कथाः चामलको चक्रव्युह (बजारमा ठगी भएमा के गर्ने ?)

 

कथाः चामलको चक्रव्युह (बजारमा ठगी भएमा के गर्ने ?)

१: बजारको दृश्य र शंकाको बीउ

कालीमाटीको चोक सधैंझैँ आज पनि कोलाहलले भरिएको थियो । सबेरैको घाम अझै नरम थियो, तर बजारको तापक्रम भने मानिसहरूको चापले तातेको जस्तो लाग्थ्यो । कतै तरकारीका भारी बोकेर हतारिँदै गरेका किसानहरू, कतै किनमेलको झोलासहित मोलमोलाइमा अल्झिएका उपभोक्ताहरू—सबै आ-आफ्नै दुनियाँमा व्यस्त । म यो भीडभाडमा नयाँ थिइनँ; वर्षौँदेखि यहीँबाट घरको चामल किन्ने मेरो बानी बनेको थियो । अनुभवले आँखालाई अलि तेज बनाउँछ, र आज त्यो तेजपनले नै केही असामान्य देखायो ।

केही दिनअघि यही पसलमा “कलश छाप” ३० केजी चामल १६०० रुपियाँमा देखेको थिएँ । सस्तो मात्र होइन, गुणस्तर पनि ठीकठाक लागेकाले आज किन्ने सोच बनाएको थिएँ । तर पसल अगाडि पुग्दा त्यो बोरा कतै देखिएन । त्यसको सट्टा, ठ्याक्कै उस्तै देखिने बोरा—तर नाम फरक । “कमल छाप”, र तौल पनि २५ केजी । मूल्य भने उही १६०० ।

म केहीबेर बोरा हेरेर उभिएँ । अक्षर फेरिएको थियो, तर बोरा, रङ, बनावट—सबै उस्तै । मेरो मनमा एक किसिमको असहजता उब्जियो । अन्ततः मैले पसलेलाई सोधेँ,
“हिजोको ‘कलश छाप’ चामल कहाँ गयो ?”

उसले कुनै हिचकिचाहट बिना जवाफ दियो,
“अब त्यो सकियो दाइ, नयाँ ब्रान्ड आएको छ—कमल छाप ।”

“तर यो तौल कम छ, भाउ उस्तै छ,” मैले सिधै भनेँ ।

उसले हल्का हाँसो हाँस्यो,
“ब्रान्ड राम्रो भयो भने भाउ त बढिहाल्छ नि ।”

त्यो जवाफमा कुनै तर्क थिएन, तर आत्मविश्वास भने अडिग थियो । मानौँ, उसलाई थाहा थियो—म जस्ता ग्राहकहरू प्रश्न त गर्छन्, तर अन्ततः किनेरै जान्छन् ।

मेरो छेउमा उभिएको मेरो छोरो चुपचाप यी सबै हेरिरहेको थियो । ऊ अझै बजारको यस्तो चालबाजीसँग परिचित भइसकेको थिएन । केही बेरपछि उसले मलाई सोध्यो,
“बाबा, तपाईंलाई कसरी थाहा भयो कि यो उही चामल हो ?”

मैले हल्का सास फेरें ।
“बाबु, १५ वर्षदेखि यही काम गर्दै आएको छु—घरका लागि चामल किन्ने । नाम फेरिन्छ, बोरा फेरिन्छ, तर चाल उही रहन्छ ।”

उसको आँखामा अझै जिज्ञासा थियो, तर सँगै एउटा नयाँ किसिमको सोच पनि पलाउँदै थियो । ऊ फेरि बोल्यो,
“त्यसो भए हामीले किन किन्छौँ यस्तो ?”

त्यो प्रश्न सरल थियो, तर जवाफ जटिल । मैले तुरुन्तै केही भनिनँ । भीडको आवाजबीच म आफैँभित्र केही खोजिरहेको जस्तो भएँ ।

बजार वरिपरि नजर दौडाएँ—हरेक पसलमा फरक-फरक नाम, फरक-फरक दाबी, तर कतै न कतै एउटै कथा दोहोरिएको जस्तो । उपभोक्ताहरू मोलमोलाइ गरिरहेका थिए, तर उनीहरूलाई थाहा थिएन—खेल मूल्यको मात्र होइन, जानकारीको पनि थियो ।

छोराले फेरि भन्यो,
“बाबा, भोलि फेरि आउँछौँ न ?”

मैले टाउको हल्लाएँ ।
“आउँछौँ । अझ राम्ररी हेर्नुपर्छ ।”

त्यस क्षण मलाई स्पष्ट भयो—यो केवल चामल किन्ने कुरा थिएन । यो एउटा चक्रव्यूह जस्तो थियो, जहाँ पस्न सजिलो थियो, तर बुझ्न गाह्रो ।

र आज, सायद, म त्यसको भित्र छिर्ने पहिलो पाइला चाल्दै थिएँ ।

२: दोहोरिँदो खेल र प्रणालीप्रति अविश्वास

भोलिपल्ट हामी फेरि कालीमाटीको त्यही चोकमा पुग्यौँ । बिहानको भीड अघिल्लो दिनभन्दा अझ घना थियो । बजारमा हावा जस्तो एउटा अघोषित हतार थियो—मानौँ सबैलाई कुनै न कुनै चीज तुरुन्तै सकिनै लागेको छ ।

मैले अघिल्लो दिन देखेको “कमल छाप” खोजेँ । तर त्यो पनि हराइसकेको थियो । त्यसको ठाउँमा नयाँ नाम टाँसिएको थियो—“मूहुर्त छाप” । बोरा उस्तै थियो, पसल उस्तै, तर लेबल फेरिएको थियो । मूल्य फेरि बढेको थियो, १७०० ।

म केहीबेर मौन उभिएँ । परिवर्तन नाममा मात्र सीमित थिएन; हरेक परिवर्तनसँग मूल्य बढ्ने नियम स्थापित भइसकेको थियो ।

मैले पसलेलाई हेरेँ ।
“यो त हिजोको चामल नै हो नि ?”

