कथा: “त्यो जेठा”
कथा: “त्यो जेठा”
१ : “घरको जेठो,
गाउँको
असहज मान्छे”
रवि उदाउँदै थियो, तर
ब्राह्मण टोलको त्यो पुरानो घरभित्र अझै अँध्यारो छायाँ छँदै थियो । धूपको गन्ध,
फूलको
बास्ना र चाउरिएका पुराना शास्त्रका पानाहरूको मिसिएको वास्नाले रामप्रसादको छाती
भारी बनाइरहेको थियो ।
ऊ चुपचाप आँगनमा बसेर हवनकुण्ड सफा
गर्दै थियो । उसका हातहरू निधारमा पसिना झारिरहेका थिए, तर आँखाहरू भने
टाढा, धेरै टाढा कतै हराएका थिए । अठ्ठाईस वर्षको उमेरमा पनि उसको मुहारमा
एउटा थकित, असन्तुष्ट र चोट खाएको भाव स्पष्ट देखिन्थ्यो ।
“दाजु, चिया खानुहोस् न
।” कान्छो गोविन्दले चिया ल्याएर राखिदियो । रामुले मुस्कुराउन खोज्यो,
तर
मुस्कान अधुरै रह्यो ।
यो घर जजमानीको थियो । बुबा हरिनारायण
पण्डित गाउँका सम्मानित व्यक्ति थिए । उनी बोल्न सिपालु थिए, सम्बन्ध
बनाउन माहिर थिए । उनी जति बोल्थे, जजमानहरू त्यति नै बढ्थे । आमा गीता
देवीको हातले पकाएको अन्नले जजमानहरूलाई मात्र होइन, गाउँकै आत्मालाई
समेत तृप्त पार्थ्यो । माइलो कृष्णप्रसाद बुबाको ठ्याक्कै प्रतिबिम्ब थियो —
संस्कृति
जोगाउने योद्धा । ऊ जति चर्को स्वरमा परम्पराको रक्षा गर्थ्यो, गाउँलेहरूले
उसलाई उति नै मन पराउँथे ।
रामु भने... रामु फरक थियो ।
ऊ जजमानी काम मनदेखि गर्थ्यो । मृतकको
अन्तिम संस्कार गर्दा उसको आँखा रसाउँथ्यो । नवजात शिशुलाई नामकरण गर्दा उसको हात
थरथराउँथ्यो । तर उसको मनले बारम्बार एउटै प्रश्न सोधिरहन्थ्यो — “के
यो ठीक हो ? के यो न्याय हो ?”
एकदिन विधवाको श्राद्धमा आमाले
भन्नुभयो, “बुहारी, तिमी आज
भान्सामा नआऊ । संस्कारअनुसार विधवा...”
रामुले सहन सकेन ।
“आमा, उनी त हाम्री
आमा नै हुन् । उनले छोरालाई जन्म दिएकी हुन् । आज उनकै छोराको श्राद्ध छ । अनि
हामी उनीलाई ‘असुद्ध’ भनेर टाढा
राख्छौं ? यो कस्तो संस्कार हो ?”
बुबाको अनुहार एकाएक रातो भयो ।
“रामु ! चुप लाग् ! तँ संस्कार भत्काउन
लागिस् ? हाम्रा बाबु-बाजेले जे गरे, त्यही गर्दा यो घर उभिएको छ । तँ
एउटाले के बुझ्छस् ?”
