरहेको थियो, उसको खुट्टामा जुत्ता पनि थिएन । रामुले
केही क्षण उसलाई हेरिरह्यो । उसको मनभित्र अचानक तीव्र पीडा उठ्यो ।
“म पनि यही उमेरको त हुँ…”
तर त्यो बालक खेल्दै थियो । रामु
भने काँधमा इँटाको भारी बोकेर उभिएको थियो । राति ऊ कहिलेकाहीँ माटोमा औँलाले अक्षर
कोर्थ्यो— क,
ख,
ग… उसलाई
डर लाग्थ्यो, कतै आफूले पढ्न नै बिर्सिन्छ कि भनेर ।
एक दिन भट्टाको फोहोर कुनाबाट उसले च्यातिएको
पुरानो नेपाली किताब भेट्टायो । आधा पाना हराएको, माटो लागेको,
तर
अझै पढ्न मिल्ने । त्यो किताब उसले आफ्नो सबैभन्दा ठूलो
सम्पत्तिजस्तै लुकाएर राख्यो । राति सबै सुतेपछि, झुपडीको
कुनामा सानो बत्तीको मधुरो उज्यालोमा ऊ चुपचाप पढ्न थाल्थ्यो ।
“मानिसले सपना देख्नुपर्छ…” किताबको
एउटा वाक्य पढ्दा उसको आँखाभित्र चमक फर्किन्थ्यो ।
सीता कहिलेकाहीँ उसलाई हेरेर भन्थी— “तिमी
अझै पढ्न चाहन्छौ ?”
रामुले बिस्तारै टाउको हल्लाउँथ्यो । “म
डाक्टर बन्छु भनेको थिएँ…”
त्यो वाक्य बोल्दा उसको स्वरमा अझै बालकपन
बाँकी थियो । तर त्यो सानो आशा पनि धेरै दिन टिकेन । एक
रात मालिक अचानक झुपडीमा पस्यो । उसको नजर सीधै रामुको हातमा रहेको
किताबमा पुग्यो ।
“कामदार भएर पढ्ने सपना देख्छस् ?”
रामु डरले उठ्यो । “म… म
खाली हेर्दै थिएँ…”
मालिकले किताब खोसेर भुइँमा फालिदियो । त्यसपछि
उसलाई सबैको अगाडि कुट्न थाल्यो । “यहाँ काम गर्न आएको कि मास्टर बन्न ?”
कोर्राको प्रहारसँगै किताबका पानाहरू माटोमा
छरिए । कसैको
खुट्टाले ती अक्षरहरू कुल्चियो । रामुले आफ्नो शरीरभन्दा बढी ती पानाहरू
फुटेको देखेर पीडा महसुस गर्यो । त्यो रात ऊ धेरै बेर रोइरह्यो । उसले
च्यातिएको एउटा पाना लुकाएर छातीमा राख्यो ।
त्यो पानामा लेखिएको थियो—“शिक्षा
भविष्यको ढोका हो ।”
रामुले आँसु पुछ्दै सोच्यो— “यदि
त्यो ढोका मबाट बन्द गरियो भने… मेरो भविष्य कहाँ जान्छ ?”
बाहिर भट्टाको आगो बलिरहेको थियो । भित्र
एउटा बालकको भविष्य बिस्तारै खरानी बन्दै थियो । मनत्यतिकै पोलिरहेको थियो ।
७: ओसारपसार र बेचबिखनको खतरा (अन्धकार
अझ गहिरिँदै)
जाडो बढ्दै गएको थियो । बिहानको कुहिरोभित्र
भट्टाको धुवाँ मिसिँदा सिंगो ठाउँ झन् डर लाग्दो देखिन्थ्यो । तर पछिल्ला दिनहरूमा
रामुलाई केवल कामको थकानभन्दा ठूलो कुनै खतरा नजिकिँदै आएको अनुभूति भइरहेको थियो । मालिक
र केही अपरिचित मानिसहरू बारम्बार भित्रको कोठामा बसेर फुसफुस गर्थे । उनीहरूको
नजर बेला–बेला रामु र सीतामाथि रोकिन्थ्यो । त्यो नजरमा मजदुर खोज्ने चाहना
होइन, सामान छान्ने लोभ देखिन्थ्यो ।
एक साँझ त्यही पुरानो ट्राफिकर फेरि भट्टामा
आयो—उही झुटो मुस्कान, उही चुरोटको गन्ध ।
उसले रामुको काँध थिच्दै भन्यो— “तँ
अब ठूलो काममा जान्छस् । यहाँभन्दा राम्रो ठाउँ । धेरै पैसा ।”
रामुको मुटु बेस्सरी धड्कियो । अब
उसले “राम्रो ठाउँ” भन्ने शब्दको अर्थ बुझिसकेको थियो ।
सीताले टाढाबाट त्यो दृश्य देखिरहेकी थिई । उसको
अनुहार एकाएक सेतो भयो ।
राति उसले डराउँदै भनिन्— “मैले उनीहरूको कुरा सुनेँ…”
“के कुरा ?”