उसले बिना कुनै संकोच जवाफ दियो,
“हो, तर अब मूहुर्त छाप हो दाइ । ब्रान्ड प्रिमियम हुन्छ ।”

“तौल उस्तै छ त ?” मैले सोधेँ ।

उसले काउन्टरमा हात राख्दै हल्का स्वरमा भन्यो,
“ब्रान्डको साथ तौलभन्दा बढी कुरा बिक्छ ।”

उसको स्वरमा कुनै अपराधबोध थिएन । बरु अभ्यास गरिएको आत्मविश्वास थियो—जसले प्रश्नलाई नै अनावश्यक बनाइदिन्छ ।

मेरो छोरो छेउमै उभिएको थियो । उसले पसलतिर हेर्दै फेरि सोध्यो,
“बाबा, यी मानिसहरू किन डराउँदैनन् ?”

प्रश्न सरल थियो, तर त्यसको पछाडि गहिरो आश्चर्य थियो । म केही क्षण मौन रहेँ । भीडको आवाज, काउन्टरमा बजिरहेको क्याल्कुलेटर, र झोलाहरूको सरसराहट—सबै मिसिएर एक प्रकारको यान्त्रिक संसार बनिरहेको थियो ।

अन्ततः मैले भनेँ,
“किनभने उनीहरू एक्लै छैनन् ।”

ऊ अलमलियो ।

“यो पसल मात्रै होइन बाबु । यो एउटा प्रणाली हो । गुणस्तर हेर्नुपर्ने निकाय छ, तर उसले हेर्दैन । मूल्य नियन्त्रण गर्ने संयन्त्र छ, तर त्यो चल्दैन । अनि उपभोक्ताहरू छन्, जसले थाहा पाए पनि विकल्प खोज्न सक्दैनन् ।”

छोराले बीचमै सोध्यो,
“किन ?”

“किनभने बजार हामीले देखेजस्तो स्वतन्त्र छैन,” मैले विस्तारै भनेँ । “यहाँ केही मानिसहरूबीच समझदारी हुन्छ—कसले कहिले नाम फेर्ने, कहिले मूल्य बढाउने । अनि बाँकी सबै त्यसैलाई ‘सामान्य’ मानेर बाँच्न बाध्य हुन्छन् ।”

ऊ चुप भयो । केहीबेर आफ्नो मोबाइलमा केही हिसाब टाइप गर्न थाल्यो ।

मलाई उसको अनुहार हेर्दा एउटा अजीब मिश्रण देखिन्थ्यो—आश्चर्य, रिस र बुझ्ने प्रयास ।

उसले अचानक भन्यो,
“बाबा, यदि सबै उस्तै हो भने हामी किन किन्ने ?”

मैले बोरा तर्फ हेरेँ । नाम फेरिएको थियो, तर भित्रको कथा उही थियो ।

“किनभने हामीसँग अर्को विकल्प सजिलै हुँदैन,” मैले छोटो उत्तर दिएँ । “वा भनौँ, हामीलाई त्यस्तो विकल्प बनाउन दिइँदैन ।”

त्यो दिन हामीले केही किनेनौँ । तर खाली हात फर्किनु भन्दा बढी भारी केही थियो—विश्वासको हल्का क्षय ।

घर फर्किँदै गर्दा मलाई स्पष्ट हुँदै गयो—यो खेल कुनै एक पसलेको चलाकी थिएन । यो त त्यस्तो संरचना थियो, जहाँ नामहरू बदलिन्थे, तर नियमहरू स्थिर रहन्थे । र उपभोक्ता, चाहे जति सचेत किन नहोस्, त्यसै चक्रभित्र घुमिरहन बाध्य थियो ।

 

३: खोज, हिसाब र वैकल्पिक सम्भावना

घर फर्किएपछि वातावरण केहीबेर अस्वाभाविक रूपमा शान्त भयो । तर त्यो शान्ति सतही थियो—भित्रभित्रै कुनै सोच चलिरहेको स्पष्ट महसुस हुन्थ्यो । छोरो सीधै आफ्नो कोठातिर गयो । सामान्य दिनमा ऊ मोबाइल वा पढाइमा अल्झिन्थ्यो, तर आज उसको व्यवहार फरक थियो ।

केही समयपछि म कोठामा पसें । ऊ कम्प्युटरमा केही तालिका बनाइरहेको थियो । स्क्रिनमा अंक, तुलना र हिसाबहरू क्रमबद्ध रूपमा फैलिएका थिए ।

“के गर्दैछस् ?” मैले सोधेँ ।

उसले नजर नउठाई भन्यो,
“हिजोको कुरा मिलाउन खोज्दैछु ।”

म चुपचाप बसेँ। ऊ फेरि टाइप गर्न थाल्यो। केही मिनेटपछि उसले स्क्रिन घुमायो।

“बाबा, हेर्नुस् । यदि हामीले चामल किसानबाट सिधै किन्ने हो भने प्रति केजी करिब ९० रुपियाँ सस्तो पर्छ ।”

मैले ध्यानपूर्वक हेरेँ । तालिका स्पष्ट थियो—किसान मूल्य, बजार मूल्य, र बीचको अन्तर ।

उसले उत्साहित स्वरमा थप्यो,
“मध्यस्थ हटायो भने एउटै पैसामा धेरै चामल आउँछ । वा उही खर्चमा हजारौँ बचत हुन्छ ।”

म केहीबेर मौन बसेँ । त्यसपछि भनेँ,
“हिसाब सही होला बाबु । तर बजार हिसाबले मात्र चल्दैन ।”

उसले तुरुन्तै सोध्यो,
“किन ?”

म कुर्सीमा अडेस लागेँ ।
“किनभने किसान र उपभोक्ताबीचको बाटो सीधा छैन । बीचमा दलाल, गोदाम, ढुवानी, अनुमति—यस्ता धेरै तह छन् । यीले मूल्य मात्र होइन, पहुँच पनि नियन्त्रण गर्छन् ।”

उसले बीचमै रोक्दै भन्यो,
“तर हामी सिधै जान खोज्यौँ भने ?”