त्यो दिनदेखि घरभित्र एउटा अदृश्य
पर्खाल उठ्यो ।
राति रामु छतमा एक्लै बसेको थियो ।
आकाशमा चम्किरहेका ताराहरू पनि उसलाई व्यङ्ग्य गरिरहेका जस्ता लाग्थे । उसको
छातीभित्र एउटा ठूलो घाउ दुखिरहेको थियो — जसलाई कसैलाई देखाउन पनि सकिँदैनथ्यो,
कसैलाई
सुनाउन पनि सकिँदैनथ्यो ।
ऊ मनदेखि नै परम्परालाई माया गर्थ्यो ।
तर परम्पराको नाममा चलिरहेका अन्याय, अन्धविश्वास र मानवीय अपमानले उसलाई
रातभरि सताउँथ्यो । ऊ बोल्न पनि डराउँथ्यो, किनकि उसको हरेक
शब्द “हमला” ठहरिन्थ्यो । ऊ चुप लागेर काम गर्थ्यो, तर
चुप लाग्दा पनि ऊ “असहज” बन्न पुग्थ्यो ।
माइलो कृष्णुले गाउँका चोकमा, चिया
पसलमा, मन्दिरमा घुमेर भन्न थाल्यो — “मेरो दाजु
आधुनिकताको प्रभावमा परिसक्नुभयो । हामीले संस्कृति जोगाउनुपर्छ ।”
गाउँलेहरूले टाउको हल्लाउँदै भन्थे,
“जेठो
छोरो त घरको कलंक पो रहेछ ।”
आमाले राति रामुलाई एक्लै भेटेर उसको
टाउकोमा हात राखिदिनुहुन्थ्यो । आँखामा आँसु पार्दै भन्नुहुन्थ्यो, “बाबु,
तिमी
ठीक छौ भनेर मलाई थाहा छ । तर समाज... समाजले तिमीलाई कहिल्यै बुझ्दैन ।”
रामु आमाको काखमा टाउको राखेर रोइदिन
मन लाग्थ्यो । तर रोएर पनि के हुन्छ र ? ऊ जेठो थियो । घरको जेठो । उसले कमजोर
देखिन मिल्दैनथ्यो ।
गाउँको चोकमा बसेका बुढाहरू भन्थे —
“जेठो
छोरो असहज भयो भने सारा परिवार डगमगाउँछ ।”
रामुले आफूलाई बारम्बार सम्झाउँथ्यो —
“म
गलत छैन । म परिवर्तन चाहन्छु, नष्ट गर्न होइन ।” तर
हरेक दिन गाउँलेहरूको नजर, बुबाको निराश दृष्टि, माइलोको
व्यङ्ग्य र आफ्नै मनभित्रको पीडाले उसलाई थिचिरहन्थ्यो ।
ऊ बिहान उठेर काम गर्थ्यो, राति
एक्लै रोएर सुत्थ्यो ।
यो थियो घरको जेठो — गाउँको
असहज मान्छे ।
जसले आफ्नै परिवार र समाजको माया पाउन
चाहन्थ्यो, तर त्यही मायाको नाममा निरन्तर चोट खाइरहेको
थियो ।
२ : “पागल घोषणा
गरिएको मान्छे”
गाउँको मन्दिरको चोकमा ठूलो भीड जम्मा
भएको थियो । रामप्रसादले यो दिन कहिल्यै बिर्सने थिएन ।
विधवाको पुनर्विवाहको विषयमा गाउँका
अगुवाहरूसँग बहस हुँदै थियो । एउटी २८ वर्षकी विधवाले आफ्नो बच्चासँग कष्टकर जीवन
बिताइरहेकी थिइन् । रामुले सहन सकेन । भीडको बीचमा उभिएर उसले स्पष्ट स्वरमा भनेको
थियो:
“यो स्त्रीलाई दोस्रो विवाह गर्नबाट
रोक्नु अन्याय हो । हाम्रो संस्कारले जीवन दिन्छ, मृत्यु होइन ।
उनी विधवा भएकी हुन्, मरेकी होइनन् । हामीले उनीलाई जीउँदै चितामा
हालिरहेका छौं ।”
एक क्षण त चोक शान्त भयो । त्यसपछि
आँधी उठ्यो ।
“यो केटो बिग्रियो !”
“संस्कारमाथि खुला हमला !”
“दिमाग खराब भइसकेछ !”