सीताको स्वर काँपिरहेको थियो । “हामीलाई
बेच्ने कुरा गर्दै थिए… कसैलाई भारत लैजाने, कसैलाई
काठमाडौंका डान्सबार र केबिनमा…”
रामुको शरीर चिसियो । उसले पहिलो पटक आफू साँच्चै हराउन
सक्ने डर महसुस गर्यो—यस्तो हराइ, जहाँबाट कोही
फर्कँदैन । भोलिपल्टदेखि
मालिकको व्यवहार झन् कठोर भयो ।
“भाग्ने सोच पनि नगर,” ऊ बारम्बार
भन्थ्यो ।
दुई जना नयाँ मान्छेहरू राति भट्टा वरिपरि पहरा
दिन थाले । रामु
अब हरेक क्षण डरभित्र बाँचिरहेको थियो । उसलाई आमाको अनुहार धमिलो हुँदै गएको
अनुभव हुन्थ्यो ।
उसले मनमनै कसम खायो— “जे भए पनि म यहाँबाट भाग्छु ।”
त्यो रात पानी परिरहेको थियो । झुपडीको
छानोबाट पानी चुहिरहेको थियो । पहरेदारहरू रक्सी पिएर आगो छेउमा बसेका थिए ।
रामुले सीतालाई बिस्तारै भन्यो— “आज
भागौँ ।”
सीता केही क्षण चुप रहिन् । उसको
आँखामा डर र आशा एकैपटक देखिन्थ्यो । दुवैले चुपचाप झुपडीको पछाडिबाट
निस्कने प्रयास गरे । हिलोले भरिएको जमिन, अँध्यारो,
लगातार
परिरहेको पानी । रामुको मुटु यति जोडले धड्किरहेको थियो कि आवाज
बाहिर सुनिन्छ जस्तो लागिरहेको थियो ।
उनीहरू केही पर पुगेका मात्र थिए— “ए !
को हो त्यहाँ ?”
टर्चको तेज उज्यालो उनीहरूको अनुहारमा पर्यो । सीता
डरले चिच्याइन् । रामुले उसको हात समातेर दौडिन खोज्यो । तर
केही क्षणमै पहरेदारहरूले उनीहरूलाई समातिहाले ।
त्यसपछि सुरु भयो क्रूर यातना ।
रामुलाई बाँसको लठ्ठीले कुटियो । उसको पिठ्युँ
निलो भयो, ओठ फुट्यो । सीतालाई कपाल समातेर घिसारियो ।
मालिक रिसले कराइरहेको थियो— “भागेर
कहाँ जान्थ्यौ ? तिमीहरू हाम्रो पैसा हौ !”
त्यो वाक्यले रामुको मनभित्रैबाट चकनाचुर भयो ।
उनीहरूको नजरमा उनीहरू बच्चा थिएनन्—किनबेच
हुने वस्तु मात्र थिए ।
राति रामुलाई झुपडीको खाँबामा डोरीले बाँधियो ।
शरीर दुखिरहेको थियो, तर त्योभन्दा बढी मनभित्र डर चिच्याइरहेको थियो
। बाहिर
ट्राफिकर र मालिक फेरि कुरा गरिरहेका थिए ।
“केटीलाई भोलि पठाइदिऊँ,” कसैले भन्यो ।
“केटालाई पनि पछि सीमा कटाउन मिल्छ,” अर्को
स्वर आयो ।
रामुको आँखा अन्धकारमा फैलियो । उसले
सीतालाई हेर्न खोज्यो, तर ऊ कुनामा चुपचाप बसिरहेकी थिई ।
त्यो रात उनीहरू दुवैले एउटै कुरा महसुस गरे— अब
समय धेरै बाँकी छैन ।
८: विद्रोहको बीज (क्लाइमेक्सको तयारी)
भाग्ने प्रयास असफल भएपछि भट्टाको वातावरण झन्
भयावह बनेको थियो । मालिक अब रामु र सीतालाई हरक्षण निगरानीमा राख्थ्यो । कामको
भारी बढाइएको थियो, गाली र कुटाइ त झन् सामान्य भइसकेको थियो । रामुको
शरीर बिस्तारै कमजोर हुँदै गइरहेको थियो । लगातार भारी इँटा बोक्दा उसको दाहिने
हात सुन्निन थालेको थियो । तर आराम गर्ने अनुमति थिएन ।
एक दिन भट्टाको भिजेको जमिनमा चिप्लिएर ऊ ठूलो
इँटाको थुप्रोसँग बजारियो ।
“चट्याक !”