मैले हल्का सास फेरेँ ।
“तन्त्रले त्यस्तो बाटो सजिलो बनाएको छैन ।”

ऊ केहीबेर चुप रह्यो । तर उसको अनुहारमा हार थिएन, असहज जिद्दीपन थियो ।

उसले फेरि स्क्रिनतिर हेरेर भन्यो,
“त्यसो भए समस्या मूल्य होइन, प्रणाली हो ।”

त्यो वाक्य साधारण थियो, तर त्यसले कुरालाई गहिरो ठाउँमा पुर्यायो ।

म उसलाई हेर्दै बसेँ।
“हो,” मैले स्वीकारेँ, “तिमी सही दिशामा सोच्दैछौ ।”

केहीबेरपछि उसले अर्को ट्याब खोल्यो ।
“म किसानहरूको उत्पादन लागत, औसत मूल्य र बजार मूल्य तुलना गर्दैछु ।”

उसको स्वरमा अझै उत्साह थियो ।
“यदि सिधै सहकार्य गर्न सकियो भने, किसान र उपभोक्ता दुवैलाई फाइदा हुन्छ ।”

मलाई उसको सोच अस्वाभाविक लागेन । तर अनुभवले एउटा कठोर सिमा देखाउँथ्यो ।

“सम्भावना त छ,” मैले भनेँ, “तर सम्भावना र व्यवहारबीच ठूलो दूरी हुन्छ ।”

ऊ रोकियो ।
“त्यो दूरी किन यति ठूलो छ, बाबा ?”

मसँग तत्काल उत्तर थिएन । म केहीबेर मौन बसेँ ।

कोठामा कम्प्युटरको हल्का आवाज मात्र सुनिन्थ्यो । स्क्रिनमा देखिएका अंकहरू अब केवल हिसाब थिएनन्—त्यो कुनै वैकल्पिक संरचनाको नक्सा जस्तो थियो ।

तर बाहिरको वास्तविकता उस्तै थियो—नाम फेरिँदै, मूल्य बढ्दै, र चक्र निरन्तर घुम्दै ।

त्यो साँझ एउटा प्रश्न मात्र बाँकी रह्यो, स्पष्ट भएर पनि अनुत्तरित—
के यो चक्र साँच्चै तोड्न सकिन्छ ?

 

४: प्रत्यक्ष अनुभव—ठगीको प्रमाण

केही दिनपछि हामीले फेरि प्रयास गर्ने निर्णय गर्यौँ । अघिल्ला घटनाहरूले मनमा शंका मात्र होइन, एक किसिमको जिद्दीपन पनि बढाएको थियो । यसपटक हामीले “गोल्डेन ब्रान्ड” चामल किन्ने सोच बनायौँ । नाम सुन्दा विश्वसनीय लाग्थ्यो, बोरा पनि सफा र आकर्षक थियो ।

पसलमा पुग्दा मूल्य १७५० रुपियाँ भनियो । अघिल्ला सबै अनुभवका बाबजुद, यसपटक पनि हामीले किन्यौँ । मनमा एउटा सानो आशा थियो—सायद योचोटि फरक हुनेछ ।

घर ल्याएर बोरा खोलेर तौल गर्ने तयारी गरियो । छोरो पनि छेउमै उभिएको थियो । ऊ चुप थियो, तर उसका आँखा सतर्क थिए ।

मापक मेसिनमा बिस्तारै चामल हाल्न थाल्यौँ ।

संख्या बढ्दै गयो—१० केजी, २० केजी, २५ केजी…

रोकिँदा स्क्रिनले देखायो—२७.५ केजी ।

केही क्षण हामी दुवै चुप रह्यौँ ।

मलाई लाग्यो, त्यो मौनता कुनै ध्वनि भन्दा भारी थियो ।

“यो… ३० केजी होइन,” मैले बिस्तारै भनेँ ।

छोराले फेरि एकपटक जाँच गर्यो । कुनै गल्ती छैन । परिणाम उही थियो ।

मेरो भित्र अचानक रिस र अपमान दुवै मिसिए । आवाज तेज भयो,
“हामीलाई खुल्लमखुल्ला ठगिएको छ !”

मैले बोरातिर हेरेँ । आकर्षक लेबल, चम्किलो नाम—सबै अहिले व्यर्थ जस्तो लागिरहेको थियो । ब्रान्डले बनाएको विश्वास एकै क्षणमा भत्किएको थियो ।

मनभित्र अर्को प्रश्न पनि उठ्यो—थाहा हुँदाहुँदै पनि किन किनियो ?

त्यो प्रश्नले झन् असहज बनायो । हामीले केवल वस्तु किनेका थिएनौँ, एउटा प्रणालीमा फेरि विश्वास हालेर फर्किएका थियौँ ।

छोरो भने चुपचाप कागज र क्याल्कुलेटरमा केही लेख्दै थियो ।

केहीबेरपछि उसले भन्यो,
“बाबा, फरक त करिब २.५ केजी छ ।”

उसको स्वर भावनात्मक थिएन, विश्लेषणात्मक थियो । मानौँ ऊ घटनालाई भावना होइन, डाटा रूपमा बुझ्न खोजिरहेको थियो ।

“यो एकपटकको गल्ती होइन,” उसले थप्यो । “यदि यस्तै अन्य बोरामा पनि भयो भने… यो प्रणालीगत समस्या हो ।”

म उसलाई हेरेर बसिरहेँ । मेरो रिस विस्तारै थकानमा बदलिँदै थियो ।

“हामीले विश्वास गरेका थियौँ,” मैले बिस्तारै भनेँ ।

उसले शान्त स्वरमा उत्तर दियो,
“हामीले ब्रान्डलाई विश्वास गरेका थियौँ, वास्तविक वस्तुलाई होइन ।”

त्यो वाक्य साधारण थियो, तर असहज रूपमा सही ।

म फेरि बोरा हेर्न थालेँ । बाहिरबाट सबै ठीक देखिन्थ्यो । तर भित्रको वास्तविकता फरक थियो । यही अन्तरले बजार चलिरहेको थियो ।

मलाई पहिलोपटक स्पष्ट भयो—यो केवल ठगी थिएन । यो एउटा यस्तो संरचना थियो, जहाँ सत्य देखिनलाई होइन, लुकिनलाई डिजाइन गरिएको थियो ।

ब्रान्ड, नाम, प्याकेजिङ—यी सबै आवरण थिए । तर अन्तिम सत्य भने तौलले मात्रै बोलेको थियो ।