गाउँका अगुवाहरू रिसले राता भए ।
उनीहरूले रामुलाई “परिवारको कलंक” मात्र होइन,
“समाजको
शत्रु” ठाने ।
घर फर्किएपछि स्थिति झन् विकराल बन्यो ।
बुबा हरिनारायण पण्डितको अनुहार कालो थियो । उनीले पहिलोपटक छोरालाई हात उठाएनन्,
तर
शब्दहरूले मारेर छोडे ।
“तँले मेरो इज्जतको भिख माग्न बाध्य
पारिस् । आजसम्म जति जजमान थिए, सबैले प्रश्न गर्न थालेका छन् । तँ
जेठो होस् कि होइनस् ?”
माइलो कृष्णुले मौका पाएको थियो । ऊ
आमाको छेउमा बसेर व्यङ्ग्य गर्दै भन्थ्यो, “दाजु, संस्कार
बदल्ने रे ! तपाईं त अब महात्मा बन्नुभयो । गाउँलेहरूले तपाईंलाई ‘रामु
पण्डित’ होइन, ‘रामु क्रान्तिकारी’ भनेर बोलाउन
थालेका छन् ।”
कृष्णुको हाँसोमा पीडा र ईर्ष्या दुवै
मिसिएको थियो ।
रामु चुप लागेर बस्थ्यो । तर उसको
मनभित्र आगो दन्किरहेको थियो । राति ऊ आमासँग भन्थ्यो, “आमा, म
पागल होइन । म त केही गलत देखेर बोल्दै छु । के बोल्नु पनि पाप भयो ?”
आमाको आँखाबाट आँसु झर्थ्यो । उनी
छोराको टाउकोमा हात फेरिदिँदै भन्नुहुन्थ्यो, “बाबु, समाजले
तिमीलाई बुझ्दैन । तिमी ठीक छौ भनेर मलाई थाहा छ, तर...”
सामाजिक दबाब दिनप्रतिदिन बढ्दै गयो ।
जजमानहरू घट्न थाले । कसैले घरमा पूजा गर्न बोलाउन छोडे । कसैले “त्यो
जेठो छोरो छ भने हामी आउँदैनौं” भनेर स्पष्टै भने । बुबाको मुहारमा
चिन्ताको रेखा गाढा हुँदै गयो । उनी रातभरि छटपटाउँथे ।
एक दिन गाउँका केही प्रभावशाली
अगुवाहरू घरमा आए । उनीहरूले बुबालाई घेरे ।
“हरिनारायण जी, तपाईंको छोरोले
गाउँको शान्ति भङ्ग गरिरहेको छ । यो कुरा बढ्दै गयो भने हामी सबैको इज्जत जान्छ ।
केही उपाय गर्नुहोस् ।”
“के उपाय ?” बुबाले
थरथराउँदै सोधे ।
“मानसिक अस्पताल... केही दिन राखेर औषधि
गराउनुहोस् । दिमाग ठीक भएपछि फर्किन्छ ।”
बुबा र आमाको अनुहार सेतो भयो । तर
समाजको दबाबले उनीहरूलाई विकल्प दिएन ।
त्यो भाग्यहीन दिन बिहानको १० बजे थियो
। दुईवटा मोटरसाइकल र एउटा जीप घरअगाडि आयो । गाउँका ८-१० जना मान्छेहरू रामुलाई
घेर्न आएका थिए ।
रामुले बुझ्यो । ऊ पछाडि हट्यो । उसको
स्वर काँपिरहेको थियो तर दृढ थियो ।
“म पागल होइन ! मैले केही गलत बोलेको
छैन । तपाईंहरूले मलाई किन यसो गर्नुभएको छ ? बुबा... आमा...
म तपाईंहरूकै छोरो हुँ !”
आमाले रोएर बुबाको खुट्टा समातिन् । “नलैजानुस्,
मेरो
छोरालाई नलैजानुस्...”
तर बुबाले टाउको हल्लाए । उनीको आँखामा
आँसु थिए, तर समाजको डर ठूलो थियो ।
रामुलाई जबरजस्ती जीपमा हालियो । ऊ
कराउन थाल्यो, “म पागल होइन... म पागल होइन... छोडिदिनुस् !
मलाई घर फर्काउनुस् !”