उसको हातबाट असह्य आवाज निस्कियो । क्षणभरमै
पीडाले आँखा अन्धकार भए।
“मालिक… हात…”
तर मालिक नजिक आएर हेर्नुको सट्टा करायो—
“नाटक नगर् ! उठेर काम गर् ।”
रामु उठ्न खोज्दा उसको हात लत्रियो । असह्य
पीडाले ऊ करायो । त्यसपछि मात्र एउटा बूढो मजदुर बिस्तारै
फुसफुसायो— “हाड
भाँचिएको जस्तो छ…”
तर अस्पताल लगिएन । उसको हातमा फोहोर कपडा बाँधेर फेरि
काममा धकेलियो । राति ज्वरोले पोलिरहेको अवस्थामा रामु चुपचाप
कराइरह्यो । सीता उसको छेउमा बसिरही । तर सीताको आफ्नै शरीरभित्र पनि अर्को
डर बढिरहेको थियो । केही सातादेखि ऊ अस्वाभाविक रूपमा कमजोर भएकी
थिई । खाना देख्दा वाकवाकी लाग्थ्यो । अचानक टाउको घुम्थ्यो ।
एक रात उसले काँपिरहेको स्वरमा भनिन्— “रामु…
मलाई
डर लागिरहेको छ…”
रामुले प्रश्नवाचक नजरले हे¥यो
। सीताको आँखाबाट आँसु झर्यो । “यदि… म गर्भवती भएँ
भने ?”
त्यो शब्द सुन्नासाथ झुपडीभित्रको सन्नाटा झन्
भारी भयो । रामुको
घाँटी सुकेजस्तो भयो । उसलाई अचानक त्यो केबिन, ती हिंस्रक
हातहरू, सीताको डरले काँपेको अनुहार सबै सम्झना आयो । त्यो रात उनीहरू धेरै बेर केही बोल्न
सकेनन् ।
भोलिपल्ट भट्टामा एउटा नयाँ महिला आइन् ।
साधारण कुर्ता लगाएकी, काँधमा फाइल बोकेकी । उनी मजदुरहरूसँग कुरा
गर्न खोज्दै थिइन् ।
मालिक भने अस्वाभाविक रूपमा तनावमा देखिन्थ्यो ।
“सरकारी मान्छे होइन,” कसैले फुसफुसायो
।
“कुनै संस्थाबाट आएकी रे…”
ती महिला मजदुरहरूको नाम टिपिरहेकी थिइन् । उनको
नजर रामुको बाँधिएको हातमा रोकियो ।
“तिमी स्कूल जान्छौ ?” उनले बिस्तारै
सोधिन् ।
रामु डरायो । मालिक नजिकै उभिएको थियो ।
उसले टाउको झुकाएर भन्यो—
“जाँदिन…”
महिलाले केही क्षण चुपचाप उसलाई हेरिन् । त्यो
नजर अरू मानिसहरूको जस्तो थिएन । त्यहाँ तिरस्कार थिएन, डर थिएन—मानौँ
पहिलो पटक कसैले उसलाई बच्चाको रूपमा देखिरहेको थियो । जाँदा उनले चुपचाप एउटा सानो कागज
रामुको हातमा थमाइन् ।
त्यसमा एउटा फोन नम्बर लेखिएको थियो ।
तल सानो अक्षरमा लेखिएको थियो— “डराउनु
हुँदैन ।”
त्यो कागज रामुले आफ्नो च्यातिएको किताबको
पानासँगै लुकायो । तर मनभित्र युद्ध चलिरहेको थियो ।
यदि ऊ भाग्यो भने ?
मालिकले गाउँमा गएर बुबाको ऋण बढाइदिन्छ ।
परिवारलाई धम्क्याउँछ । सायद आमाबुबा झन् दुःखमा पर्छन् ।
तर यदि ऊ यहीँ बस्यो भने ?