र त्यो सत्यले अब कुनै बहस बाँकी राखेको थिएन ।

५: चक्रव्यूहको बोध र प्रतिरोधको सुरुवात

त्यो रात लामो थियो । घरभित्र सामान्य मौनता थियो, तर मेरो मनभित्र हलचल रोकिएको थिएन । ३० केजी भनेर किनेको चामल २७.५ केजीमा सीमित भएको तथ्यले अब केवल आर्थिक घाटा मात्र दिइरहेको थिएन, यसले विश्वासको संरचना नै हल्लाइदिएको थियो ।

म कुर्सीमा बसेर लामो समय सोचिरहेँ । बजारको हरेक तह—नाम, ब्रान्ड, बोरा, पसले, नियम—सबै एकअर्कामा गाँसिएको जस्तो लाग्यो । यो केवल चामलको व्यापार थिएन, यो त एउटा चक्रव्यूह थियो, जहाँ उपभोक्ता भित्र पस्छ, तर बाहिर निस्कँदा केही न केही गुमाइसकेको हुन्छ ।

मैले बिस्तारै बुझ्न थालेँ—समस्या कुनै एक पसलेको होइन । यो सम्पूर्ण उपभोक्ता प्रणालीको संरचना थियो, जहाँ देखिनेभन्दा अदृश्य शक्ति बढी प्रभावशाली थियो । दलाल, ब्रान्ड र कमजोर नियमन—यी सबै मिलेर सत्यलाई तह तहमा छोपिरहेका थिए ।

छोरो कोठामा आयो । उसले कम्प्युटर बन्द गरिसकेको थियो । उसको अनुहारमा थकान थिएन, तर सोचको गहिराइ थियो ।

“बाबा,” उसले भन्यो, “हामीले यो परिवर्तन गर्न केही गर्न सक्दैनौँ ?”

मैले उसलाई हेरेँ । उसको प्रश्नमा अब जिज्ञासा मात्र थिएन, जिम्मेवारी पनि थियो ।

“के गर्न सकिन्छ त ?” मैले उल्टो प्रश्न गरेँ ।

ऊ केहीबेर चुप रह्यो, अनि विस्तारै भन्यो,
“यदि मानिसहरू मिलेर सिधै किसानबाट किन्न थाले भने ? सहकारी बनाएर ? समूहमा किनमेल गरेर ? दलाल हटाउन सकिन्छ होला नि ।”

उसको आवाजमा सिद्धान्त थिएन, तर सम्भावनाको झिल्को थियो ।

म हल्का मुस्कुराएँ ।
“त्यो सम्भव छ । तर सजिलो छैन । किनभने धेरै मानिसहरूलाई सजिलो विकल्प मन पर्छ । ब्रान्डमा विश्वास गर्न सजिलो हुन्छ, प्रश्न गर्न गाह्रो ।”

उसले गम्भीर भएर भन्यो,
“त्यसैले त परिवर्तन ढिलो हुन्छ ।”

त्यो वाक्यले मलाई फेरि सोच्न बाध्य बनायो । नयाँ पुस्ता केवल गुनासोमा रोकिएको थिएन—ऊ विकल्प सोच्न थालेको थियो ।

बाहिरको संसार उस्तै थियो । मानिसहरू अझै चम्किलो बोरामा विश्वास गरिरहेका थिए । मूल्य बढ्दै थियो, नाम फेरिँदै थियो, तर प्रश्न गर्ने आवाज कमजोर थियो ।

मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ । कालीमाटीको त्यो चोक अब केवल बजार थिएन—त्यो एउटा संरचना थियो, जहाँ उपभोक्ता अनजान रूपमा घुमिरहेका थिए ।

“चामलको चक्रव्यूह” अब प्रतीक मात्र थिएन । त्यो दलाल, ब्रान्ड र कमजोर नियमनले बनाएको घेरा थियो—जहाँ प्रवेश सरल थियो, तर सत्यसम्म पुग्न कठिन ।

छोरो छेउमै उभियो । उसले बिस्तारै भन्यो,
“यदि हामीले नबुझे पनि, अरूले बुझ्न थाले भने केही बदलिन सक्छ ।”

मैले टाउको हल्का हल्लाएँ ।

त्यो क्षण स्पष्ट भयो—समस्या केवल बजारको थिएन, चेतनाको पनि थियो ।

र अन्ततः निष्कर्ष त्यहीँ गाढियो—
सजिलो र आकर्षक देखिने बजार सधैं पारदर्शी हुँदैन; सचेत उपभोक्ता नभएसम्म चक्रव्यूह तोडिँदैन ।

६: आवाजको उठान र घेराबन्दी

 

त्यो रातपछि घरको वातावरण पूर्ण रूपमा बदलियो। चामलको बोरा अझै कोठाको कुनामा राखिएको थियो—२७.५ केजीको प्रमाणस्वरूप । छोरो विजयले त्यसलाई ‘प्रमाण बोरा’ नाम दिएको थियो । म बिहानै उठेर कालीमाटी जान तयार भएँ । तर यो पटक एक्लै होइन । विजयसँगै दुई जना छिमेकी साथीहरूलाई पनि बोलाएँ—रामबहादुर काका, जो पुरानो किसान थिए, र सुमन, जो सानो किराना पसल चलाउँथे ।

 

बजार पुग्दा भीड उस्तै थियो, तर हाम्रो आँखा अब फरक थिए । हामीले विभिन्न पसलहरू घुम्यौं । “गोल्डेन ब्रान्ड”, “मूहुर्त छाप”, “कमल छाप”—सबैका बोराहरू बाहिरबाट एकै जस्ता देखिन्थे । हामीले पाँचवटा बोराबाट नमुना किन्यौं र तौल जाँच्ने मेसिन भएको एउटा विश्वसनीय पसलमा लगेर जाँच गर्‍यौं । परिणाम उदेक लाग्दो थियो—एउटामा २६.८ केजी, अर्कोमा २७.२, एउटामा त मात्र २५.५ केजी। औसत घाटा प्रति बोरा २ देखि ४ केजी ।

 

“यो त संगठित लुट हो !” रामबहादुर काकाले रिसले थरथराउँदै भने ।

 