कोहीले उसको मुख थुन्न खोजे । कोहीले “पागल
! पागल !” भनेर होहल्ला गरे । माइलो कृष्णु बाहिर उभिएर हेर्दै थियो । उसको
अनुहारमा जितको भाव थियो, तर आँखामा केही अज्ञात पीडा पनि ।
जीप गाउँको बाटो हुँदै शहरतर्फ लाग्यो ।
रामुको आँखाबाट आँसुको धारा बगिरहेको थियो । ऊ बारम्बार एउटै वाक्य दोहोर्याइरहेको
थियो:
“म पागल होइन... मैले त केही ठीक गर्न खोजेको
थिएँ... किन कसैले मलाई बुझ्दैन ?”
बाटोभरि उसलाई अपमानको पहाड थिचिरहेको
थियो । आफ्नै बुबा-आमाले, आफ्नै गाउँलेहरूले, आफ्नै
भाइले मिलेर उसलाई पागलखाना पुर्याइरहेका थिए ।
जब अस्पतालको ठूलो फलामको गेट खुल्यो,
रामुको
शरीर थरथर काँप्न थाल्यो । ऊ भित्र लगिनुअघि एकपटक पछाडि फर्केर हेर्न खोज्यो —
सायद
कसैले उसलाई बचाउन आउँछ कि भनेर । तर कसैले केही पनि मद्दत गरेको थिएन ।
ऊ भित्र पस्यो । ढोका बन्द भयो ।
“म पागल होइन...” उसले फेरि
फुसफुस गरेर भन्यो । तर त्यो अँध्यारो कोठामा उसको आवाज मात्र गूँजियो । कसैले सुनेन
।
३ : “पागलखानाको
अन्धकार”
फलामको ढोका बन्द हुँदाको ठूलो आवाजले
रामप्रसादको मुटुमा चिरा पारिदियो । अस्पतालको भित्री भाग अँध्यारो, चिसो
र दुर्गन्धित थियो । पर्खालहरूमा पहेँलो रङ खुइलिएको, छतबाट पानी
चुहिरहेको, र हरेक कोठाबाट आउने विचित्रका कराइहरूले वातावरणलाई
भयावह बनाएको थियो ।
“नयाँ पागल आएछ !” एउटा
काला दाँत भएको बिरामीले रामुलाई देख्नेबित्तिकै हाँस्यो । उसको हाँसो सामान्य
थिएन — जङ्गली र डरलाग्दो ।
रामु एउटा सानो, अँध्यारो कोठामा
राखियो । त्यहाँ दुईवटा पुराना खाट थिए । एउटामा एउटा मध्यम उमेरको मान्छे बसेको
थियो, जसले निरन्तर आफ्नै औँलाहरू चपाइरहेको थियो । अर्को खाट खाली थियो,
तर
त्यसमा पहिले कोही बसेको प्रमाण — फाटेको ओछ्यान र रगतको दाग — अझै
बाँकी थियो ।
पहिलो रात नै नराम्रो भयो ।
मध्यरातमा एउटा बिरामी कराउँदै रामुको
कोठामा पस्यो । ऊ रामुको छातीमा चढेर बस्न खोज्यो र चिच्याएर भन्यो, “तँ
मेरो शत्रु होस् ! तँले मेरो जमिन खाइदियौ !” रामुले धकेल्न
खोज्यो तर ऊ कमजोर थियो । नर्सहरू आएर मात्र त्यसलाई तानेर लगे । रामुको शरीर
काँपिरहेको थियो । ऊ भित्तामा अडेस लागेर बस्यो र फुसफुसाएर भन्यो, “म
पागल होइन... म यहाँ किन छु ?”