उसको हात सधैंका लागि बिग्रन सक्छ । सीता
अझ ठूलो अन्धकारमा धकेलिन सक्छे । र उनीहरू दुवैको जीवन यही आगोभित्र
सकिन सक्छ । त्यो रात रामु निदाउन सकेन ।
उसले पहिलो पटक आफ्नो डरभन्दा ठूलो कुरा महसुस
गर्यो— अब
चुप लागेर बाँच्नु पनि एक प्रकारको मृत्यु थियो
९: फुसफुसाहटको रात (मध्य उत्कर्ष – डरको मनोविज्ञानको चरम बिन्दु)
रात गहिरिँदै गएको थियो । भट्टाभित्रको आगो
पहिलेभन्दा अझै चर्को देखिन्थ्यो,
मानौँ त्यो आगोले केवल इँटा होइन, सबैको धैर्य र मनोबल पनि पोलिरहेको होस् ।
रामु धेरै बेर निदाउन सकेको थिएन । हातको चोट, सीताको डर, र भाग्ने असफल प्रयासले उसको शरीर
मात्र होइन, मन
पनि थकित थियो । झुपडीभित्र सबै सुतेको जस्तो लाग्थ्यो, तर त्यो “निद्रा” शान्त थिएन—त्यो
डरले थिचिएको मौनता थियो ।
अचानक बाहिर पहरेदारहरूको खुट्टाको आवाज टाढा
हुँदै गयो । रक्सीको बोतल फुटेजस्तो आवाज आयो, त्यसपछि केही बेर सन्नाटा ।
त्यही सन्नाटामा रामुको मनमा एउटा विचार बलियो
हुँदै आयो—
“आज… यो मौका हुन सक्छ ।”
उसले सीतालाई बिस्तारै हल्लायो ।
“सीता… उठ ।”
सीता झस्केर उठी । उसका आँखाहरू अझै डरले
भरिएका थिए ।
“के
भयो ?” उसले फुसफुसाई ।
रामुले झुपडी बाहिर सुनियो कि छैन भनेर पक्का
गर्यो ।
“आज
भाग्ने ।”
सीताको सास एक्कासि रोकियो । उसको अनुहारमा डर
र थकान एकैसाथ देखियो ।
“यदि
फेरि समातियो भने ?”
रामु केही क्षण चुप बस्यो ।
त्यसपछि बिस्तारै भन्यो— “त्यसपछि त हामी सधैं यहीँ रहन्छौँ ।”
त्यो वाक्य सरल थियो, तर भारी । सीताले आफ्नो काँपिरहेको हात
समाइन् ।
“मलाई… मलाई धेरै डर लाग्छ रामु…”
त्यही क्षण बाहिर टाढाबाट कुकुर भुक्ने आवाज
आयो ।
अँध्यारो झन् बाक्लियो ।
रामुले झुपडीको काठको प्वालबाट बाहिर हे¥यो । पहरेदारहरू केही टाढा बसेर आगो
तापिरहेका थिए । उनीहरूको हाँसो र गाली मिसिएको आवाज आइरहेको थियो ।
“अहिले
नै,” उसले निर्णय गर्यो
।
उनीहरू बिस्तारै झुपडीको पछाडिको फाटेको भागबाट
निस्किए । हिलो जमिन चिसो थियो । प्रत्येक पाइला चाल्दा आवाज नआओस् भनेर उनीहरू
सास पनि रोकेर हिँडिरहेका थिए ।
तर डर केवल बाहिर थिएन । डर उनीहरूको शरीरभित्र
बसिरहेको थियो ।
सीताको हात रामुको हातसँग जोडिएको थियो । तर
त्यो समात्नु भरोसा मात्र थिएन—त्यो
जीवन टाँसिएको प्रयास थियो ।
अचानक टाढाबाट आवाज आयो— “को हो त्यहाँ ?”
टर्चको उज्यालो अँध्यारो चिर्दै उनीहरूको नजिक
आउन थाल्यो ।
सीताको शरीर जम्यो । रामुको मुटु यति जोडले
धड्कियो कि उसलाई लाग्यो—आवाज
बाहिर सुनिन्छ ।
त्यो क्षण सीताको मुखबाट अनायासै आवाज निस्कियो—
“हेलो…”
एकदमै सानो, फुसफुसिएको ।
मानौँ त्यो शब्द बोलिएको होइन, मनभित्रबाट झरेको हो ।
त्यसपछि त्यो फुसफुसाहट च्यातिएर निस्कियो—
“हेलो… हामीलाई बचाइदिनुहोस्…”
त्यो वाक्य डरको चरम थियो—
चिच्याहट होइन, हार होइन, तर
अस्तित्व बचाउने अन्तिम आग्रह ।
रामुले सीताको हात अझ बलियो समात्यो ।
“नबोल… दौड,” उसले करिब नबोलेको स्वरमा भन्यो ।
तर ढिलो भइसकेको थियो ।
टर्चको उज्यालो उनीहरूको अनुहारमा ठोक्कियो । र
त्यससँगै भट्टाभित्रको सन्नाटा एकाएक चिरियो—
“त्यहाँ
! भाग्दै छन् !”