हामीले ती बोराहरूको फोटो खिच्यौं, भिडियो बनायौं, र स्थानीय फेसबुक ग्रुपमा पोस्ट गर्‍यौं । “कालीमाटीको चामल ठगी : तपाईं पनि पीडित हुनुहुन्छ ?” शीर्षकमा केही घण्टामै सयौं प्रतिक्रिया आए । मानिसहरूले आफ्ना अनुभवहरू शेयर गर्न थाले—कसैले ३० केजीको बोरा २४ केजीमा आएको, कसैले गुणस्तर घटेको, कसैले ढुंगा मिसिएको । एउटा समूह बन्यो—‘उपभोक्ता जागरण मञ्च’।

 

अर्को दिन हामी कृषि मन्त्रालय र उपभोक्ता संरक्षण समितिमा पुग्यौं । कार्यालयको ढोका अगाडि घण्टौं कुर्‍यौं । एउटा कर्मचारीले हामीलाई भित्र बोलाए । हामीले प्रमाणहरू राख्यौं—तौलको डाटा, फोटो, भिडियो, र किसानबाट सिधा किन्न सकिने हिसाब ।

 

“यो प्रणालीगत समस्या हो,” मैले भने, “नियमन छैन, अनुगमन छैन, सजाय छैन । दलाल र केही ब्रान्ड माफियाहरू मिलेर उपभोक्तालाई र किसान दुवैलाई चुसिरहेका छन् ।”

 

कर्मचारीले फाइलमा केही टिपोट गरे र भन्यो, “हामी छानबिन गर्छौं ।” तर उनको आँखामा त्यो आत्मविश्वास थिएन जसले काम गर्छ । बाहिर निस्कँदा विजयले मलाई सोध्यो, “बाबा, उनीहरू साँच्चै गर्नुहुन्छ ?”

 

मैले जवाफ दिइनँ ।

 

त्यसपछि हामीले किसानहरूसँग सम्पर्क गर्‍यौं । रामबहादुर काकाको गाउँबाट केही किसानहरूलाई बोलायौं । उनीहरूले बताए—उनीहरूले प्रति केजी ४०-५० रुपैयाँमा चामल बेच्छन्, तर बजारमा त्यही चामल ७०-९० रुपैयाँ पुग्छ । बीचमा मध्यस्थहरूको कमिसन, ढुवानी, गोदाम भाडा र ‘अनौपचारिक शुल्क’ ले सबै खाएको छ ।

 

एउटा किसानले आँसु झार्दै भने, “हामीले रसायन र मलको ऋण तिर्न पनि गाह्रो भइसक्यो । बजारमा चामल महँगो हुँदा पनि हामीलाई फाइदा छैन ।”

 

यो कुराले हामीलाई झन् बल दियो । हामीले एउटा सानो सहकारी मोडेल तयार पार्‍यौं—उपभोक्ता र किसानबीच प्रत्यक्ष लिङ्क । मोबाइल एप वा व्हाट्सएप ग्रुपमार्फत अर्डर, सामूहिक ढुवानी, र पारदर्शी मूल्य । तर बजारका ठूला खेलाडीहरूले यो प्रयास देख्नेबित्तिकै प्रतिरोध गर्न थाले । केही पसलवालाहरूले हामीलाई धम्की दिए, “धेरै नबोल, व्यापार बिग्रन्छ ।”

 

एक साँझ घर फर्किंदा मलाई एउटा अज्ञात नम्बरबाट कल आयो । “तिमीहरूले जे गर्दैछौ, रोक् । यो ठूलो खेल हो, तिमीहरू सानातिना मान्छे ।” फोन राखियो ।  

 

त्यो रात म निदाउन सकिनँ । चक्रव्युह झन् जटिल बन्दै थियो । नाम फेरिने, तौल घट्ने, मूल्य बढ्ने मात्र होइन—अब आवाज उठाउनेहरूलाई दबाउने प्रयास पनि सुरु भएको थियो । तर विजयको अनुहार हेर्दा लाग्थ्यो—यो पुस्ता सजिलै हार मान्ने छैन ।

 

हामीले अर्को कदम चाल्ने निर्णय गर्‍यौं—मिडिया र सामाजिक सञ्जाललाई अझ व्यापक बनाउने । यदि सरकार र निकायहरूले सुन्दैनन् भने जनतालाई नै जगाउनुपर्छ । चामलको चक्रव्युह अब व्यक्तिगत पीडा मात्र थिएन, सामूहिक लडाइँ बन्दै थियो ।

 

७: उत्कर्ष, छानबिन र आशाको किरण

 

केही हप्तापछि हाम्रो अभियानले ठूलो रूप लियो । ‘उपभोक्ता जागरण मञ्च’ को सदस्य संख्या पाँच सय नाघिसकेको थियो । हामीले कालीमाटीमा एउटा सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजना गर्‍यौं । किसान, उपभोक्ता, सञ्चारकर्मी र केही इमानदार कर्मचारीहरू पनि आए । मञ्चमा प्रमाणहरू प्रदर्शन गरियो—तौल मेसिनको डाटा, तुलनात्मक चार्ट, किसानको पीडा ।

 

“यो चामल ठगी होइन, राष्ट्रिय लुट हो,” विजयले बोल्दै थियो । ऊ अब केवल मेरो छोरो थिएन, एउटा जागृत युवाको प्रतिनिधि थियो । “सरकारले उपभोक्ता संरक्षण ऐन लागू गरोस् । नियमित अनुगमन, कडा सजाय र किसान-उपभोक्ता प्रत्यक्ष बजारको व्यवस्था होस् ।”

 

कार्यक्रमको भिडियो भाइरल भयो । राष्ट्रिय टेलिभिजन र अनलाइन मिडियाले कभर गरे । दबाब बढ्यो । अन्ततः कृषि मन्त्रालयबाट एउटा छानबिन समिति गठन भयो । हामी पनि समितिमा समावेश भयौं ।

 

छानबिनका क्रममा धेरै कुरा खुल्यो । केही ठूला ब्रान्ड कम्पनीहरूले प्याकिङ प्लान्टमा नै तौल घटाउने मेसिन राखेका रहेछन् । केही गोदाम मालिकहरूले रातारात नाम फेरेर पुरानो चामललाई नयाँ ब्रान्ड बनाउने गरेका थिए । नियमन गर्ने निकायका केही कर्मचारीहरूले घुस लिएर मौन बसेका थिए । एउटा ठूलो ‘चामल माफिया’ नेटवर्कको संकेत मिल्यो जसले राजनीतिक संरक्षण पाएको थियो ।