दिनहरू बित्दै गए ।
खाना ल्याउने बेलामा नर्सले भन्थिन्,
“खाऊ,
ठीक
हुन्छ ।” तर रामुलाई थाहा थियो — त्यो खानामा औषधि मिसाइएको हुन्छ ।
खाएपछि उसको टाउको भारी हुन्थ्यो, आँखा धमिलो हुन्थ्यो, र
शरीर सुन्निन्थ्यो । कहिलेकाहीँ अत्यधिक मात्रा हालिन्थ्यो, जसले गर्दा ऊ
दिनभरि पनि झुम्मिन्थ्यो । बोल्न खोज्दा जिब्रो अड्किन्थ्यो ।
“मलाई कम औषधि दिनुस्... म बिरामी होइन,”
ऊ
नर्सलाई अनुनय गर्थ्यो ।
तर नर्सले व्यङ्ग्य गर्दै भन्थिन्,
“सबैले
यस्तै भन्छन् । तिमीलाई त गाउँलेहरूले नै पागल भनेर पठाएका हुन् ।”
रातको समय सबैभन्दा डरलाग्दो हुन्थ्यो ।
निन्द्राको औषधिले उसलाई जबरजस्ती निद्रा पारिदिन्थ्यो । तर त्यो निद्रा शान्तिको
थिएन — सपनामा पनि ऊ गाउँको चोकमा उभिएको हुन्थ्यो, जहाँ सबैले “पागल
! पागल !” भनेर ढुङ्गा हानिरहेका हुन्थे । बिउँझिँदा शरीर जस्तो मरे जस्तो
हुन्थ्यो । हातखुट्टा सुस्त, मन भारी ।
एकदिन एउटा बिरामीले रामुको खाना खोस्न
खोज्यो । झगडा हुँदा उसलाई कुटियो । अर्को दिन अर्को बिरामीले उसलाई “ब्राह्मण
पागल” भनेर गाली गर्यो र फोहोर थुकिदियो । रामुले केही बोल्न सकेन । ऊ
चुपचाप आँसु पुछ्दै भित्तामा टाउको अडेस लगाएर बस्थ्यो ।
उसको मनभित्र एउटा भयानक प्रश्न
बारम्बार घुमिरहन्थ्यो — “के म साँच्चै पागल हुँदै गएको छु ?”
ऊ आफूलाई हराउँदै गएको महसुस गर्थ्यो ।
पहिले जुन जोशले ऊ समाजका कुरीति विरुद्ध बोल्थ्यो, त्यो जोश
सेलाइरहेको थियो । शब्दहरू बिर्सिँदै थियो । आफ्नो नाम समेत कहिलेकाहीँ याद आउन
ढिलाइ हुन्थ्यो । ऊ ऐनामा आफूलाई हेर्दा डराउँथ्यो — त्यो दुब्लो,
आँखा
खोक्रो, दाह्री बढेको अनुहार आफ्नो हो जस्तो लाग्दैनथ्यो । ऊ आफू पागल हो
होइन जाँच्न श्लोकहरू वाचन गर्थ्यो, अझै उसलाई भाइहरूलाई भन्दा स्पष्ट र कण्ठस्त
आएको प्रमाण पाऊँथ्यो तर यसले पनि नर्सहरीलाई केही सकारात्मक असर गरेन किनकि
उनीहरूले बुझेनन् ।
बाहिर गाउँमा भने कुरा फरक थियो ।
“रामु ठिक ठाउँ पुगेछ ।”
“पागलखानामै राख्नुपर्छ, नत्र
गाउँ बिग्रिन्थ्यो ।”
“हरिनारायणजीले राम्रो निर्णय लिनुभयो ।”
माइलो कृष्णु गाउँको चोकमा बसेर
भन्थ्यो, “दाजुको उपचार भइरहेको छ । अब उहाँ ठीक भएर फर्किनुहुन्छ ।” तर
उसको स्वरमा राहतभन्दा बढी जितको भाव थियो ।
आमाले घरमा एक्लै रोइरहनुहुन्थ्यो ।
बुबा चुपचाप पानाको किताब पल्टाउँथे तर आँखाले पढिरहेका हुँदैनथे ।
रामु अस्पतालको बारमा उभिएर बाहिर
हेर्थ्यो । टाढा पहाडहरू देखिन्थे । ऊ मनमनै भन्थ्यो, “आमा... बुबा...
म यहाँ मर्दै छु । मलाई घर फर्काउनुस् । म पागल होइन...”