त्यो क्षण उनीहरूको डर अब मनभित्र सीमित रहेन ।
डर अब आवाज बनेर रातभरि फैलिन थाल्यो ।
१०: मुक्ति र सङ्घर्ष (उत्कर्ष)
भट्टाभित्र अब हरेक दिन झन् असह्य बन्दै गएको
थियो । मालिकले सीतालाई फेरि “बाहिर
काम” मा पठाउने कुरा
खुला रूपमा गर्न थालेको थियो । रामुको हात सुन्निएर काम गर्नै नसक्ने अवस्थामा
पुग्दा पनि उसलाई आराम दिइएको थिएन । तर अब डरभित्र एउटा नयाँ भावना जन्मिसकेको
थियो—विद्रोह ।
एक रात सबै मजदुर सुतेपछि रामुले चुपचाप त्यो
कागज निकाल्यो, जुन
NGO की महिलाले
दिएको थिइन् । झुपडीको कुनामा एउटा पुरानो मोबाइल कहिलेकाहीँ चार्जमा राखिने
गर्थ्यो । पहरेदारहरू आज पनि रक्सीले मात्तिएका थिए । काँपिरहेको हातले उसले नम्बर
मिलायो ।
“हेलो… हामीलाई बचाइदिनुहोस्…”
त्यसपछि उसको आवाज रोकिन थाल्यो । आँसु र डर
मिसिएर शब्द फुटिरहेका थिए । उसले भट्टाको नाम, मालिकको नाम र त्यहाँ रहेका बालबालिकाबारे सकेसम्म बतायो ।
फोन काटेपछि रामुको मुटु यति जोडले धड्किरहेको
थियो कि उसलाई तुरुन्तै सबैले थाहा पाउँछन् जस्तो लागिरहेको थियो । भोलिपल्ट
वातावरण असामान्य थियो । मालिकलाई केही शंका परेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
उसले सबै मजदुरलाई लाइनमा उभ्याएर गर्जियो— “यदि कसैले बाहिर कुरा गरेको थाहा पाएँ भने जिउँदै गाडिदिन्छु ।”
रामुको शरीर चिसियो । सीताको अनुहार फेरि
फिक्का भयो । त्यही साँझ दुई जना मानिस अचानक भट्टामा आए । उनीहरूले मालिकसँग
गोप्य कुरा गरे । त्यसपछि मालिक रिसले तमतमाउँदै सीतातिर हेर्न थाल्यो ।
“आज
राति नै पठाउनुपर्छ,” उसले
कठोर स्वरमा भन्यो । रामुले बुझ्यो—अब
समय सकिँदै थियो । रात परेपछि सीतालाई जबरजस्ती बाहिर लैजान खोजियो । सीता
चिच्याइन् । रामु दौडेर बीचमा आयो ।
“उसलाई
नलग्नुहोस् !”
मालिकले रिसले फलामको डण्डी उठायो ।
“तँ
धेरै बहादुर भइस् है ?”
अर्को क्षण डण्डी रामुको काँधमा बज्रियो । ऊ
भुइँमा लड्यो । पुरानो चोट फेरि चर्कियो ।
सीता कराइरहेकी थिई । पहरेदारहरूले रामुलाई
लातले हिर्काउँदै ताने ।
त्यो क्षण भट्टाभित्र अराजकता फैलियो । अचानक
बाहिरबाट गाडीको तीव्र आवाज आयो ।
“पुलिस
!” कसैले चिच्यायो ।
मालिक झस्कियो । केही मानिस भाग्न खोजे । भट्टाको
गेटमा प्रहरी, स्थानीय
प्रशासन र केही पत्रकारहरू छिरे । त्यही NGO की महिला पनि उनीहरूसँग थिइन् ।
क्यामेराको फ्ल्यास चम्किन थाल्यो । बालकामदारहरू
डरले कुनाकाप्चातिर लुकिरहेका थिए ।
NGO की
महिलाले सीतालाई अँगालो हालिन् । “अब
तिमी सुरक्षित छौ,” उनले
बिस्तारै भनिन् ।
तर सुरक्षित हुनु पनि सजिलो थिएन । उद्धारपछि
रामु र सीतालाई अस्थायी संरक्षण गृहमा राखियो । त्यहाँ पहिलो पटक उनीहरूले सफा
ओछ्यान, औषधि र शान्त
रात पाए । तर मानसिक घाउहरू यति सजिलै भरिन सकेनन् ।
कानुनी प्रक्रिया सुरु भयो ।
पत्रकारहरूले समाचार छापे ।
मालिक पक्राउ पर्यो ।
तर केही दिनमै वास्तविकता फेरि कठोर रूपमा
अगाडि आयो । मालिकका मानिसहरूले गाउँमा गएर रामुको बुबालाई धम्क्याउन थाले ।
“यदि
मुद्दा फिर्ता लिएन भने परिणाम राम्रो हुँदैन ।”
गाउँका केही मानिसहरूले उल्टै रामुकै परिवारलाई
दोष दिन थाले—
“छोरालाई
आफैं पठाएका होइनन् र ?”
अदालतमा पनि मालिकका वकिलहरूले बालबालिकालाई
झुटो साबित गर्न खोजे ।
“यी
बच्चाहरूलाई कसैले सिकाएको हो,”
उनीहरू भन्थे ।
सीता बयान दिन जाँदा काँप्थी । रामु राति अचानक
डराएर उठ्थ्यो । मुक्ति पाएका थिए,
तर हिंसाको छाया अझै उनीहरूको पछिपछि हिँडिरहेको थियो ।
एक दिन पत्रकारले रामुलाई सोध्यो— “तिमीलाई अहिले सबैभन्दा के चाहिन्छ ?”