 

एक दिन समिति बैठकमा एउटा उच्च अधिकारीले भन्यो, “यो प्रणाली सुधार्न समय लाग्छ ।”

 

विजयले तुरुन्तै जवाफ दियो, “समय लाग्ने बहानामा जनताले वर्षौंदेखि ठगिँदै आएका छन् । यदि तपाईंहरूले काम गर्नुभएन भने हामी जनआन्दोलन गर्छौं ।”

 

त्यो भनाइले कोठा स्तब्ध बनायो ।

 

छानबिन प्रतिवेदन तयार हुँदै गर्दा केही सकारात्मक परिवर्तन देखिन थाले । केही पसलहरूमा तौल जाँच मेसिन अनिवार्य गरियो । केही ब्रान्डहरूलाई जरिवाना लाग्यो । हाम्रो सहकारी मोडेललाई केही स्थानीय तहले समर्थन गर्न थाले । किसानहरूले आफ्नै ब्रान्डमा चामल बेच्ने प्रयास सुरु गरे ।

 

तर चक्रव्युह पूर्ण रूपमा तोडिएको थिएन । अझै पनि धेरै पसलमा पुरानै खेल चलिरहेको थियो । नाम फेरिन्थे, तर लुटको भावना उस्तै थियो ।

 

एउटा साँझ विजयसँगै बसेर मैले भनेँ, “हामीले लडाइँ सुरु गर्‍यौं, तर यो लामो युद्ध हो ।”

 

उसले मुस्कुराउँदै जवाफ दियो, “बाबा, चक्रव्युह तोड्न एउटै तीरले पुग्दैन । हामीले धेरै तीर तयार पार्नुपर्छ—चेतना, प्रविधि, कानुन र एकता ।”

 

मलाई लाग्यो, मेरो छोरो अब वयस्क भइसकेको छ ।

 

कालीमाटीको चोक अझै कोलाहलपूर्ण छ । बोराहरू आउँछन्, नाम फेरिन्छन् । तर अब एउटा नयाँ आवाज उठेको छ—प्रश्न गर्ने, हिसाब राख्ने र परिवर्तन माग्ने आवाज ।

 

चामलको चक्रव्युह अझै घुमिरहेको छ, तर अब यसलाई तोड्नेहरू पनि जन्मिसकेका छन् । सरकार, निकाय र व्यापारीहरू—समय आएको छ । यदि तपाईंहरूले जनतालाई न्याय दिनुभएन भने, जनताले नै नयाँ बाटो बनाउनेछन् ।

 

यो कथा केवल चामलको होइन, यो स्वाभिमान र न्यायको कथा हो ।

 

२०८३ बैशाख ९

विजु सुवेदी विजय

**उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ (Consumer Protection Act, 2075)** नेपालको प्रमुख कानुन हो जसले उपभोक्ताको हकहित संरक्षण गर्छ। यो ऐन २०७५ भदौ २ मा प्रमाणित भएको हो र यसले पुरानो उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०५४ लाई प्रतिस्थापन गर्दै थप मजबुत र व्यापक बनाएको छ।

 

### उपभोक्ताको मुख्य अधिकारहरू (दफा ६)

ऐनले उपभोक्तालाई निम्न अधिकारहरू प्रदान गरेको छ:

 

1. **सुरक्षाको अधिकार** — हानिकारक वस्तु वा सेवाबाट बच्ने अधिकार (जीवन, स्वास्थ्य वा सम्पत्तिलाई खतरा नपुग्ने)।

2. **सूचनाको अधिकार** — मूल्य, परिमाण, गुणस्तर, शुद्धता, सामग्री, निर्माण मिति, expiry date, उत्पादक/आयातकर्ताको विवरण आदि जान्ने अधिकार।

3. **छनोटको अधिकार** — गुणस्तरीय वस्तु तथा सेवा प्रतिस्पर्धी मूल्यमा छनोट गर्न पाउने अधिकार।

4. **सुन्ने अधिकार** — उजुरी सुन्ने र क्षतिपूर्ति पाउने अधिकार।

5. **उपचारको अधिकार** — क्षति भएमा क्षतिपूर्ति, वस्तु फिर्ता वा साटफेर।

6. **शिक्षा तथा जागरणको अधिकार** — उपभोक्ता शिक्षाको अधिकार।

 

यसबाहेक सजिलो पहुँच, निष्पक्ष मूल्य र गुणस्तरीय वस्तु/सेवा प्राप्त गर्ने अधिकार पनि छन्।

 

### निषेधित कार्यहरू (अनुचित व्यापारिक क्रियाकलाप)

ऐनले निम्न कामहरूलाई प्रतिबन्ध लगाएको छ:

 

- तौल/मापन घटाएर बेच्ने (जस्तै चामलमा ३० केजीको सट्टा कम तौल)।

- झुटो विज्ञापन वा गलत लेबलिङ।

- गुणस्तरहीन, म्याद गुज्रेको वा हानिकारक वस्तु बेच्ने।

- मूल्य तोके भन्दा बढी मुनाफा लिने वा कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्ने।

- ब्रान्ड/नाम फेरेर पुरानो वस्तुलाई नयाँ भनेर बेच्ने।

- उपभोक्तालाई सूचना नदिई वा दबाब दिएर बेच्ने।

 

**लेबलिङ अनिवार्य** — नेपाली वा अंग्रेजीमा उत्पादक/आयातकर्ता, मूल्य, MRP, मिति, सामग्री आदि उल्लेख गर्नुपर्छ।

 

### उजुरी र क्षतिपूर्ति प्रक्रिया

- स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन, वाणिज्य आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभागमा उजुरी गर्न सकिन्छ।

- **उपभोक्ता अदालत** (Consumer Court) को व्यवस्था छ जसले छिटो न्याय दिन्छ।

- ७ दिनभित्र (सीलबद्ध वस्तुमा १५ दिन) वस्तु फिर्ता/साटफेर गर्न सकिने प्रावधान।

- पीडितले क्षतिपूर्ति, जरिवाना र कानुनी कारबाही माग गर्न सक्छन्।

 