तर त्यो अन्धकारपूर्ण कोठामा उसको आवाज
मात्र गुँजिन्थ्यो । कसैले सुन्दैनथ्यो ।
उसले बिस्तारै बुझ्दै थियो — बाहिरी
संसारले उसलाई पागल घोषणा गरिसकेको थियो । र अब यो पागलखानाको अन्धकारले उसलाई
वास्तवमै पागल बनाउने प्रयास गरिरहेको थियो ।
---
४ : “संस्कृति र
प्रदर्शन”
गाउँमा वसन्तको हावा चलिरहेको थियो,
तर
रामप्रसादको लागि भने समय अझै पागलखानाको अन्धकारमा रोकिएको थियो ।
यता गाउँमा भने माइलो छोरा
कृष्णप्रसादको तारिफले सबै ठाउँ भरिएको थियो । ऊ अब “संस्कृतिको
रक्षक” को रूपमा स्थापित भइसकेको थियो । हरेक पूजा, विवाह, श्राद्ध
र व्रतबन्धमा कृष्णु अगाडि देखिन्थ्यो । ऊ ठूलो स्वरमा भाषण दिन्थ्यो:
“हाम्रा पुर्खाले जे दिएका छन्, त्यसलाई
जोगाउनु नै हाम्रो धर्म हो । आधुनिकताको नाममा संस्कार भत्काउनेहरूलाई हामी छुट
दिन सक्दैनौं !”
गाउँलेहरूले ताली बजाउँथे ।
बुढापाकाहरूले उसको ढाड थपथपाउँदै भन्थे, “यो त बुबाको सही उत्तराधिकारी हो ।
हरिनारायण जीको रगत बोकेको छ ।”
कृष्णुले “पुराना विधि
बचाऔं” अभियान पनि सुरु गरेको थियो । गाउँका युवाहरूलाई जम्मा गरेर ऊ
उनीहरूलाई पुराना मन्त्र, परम्परा र संस्कार सिकाउँथ्यो ।
स्थानीय रेडियोमा पनि उसको अन्तर्वार्ता आउन थाल्यो । जजमानहरू अब हरिनारायण
पण्डितसँग मात्र होइन, “कृष्णु पण्डित” सँग पनि विशेष
रूपमा बोल्न थालेका थिए । उसको इज्जत र कमाइ दुवै बढ्दै थियो ।
कान्छो गोविन्द पनि पछाडि थिएन । ऊ
विधि गर्नुअघि किताबहरूको ठूलो थाक लगाएर बस्थ्यो । हरेक मन्त्र पढेर, हरेक
चरण नछुटाई पूरा गर्थ्यो । कहिलेकाहीँ उसले फोटो खिचेर रेकर्ड पनि गर्थ्यो ।
गाउँलेहरू प्रशंसा गर्थे — “यो त विद्वान केटो हो । कुनै कुरा
नछुटाउने । जजमानीमा पूर्णता खोज्ने ।”
तर विडम्बना थियो — जेठो
रामप्रसादको बारेमा ।
जसले मनदेखि काम गर्थ्यो, जसको
आँखामा आँसु आएर पूजा गर्थ्यो, जसले मृतकको आत्माको शान्तिका लागि
रातभरि जाग्थ्यो — त्यही रामुलाई गाउँलेहरूले अहिले “चिटिङ
गर्ने”, “बिग्रिएको” र “असहज” भनेर
टिप्पणी गर्न थालेका थिए ।
“रामुले त काम गर्दा पनि मन नलागेको
जस्तो गर्थ्यो। ”
“ऊ त संस्कारलाई बदल्न खोज्थ्यो,
त्यसैले
पागलखाना पुग्यो ।”
“कान्छो र माइलो जस्तो त ऊ कहिल्यै थिएन
।”
अस्पतालको बारमा उभिएर रामुले गाउँबाट
आएको एउटा चिठी पढिरहेको थियो । आमाले लेख्नुभएको थियो — छोटो, तर
पीडादायी ।
“बाबु, यहाँ सबै ठीक छ ।
कृष्णुले धेरै जजमान ल्याएको छ । गोविन्द पनि राम्रो गरिरहेको छ । तिमी चाँडै ठीक
भएर आऊ ।”
रामुको हात काँप्यो । चिठी उसको छातीमा
थिचियो । उसको आँखाबाट आँसु झर्यो ।
“मैले कहिल्यै चिटिङ गरिनँ आमा... म त
मनले काम गर्थेँ । म त उनीहरूलाई साँच्चै सेवा गर्थेँ । तर उनीहरूले मलाई पागल
बनाए...”