रामु केही क्षण चुप रह्यो। त्यसपछि बिस्तारै
भन्यो—
“हामीलाई
दया होइन… फेरि
बच्चा भएर बाँच्न पाउने अधिकार चाहिन्छ ।”
११ (चरमोत्कर्ष – अन्तिम खण्ड): आवाजले तोडेको अँध्यारो (उत्कर्षको निष्कर्ष र
प्रणालीगत सत्य)
“हेलो… हामीलाई बचाइदिनुहोस्…” भन्ने त्यो फुसफुसाहट रातको अँध्यारोमा
हराएको भए पनि, त्यो
आवाज वास्तवमा हराएको थिएन
।
त्यो एउटा कल थियो—तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा, त्यो एकमात्र तथ्यगत वास्तविक प्रमाण
थियो ।
रामु र सीता पक्राउ परेपछि भट्टाभित्रको
सन्नाटा केही दिनका लागि गहिरो भयो । तर त्यो सन्नाटा ढाकछोप थिएन, त्यो डरको स्थगन थियो । मालिकहरू अझै
आफू सुरक्षित भएको ठानिरहेका थिए ।
तर फोनको रेकर्ड पहिले नै बाहिर गइसकेको थियो ।
NGO कार्यकर्ताहरू, पत्रकार र स्थानीय प्रशासनबीच समन्वय
बढ्दै गयो । एक सानो कलले एउटा स्थान मात्र होइन, एउटा प्रणालीको सुरुवात उजागर गरेको थियो—जहाँ बालश्रम, बेचबिखन र यौन शोषण अलग-अलग घटना होइन, एउटै जालका तहहरू थिए ।
त्यो भट्टा मात्र थिएन ।
त्यो जस्तो संरचना देशका विभिन्न ठाउँमा थिए—कोही इँटाभट्टाको नाममा, कोही केबिन, होटल, कारखाना वा घरेलु कामको आवरणमा ।
रामु अस्पतालको बेडमा सुतिरहेको थियो । उसको
हात अझै ठीक भइसकेको थिएन । तर टेलिभिजनमा देखिएको समाचारले उसको अनुहारमा पहिलो
पटक गहिरो अर्थ ल्यायो ।
स्क्रिनमा रिपोर्टरले भनिरहेको थियो— “यो केवल एउटा ठाउँको घटना होइन… देशभर फैलिएको अवैध बालश्रम र मानव बेचबिखनको सञ्जाल हो ।”
त्यो दृश्यमा प्रहरी गेट फोड्दै भट्टाभित्र
प्रवेश गरिरहेको थियो ।
कामदारहरू बाहिर निकालिँदै थिए ।
सीता पनि सुरक्षित देखिन्थी ।
तर रामुको आँखामा आश्चर्यभन्दा गहिरो केही थियो—समझदारी ।
उसले बिस्तारै भन्यो— “हामी त एउटा ठाउँबाट बच्यौँ… तर अरू कहाँ छन् ?”
त्यो प्रश्नले कोठाको हावा नै भारी बनायो ।
त्यही बेला NGO की महिला छेउमा आएर भनिन्— “तिमीले फोन नगरेको भए हामी यहाँसम्म पुग्दैनथ्यौँ ।”
रामु केही क्षण मौन रह्यो ।
त्यसपछि बिस्तारै भन्यो— “त्यो फोनले मात्र होइन… डरले पनि बोल्न सिकायो । के अन्य ठाउँकाले यस्तो भयावह अवस्थामा आँट
गर्न सक्छ होला ?”
सीता टाढाबाट हेर्दै थिई । उसको आँखामा पहिलो
पटक रिस होइन, दिशा
देखिन्थ्यो ।
“यदि
एउटा आवाजले यो ठाउँ खोल्न सक्छ भने…” उसले भनिन्,
“यस्ता
हजारौँ ठाउँहरू पनि खोल्न सकिन्छ ।”
त्यो क्षण कथा केवल रामु र सीताको थिएन ।
यो देशभर फैलिएको मौनताको कथा थियो ।
पत्रकारहरूले लेखे—
“एक
कलले मानव बेचबिखनको जाल खोल्यो ।”
तर विशेषज्ञहरूले अर्को कुरा लेखे—
“यो
केवल एक केस होइन, यो
प्रणालीगत समस्या हो । जबसम्म निरीक्षण कमजोर रहन्छ, गरिबी बलियो रहन्छ,
र समाज मौन रहन्छ,
यस्ता स्थानहरू फेरि जन्मिरहन्छन् ।”
रामुले झ्यालबाट बाहिर हे¥यो ।
बाहिर उज्यालो थियो । तर त्यो उज्यालो अब उसलाई
सरल लागेन ।
उसले बुझिसकेको थियो—
अँध्यारो केवल भट्टाभित्र हुँदैन, अँध्यारो प्रणालीभित्र पनि हुन्छ ।
र त्यही कारण, एउटा फोन कल पर्याप्त थिएन ।
त्यो केवल ढोका खोल्ने साँचो थियो ।
साँचो प्रश्न अब यो थियो—
“अब
कति ढोका खोल्ने ? कति
बच्चाहरू अझै भित्र छन् ?”