### सजाय र जरिवाना

- उल्लङ्घनमा ३ महिनादेखि ५ वर्षसम्म कैद र ५० हजारदेखि ६ लाखसम्म जरिवाना (अपराधको गम्भीरताअनुसार)।

- दोहोर्‍याएमा सजाय थपिन सक्छ।

- हानिकारक वस्तु बेचेमा थप कडा सजाय।

 

### संस्थागत व्यवस्था

- **उपभोक्ता संरक्षण परिषद्** — नीति निर्माण र समन्वय।

- **वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग** — अनुगमन, छानबिन र कार्यान्वयन।

- निरीक्षण अधिकृत — बजार अनुगमन गर्न सक्छन्।

- उपभोक्ता संस्था/समूह गठनलाई प्रोत्साहन।

 

### कथासँग सम्बन्ध (चामलको चक्रव्युह)

तपाईंको कथामा उल्लेखित **तौल घटाउने, ब्रान्ड फेर्ने, मूल्य बढाउने** जस्ता कार्य यो ऐनअन्तर्गत **अनुचित व्यापारिक क्रियाकलाप** हुन्। उपभोक्ताले प्रमाण (तौल मेसिन, फोटो, भिडियो) सहित उजुरी दिएमा छानबिन हुन सक्छ र पसल/कम्पनीलाई कारबाही हुन सक्छ। किसान-उपभोक्ता प्रत्यक्ष लिङ्क (सहकारी मोडेल) लाई ऐनले समर्थन गर्छ।

 

### सीमा र चुनौती

- कार्यान्वयन कमजोर छ (अनुगमन र सजाय प्रभावकारी छैन)।

- राजनीतिक संरक्षण र दलाली प्रणालीले चुनौती दिन्छ।

- हालैका वर्षमा मूल्य नियन्त्रण, लेबलिङ र इ-कमर्ससम्बन्धी थप निर्देशिका आएका छन्।

 

**सन्दर्भ**: यो जानकारी उपभोक्ता संरक्षण ऐन २०७५ र सम्बन्धित सरकारी दस्तावेजमा आधारित छ। पूर्ण ऐन पढ्न नेपाल कानुन आयोग वा वाणिज्य विभागको वेबसाइट हेर्नुहोस्।

 

यदि तपाईंलाई **उजुरी कसरी गर्ने**, **कुनै खास दफा**, **क्षतिपूर्ति प्रक्रिया** वा कथामा यसलाई कसरी समावेश गर्ने भन्ने विस्तार चाहिन्छ भने बताउनुहोस्। उपभोक्ताको रूपमा सचेत रहनु नै सबैभन्दा ठूलो अधिकार हो!

**उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ अनुसार उजुरी प्रक्रियाको विस्तृत जानकारी**

 

नेपालमा उपभोक्ता ठगी भएमा (जस्तै: तौल कम, गुणस्तरहीन चामल, झुटो विज्ञापन, म्याद गुज्रेको सामान आदि) उजुरी गर्न निम्न प्रक्रिया अपनाउन सकिन्छ।

 

### १. उजुरी कहाँ र कसरी गर्ने? (क्रमिक विकल्प)

 

**चरण १: सिधै विक्रेतासँग सम्पर्क** 

- खरिद गरेको ७ दिनभित्र (सीलबद्ध/प्याकेटेड वस्तुमा १५ दिनसम्म) वस्तु फिर्ता वा साटफेर माग गर्नुहोस्। 

- बोरा/बिल/फोटो/भिडियो राख्नुहोस्।

 

**चरण २: स्थानीय तहमा उजुरी** 

- वडा कार्यालय वा नगरपालिका/गाउँपालिकाको उपभोक्ता संरक्षण फोकल पर्सन वा उपभोक्ता समिति। 

- यो सबैभन्दा सजिलो र छिटो विकल्प हो।

 

**चरण ३: जिल्ला प्रशासन कार्यालय** 

- जिल्ला प्रशासन कार्यालय (CDO) मा लिखित उजुरी। 

- धेरैजसो ठगीका मुद्दा यहाँबाट सुरु हुन्छन्।

 

**चरण ४: वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग** 

- केन्द्रीय निकाय। 

- ठेगाना: काठमाडौं, हरिहरभवन। 

- अनलाइन/ईमेल/फोन/प्रत्यक्ष उजुरी।

 

**चरण ५: उपभोक्ता अदालत** 

- यदि माथिका निकायबाट न्याय नभएमा वा गम्भीर मुद्दामा सीधै उपभोक्ता अदालतमा जान सकिन्छ।

 

### २. उजुरी गर्दा आवश्यक कागजात

- उजुरी पत्र (नाम, ठेगाना, सम्पर्क नम्बर, मिति सहित)।

- खरिद प्रमाण (बिल, बिजक, भौचर)।

- ठगीको प्रमाण (तौल मेसिनको रिपोर्ट, फोटो, भिडियो, नमुना)।

- पीडितको विवरण र क्षतिको विवरण।

- यदि प्रतिनिधि मार्फत उजुरी गरेमा अधिकार पत्र।

 

### ३. उजुरी प्रक्रिया (Step-by-Step)

 

1. उजुरी दर्ता → निकायले दर्ता नम्बर दिन्छ।

2. छानबिन → निरीक्षण अधिकृत खटिन्छन्, पसल/गोदाम जाँच, नमुना परीक्षण।

3. पक्षहरूलाई बोलाएर सुनुवाइ।

4. निर्णय → क्षतिपूर्ति, जरिवाना, सामान जफत, सजाय सिफारिस।

5. कार्यान्वयन → जरिवाना नतिरे कानुनी कारबाही।

 

**समयसीमा**: सामान्य उजुरीमा ३०–९० दिनभित्र निर्णय हुनुपर्ने प्रावधान छ (व्यवहारमा ढिलाइ हुन सक्छ)।

 

### ४. क्षतिपूर्ति र सजाय

- वस्तुको मूल्य फिर्ता + क्षतिपूर्ति।

- जरिवाना: ५० हजारदेखि ६ लाखसम्म।

- कैद: ३ महिनादेखि ५ वर्षसम्म (गम्भीर ठगीमा)।

- दोहोर्‍याएमा दोब्बर सजाय।

 