राति अस्पतालको कोठामा ऊ एक्लै बसेको
थियो । निन्द्राको औषधिले उसको शरीर सुस्त बनाइसकेको थियो, तर मन भने जागा
थियो । ऊ आफ्नो विगत सम्झिन्थ्यो — जुन दिन ऊ मनदेखि विधि गर्दै थियो,
त्यही
दिन गाउँलेहरूले उसलाई “असहज” भनेका थिए । अहिले उसको ठाउँमा
भाइहरूले प्रदर्शन गर्दै थिए, र समाजले उनीहरूलाई सम्मान दिइरहेको
थियो ।
ऊ भित्तामा टाउको अडेस लगाएर
फुसफुसाउँथ्यो, “के संस्कृति भनेको जस्तो देखाउनु मात्र हो ?
के
मनले गर्नु पाप हो ? म त उही संस्कारको सेवा गर्न चाहन्थेँ... तर
उनीहरूले मलाई दोषी बनाए ।”
एउटा गहिरो अन्यायको भावले उसको छाती
चिरिरहेको थियो । ऊ बाहिर निस्केर गाउँ फर्किन चाहन्थ्यो, आफ्नो परिवारलाई
देखाउन चाहन्थ्यो कि ऊ पागल होइन, ऊ त साँच्चैको संस्कारप्रेमी थियो । तर
उसको आवाज अब कसैले सुन्न चाहँदैनथ्यो ।
बाहिर गाउँमा कृष्णुको भाषणको तालीको
गुञ्जन सुनिन्थ्यो । अस्पतालको भित्री अन्धकारमा भने रामुको चुपचापको रोदन मात्र गुँजिरहेको
थियो ।
एउटा जेठो छोरो, जसले मनले सेवा
गर्थ्यो, समाजले उसलाई पागल बनायो ।
र जसले प्रदर्शन गर्थ्यो, समाजले
उनीहरूलाई संस्कृतिका रक्षक बनायो ।
यो थियो — संस्कृति र
प्रदर्शनबीचको मार्मिक अन्तर ।
---
५ : “घर फर्किएको
पराजित”
तीन महिना र सत्ताईस दिनपछि रामप्रसाद
घर फर्कियो ।
जिपको ढोका खुल्दा ऊ ढोक्दै ओर्लियो ।
उसको शरीर पहिले भन्दा निकै दुब्लो भएको थियो । आँखा खोक्रा, अनुहारमा
कालो घेरा, र दाह्री-जुँगा बिग्रिएर अनियन्त्रित
देखिन्थ्यो । आमाले ढोकामा उभिएर हेर्नुभयो र एकैछिन् बोल्न सक्नुभएन । बुबाले
टाउको हल्लाउँदै “आएछस्” मात्र भन्नुभयो ।
रामु मुस्कुराउन खोज्यो, तर
मुस्कान अधुरै रह्यो ।
“आमा... म घर आएँ,” उसले
कमजोर स्वरमा भन्यो ।
आमाले उसलाई अँगालो हाल्न खोज्नुभयो तर
बीचमा हात अड्कियो । उनीको आँखामा माया थियो, तर डर र असहजता
पनि थियो । पागलखानाबाट फर्किएको छोरो — गाउँलेले के भन्छन् भन्ने चिन्ताले
आमालाई सताइरहेको थियो ।
घर फर्किएको पहिलो रात नै रामुलाई थाहा
भयो — ऊ पहिलेको रामु रहेन ।
निन्द्राको औषधिले उसको शरीर बिगारेको
थियो । राति निद्रा लाग्दैनथ्यो । कहिले घडीको टिकटिकले डर लाग्थ्यो, कहिले