रामुले बिस्तारै भन्यो—
“अब
हामी बोल्न मात्र होइन… देख्न
पनि सिक्नुपर्छ ।”
त्यो क्षण कथा एउटा घटनामा होइन, चेतनामा पुगेर टुङ्गिन्छ ।
किनकि समस्या एउटै भट्टा होइन—समस्या मौनता, बेवास्ता र स्वीकार्यता हो ।
१२: आशा र पुनर्निर्माण (समापन)
उद्धार भएको केही महिनापछि पनि रामुलाई राति
निद्रा पूरा आउँदैनथ्यो । कहिलेकाहीँ ऊ झस्किएर उठ्थ्यो, मानौँ अझै मालिकको चिच्याहट कानमा
गुञ्जिरहेको होस् । पोलिएको हातको डाम बाँकी नै थियो । काँधको पुरानो चोट मौसम
फेरिँदा दुख्थ्यो । तर अब उसको वरिपरि भट्टाको धुवाँ थिएन ।
सुरक्षा गृहको सानो कोठामा एउटा झ्याल थियो, जहाँबाट बिहानको घाम भित्र पस्ने
गर्थ्यो । त्यो घाम उसलाई अनौठो लाग्थ्यो—पहिलेको जस्तो डर नभएको उज्यालो ।
सीता पनि त्यही पुनःस्थापना केन्द्रमा थिई ।
सुरुका दिनहरूमा ऊ धेरै कम बोल्थी । कसैले अचानक छोयो भने झस्किन्थी । तर त्यहाँका
परामर्शदाता दिदीहरू, शिक्षकहरू
र अन्य उद्धार गरिएका बालबालिकासँग बिस्तारै घुलमिल हुन थालेपछि उसको आँखाभित्र
हराएको जीवन सानो–सानो
रूपमा फर्किन थाल्यो ।
एक दिन दिदीले सबैलाई कापी र किताब बाँडिन् । रामुले
नयाँ किताब हातमा लिँदा केही क्षण त्यसलाई चुपचाप हेरिरह्यो । उसलाई त्यो रात
सम्झियो, जब मालिकले उसको
पुरानो किताब च्यातेर माटोमा फालेको थियो ।
अब भने कसैले किताब खोसिरहेको थिएन । उसले
बिस्तारै पहिलो पानामा आफ्नो नाम लेख्यो—
“रामु
।”
सायद धेरै महिनापछि उसले आफ्नो नाम फेरि आफ्नै
जस्तो महसुस गरेको थियो । केही समयपछि NGO को सहयोगमा रामुको परिवारसँग भेट गराइयो ।
आमा उसलाई देख्नेबित्तिकै रुँदै अँगालोमा
बेरिइन् ।
“मेरो
छोरो…”
बुबाको आँखामा गहिरो अपराधबोध थियो । उहाँले
काँपेको स्वरमा मात्र भन्न सके—
“हामीले
त तेरो राम्रो हुन्छ भनेर पठाएका थियौँ…”
रामुले केही बोलेन । किनकि उसले बुझिसकेको थियो—गरिबीले कहिलेकाहीँ मानिसलाई आफ्नै
बच्चाविरुद्ध निर्णय गर्न बाध्य बनाउँछ । तर समस्याहरू समाप्त भएका थिएनन् । ऋण
अझै बाँकी थियो । गाउँमा कामको अभाव उस्तै थियो । समाजका केही मानिसहरू अझै
कानाफुसी गर्थे । सीताले पनि आफ्नो विगतबाट मुक्त हुन लामो संघर्ष गर्नुपर्थ्यो ।
यथार्थ अझै कठोर थियो ।
तर अब उनीहरू एक्ला थिएनन् ।
रामु फेरि विद्यालय जान थाल्यो । सुरुमा
अक्षरहरू बिर्सेजस्तो लाग्थ्यो । लामो समयसम्म कलम समात्न पनि हात दुख्थ्यो । तर ऊ
हार मानेन ।
दिनमा स्कूल, बेलुका पुनःस्थापना केन्द्रमा साना बालबालिकालाई पढाउन सहयोग गर्न
थाल्यो ।
कहिलेकाहीँ ऊ उद्धार टोलीसँगै इँटाभट्टा र
कारखानामा पनि जान्थ्यो ।
त्यहाँ नयाँ बालकामदारहरू देख्दा उसको मन भारी
हुन्थ्यो । उनीहरूको आँखामा उसले आफ्नै पुरानो डर देख्थ्यो ।
एकदिन एउटा सानो केटाले उसलाई सोध्यो—
“दाइ, म पनि स्कूल जान पाउँछु ?”