### ५. अनलाइन/डिजिटल उजुरी

- वाणिज्य विभागको वेबसाइट/फेसबुक पेज/हटलाइन मार्फत।

- केही नगरपालिकामा अनलाइन पोर्टल छन्।

- सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक गर्दा प्रमाणसहित गर्नुहोस् (दबाब बढ्छ)।

 

### ६. कथासँग सम्बन्धित सल्लाह (चामल ठगी)

- **प्रमाण बोरा** राख्नुहोस्।

- कम्तीमा २–३ वटा पसलको तुलनात्मक प्रमाण।

- किसान मूल्य र बजार मूल्यको तालिका संलग्न गर्नुहोस्।

- समूहमा उजुरी गर्दा प्रभाव बढ्छ (उपभोक्ता मञ्च बनाएर)।

 

### उपयोगी सम्पर्क

- **वाणिज्य विभाग**: ०१-४२५९६६१

- **उपभोक्ता हेल्पलाइन**: विभागको हटलाइन प्रयोग गर्नुहोस्।

- जिल्ला प्रशासन कार्यालय (आफ्नो जिल्ला)।

 

**टिप्स**:

- सधैं लिखित प्रमाण राख्नुहोस्।

- उजुरी गर्दा भावनात्मक नभई तथ्यमा आधारित लेख्नुहोस्।

- ढिलाइ भए माथिल्लो निकाय वा मिडियामा जानुहोस्।

 

यो प्रक्रिया ऐन २०७५ र नियमावली २०७६ मा आधारित छ। यदि तपाईंलाई **उजुरीको नमुना ढाँचा**, **कुनै खास जिल्लाको प्रक्रिया**, वा कथामा यो भाग थप्न चाहनुहुन्छ भने बताउनुहोस्।

 

सचेत उपभोक्ता नै बलियो हतियार हो!

**उजुरीको नमुना ढाँचा** 

(उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ अनुसार)

 

---

 

**उजुरी पत्र**

 

**मिति:** २०८३ जेठ १० 

 

**प्रति,** 

जिल्ला प्रशासन कार्यालय / वाणिज्य, आपूर्ति तथा उपभोक्ता संरक्षण विभाग / सम्बन्धित स्थानीय तह 

(जिल्ला/नगरपालिका) 

 

**विषय:** उपभोक्ता ठगी सम्बन्धमा उजुरी तथा क्षतिपूर्ति माग।

 

**महोदय,**

 

म, निम्न लिखित व्यक्तिले उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ अनुसार उजुरी गर्न गइरहेको छु।

 

**उजुरीकर्ताको विवरण:** 

नाम: ....................................................... 

ठेगाना: .................................................... 

वडा नं.: .......... नगर/गाउँपालिका: .................... जिल्ला: .................... 

मोबाइल नं.: .............................................. 

ईमेल (यदि छ): ...........................................

 

**ठगी गर्ने पक्षको विवरण:** 

पसल/कम्पनीको नाम: .............................................. 

ठेगाना: ............................................................... 

बोरा/ब्रान्डको नाम: .............................................. 

मिति खरिद: ..........................................................

 

**उजुरीको विवरण:** 

मैले मिति .................... मा .................................. पसलबाट .................... ब्रान्डको ३० केजी चामल रु. १,७०० मा खरिद गरेको थिएँ। तर घरमा तौल जाँच गर्दा ............ केजी मात्र भेटियो। 

 

यो कार्य उपभोक्ता संरक्षण ऐन, २०७५ को दफा ...... (अनुचित व्यापारिक क्रियाकलाप) विपरीत भएको छ।

 

**ठगीको प्रमाण:** 

१. खरिद बिल/रसिद (संलग्न) 

२. तौल मेसिनको रिपोर्ट/भिडियो (संलग्न) 

३. बोरा र लेबलको फोटो (संलग्न) 

४. अन्य प्रमाण ..................................................

 

**माग:** 

१. उक्त पसलको छानबिन गरी कानुनबमोजिम कारबाही गर्नुहोस्। 

२. मलाई भएको घाटा रु. .................... (.................... रुपैयाँ) तत्काल क्षतिपूर्ति उपलब्ध गराउनुहोस्। 

३. दोषीलाई जरिवाना र सजायको व्यवस्था गर्नुहोस्। 

४. यस्ता गतिविधि रोक्न सम्बन्धित निकायलाई निर्देशन दिनुहोस्।

 

**घोषणा:** 

माथि उल्लेखित सबै विवरण सत्य र तथ्यपरक छन्। आवश्यक परे थप प्रमाण पेश गर्न तयार छु।

 

धन्यवाद।

 

**उजुरीकर्ताको** 

नाम: ................................ 

दस्तखत: ............................ 

मिति: ...............................

 

---

 

**संलग्न कागजातहरू (जति छन् उल्लेख गर्नुहोस्):**

- खरिद बिल

- तौल प्रमाण (फोटो/भिडियो)

- बोरा/लेबलको फोटो

- अन्य .................................

 

---

 

### प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुहोस्:

- **मिति, नाम, ठेगाना, रकम** सबै सही भर्नुहोस्।

- प्रमाण जति धेरै जुटाउनुहोस् (भिडियो सबैभन्दा बलियो हुन्छ)।

- **दुई प्रति** बनाएर एउटा राख्नुहोस् र दर्ता नम्बर लिनुहोस्।

- समूहमा उजुरी गर्दा सबैको नाम/दस्तखत राख्न सकिन्छ।

 

**कपी पठाउने ठाउँ:** 

- जिल्ला प्रशासन कार्यालय 

- वाणिज्य विभाग (काठमाडौं) 

- स्थानीय तह 

- (वैकल्पिक) मन्त्री/सांसद/मिडिया

 

यो ढाँचा तपाईंको कथाको **भाग ६ वा ७** मा प्रयोग गर्न मिल्ने छ। चाहिन्छ भने अझ छोटो/लामो वा विशेष (चामल मात्र) बनाइदिन्छु।

 

केही परिवर्तन चाहिन्छ? बताउनुहोस्।