रामुले केही क्षण चुपचाप उसको काँधमा हात राख्यो
।
“पाउँछौ,” उसले दृढ स्वरमा भन्यो, “तिमीले इँटा होइन, किताब बोक्नुपर्छ ।”
वर्षौंपछि, एउटा शान्त साँझ विद्यालयको आँगनमा बस्दै रामुले आफ्नो पुरानो
च्यातिएको किताबको पाना फेरि निकाल्यो ।
त्यसमा अझै लेखिएको थियो—
“शिक्षा
भविष्यको ढोका हो ।”
उसले आकाशतिर हे¥यो।
धुवाँरहित नीलो आकाश उसलाई पहिलो पटक खुला
लागेको थियो ।
सीताले मुस्कुराउँदै सोधी—
“अब
तिम्रो सपना के छ ?”
रामु केही बेर मौन रह्यो ।
त्यसपछि बिस्तारै, तर दृढ स्वरमा भन्यो—
“म
डाक्टर बन्छु… अनि
यस्ता इँटाभट्टामा कुनै बच्चाले आफ्नो बाल्यकाल जलाउन नपरोस् भनेर लड्छु ।”
टाढा कतै विद्यालयको घण्टी बजिरहेको थियो ।
त्यो आवाज अब उसलाई पीडाजस्तो लाग्दैनथ्यो ।
त्यो आवाज भविष्यको जस्तो लाग्थ्यो ।
र कथा त्यहीँ समाप्त हुँदैन—किनकि बालश्रमको अन्त्य केवल एउटा
बच्चाको उद्धारले हुँदैन । कानुन आवश्यक छ, तर पर्याप्त छैन । जबसम्म गरिबी, मौनता, लोभ
र समाजको उदासीनता जीवित रहन्छ,
तबसम्म हजारौँ रामु र सीताहरू आगोभित्र हराइरहनेछन् ।
तर हरेक प्रतिरोध, हरेक आवाज, हरेक बचाइएको बालकसँगै एउटा नयाँ
सम्भावना जन्मिन्छ—
जहाँ बच्चाहरूको हातमा इँटा होइन, किताब हुनेछ ।
भट्टाको धुवाँ विस्तारै आकाशतिर हराउँदै थियो ।
जाडोले कठ्याङ्ग्रिएको बिहानमा क्षितिजको कुनाबाट सूर्य उठ्दा, उसको पहिलो किरणले भुइँमा जमेका
खरानीका थुप्राहरूलाई छोयो । ती खरानी अब केवल जलेका इँटाका अवशेष थिएनन्—त्यो अतीतको थकान, पीडा र मौनताको प्रतीकजस्तो देखिन्थ्यो
।
टाढा बगिरहेको खोलामा पानी स्थिर छैन, निरन्तर बगिरहन्छ—ढुंगाहरूलाई छोडेर, बाटो बनाउँदै, कहिल्यै नअड्किने यात्रामा । त्यसैगरी
हावाले पनि पुरानो धुवाँलाई एकपछि अर्को तहमा फाटेर आकाशमा मिसाइरहेको थियो ।
सहरको सीमा छेउका रुखहरू हल्लिरहेका थिए । केही
रुखका हाँगाहरूमा नयाँ पालुवा पलाएको थियो—पुरानो घाउको बीचबाट उम्रिएको हरियो आशा जस्तै । चराहरूको आवाज फेरि
फर्किन थालेको थियो, मानौँ
लामो मौनतापछि प्रकृति आफैं बोल्न थालेको होस् ।
त्यही उज्यालोभित्र, जमिन अझै उही थियो—तर उसको अनुहार बदलिँदै थियो । जहाँ
केही समयअघि आगो र धुवाँले बाक्लिएर ढाकिएको थियो, त्यहाँ अब प्रकाशको सानो तर निरन्तर लहर फैलिन थालेको थियो ।
हावा बिस्तारै गाउँतिर बग्दै थियो—जहाँ खेतहरूमा फेरि हरियाली फर्किरहेको
थियो, जहाँ खोला
किनारमा बालबालिकाको हाँसो सुन्न थालिएको थियो । त्यो हाँसो ठूलो थिएन, तर जीवित थियो ।
प्रकृति आफैंले भनिरहेको जस्तो लाग्थ्यो—
अन्धकार स्थायी हुँदैन ।
तर उज्यालो पनि आफैं आउँदैन—त्यो संघर्ष, आवाज र जागरणले ल्याइन्छ ।
२०८३ बैशाख २६
विजु सुवेदी विजय
Comments
Post a Comment