आफ्नै सासको आवाजले । ऊ ओछ्यानमा पल्टेर छत हेर्थ्यो र घण्टौंसम्म टोलाउँथ्यो ।
कहिलेकाहीँ एक्कासि शरीर झस्किन्थ्यो, मुटु ढुकढुक हुन्थ्यो । अस्पतालको त्यो
अँध्यारो कोठा, त्यहाँका कराइहरू, कुटाइहरू —
सबै
सपनामा आएर ऊ चिच्याउँदै बिउँझिन्थ्यो ।
दिनमा ऊ बिस्तारै बोल्थ्यो । शब्दहरू
बिर्सिन्थ्यो । कसैसँग कुरा गर्दा बीचमा नै चुप लाग्थ्यो र टोलाउँदै जान्थ्यो ।
गाउँलेहरूले उसलाई देख्नेबित्तिकै
कानाफुसी गर्न थाले ।
“हेर्, पागल फर्कियो ।”
“अझै ठीक भएको जस्तो लाग्दैन ।”
“आँखा हेर्नुस् न, कस्तो
खोक्रो छ ।”
सानो बालबालिकाहरूले पनि उसलाई देखेर “पागल
आयो ! पागल आयो !” भनेर जिस्क्याउँथे र दौडेर भाग्थे । रामुले
केही भन्न खोज्दैनथ्यो । ऊ चुपचाप टाउको निहुराएर बाटो काट्थ्यो ।
घरभित्रको स्थिति झन् पीडादायी थियो ।
बुबा हरिनारायण अब उसँग खास कुरा
गर्नुहुन्नथ्यो । जजमानीको कुरा गर्दा पनि “तँलाई अहिले
आराम गर्नु छ” भनेर टारिदिनुहुन्थ्यो । आमाले माया
गर्नुहुन्थ्यो तर उनी पनि असहज हुनुहुन्थ्यो । रामुले खाना खान बस्दा उनी चुपचाप
उसको अनुहार हेरेर बस्नुहुन्थ्यो र आँखा रसाउँथ्यो ।
माइलो कृष्णु भने फस्टाउँदै थियो । ऊ
अब गाउँका मुख्य पण्डितमध्ये एक बनेको थियो । हरेक ठूलो काममा उसलाई बोलाइन्थ्यो ।
जजमानहरू बढेका थिए । ऊ नयाँ लुगा लगाएर, घडी लगाएर घर आउँथ्यो र ठूलो स्वरमा
कुरा गर्थ्यो ।
कान्छो गोविन्द पनि पछाडि थिएन । किताब
हेरेर विधि गर्ने उसको शैलीले उसलाई “सतर्क र विद्वान” ब्राह्मणको
छवि दिएको थियो । ऊ पनि राम्रो कमाइ गर्न थालेको थियो ।
रामु भने कामविहीन थियो ।
कसैले उसलाई पूजा गर्न बोलाउँदैनथ्यो ।
“ऊ अझै ठीक छैन” भनेर जजमानहरूले स्पष्टै भन्थे । ऊ
घरमा बसेर आमालाई भान्सामा सघाउँथ्यो, आँगन सफा गर्थ्यो, तर
कसैले उसलाई जजमानीको काममा साथ लिँदैनथ्यो ।
राति ऊ छतमा एक्लै बसेर आकाश हेर्थ्यो ।
उसको मनभित्र गहिरो पीडा उम्रिरहेको थियो ।
“मैले के गल्ती गरेको थिएँ ? म त
मनले काम गर्थेँ । उनीहरूले मलाई पागल बनाए । अब म साँच्चै पागल जस्तो भएको छु ।
मलाई कसैले पनि चाहँदैन...”
ऊ भित्रभित्रै गल्दै थियो । शरीरले
होइन, आत्माले । हरेक दिन ऊ आफूलाई एउटा पराजित सिपाही जस्तो महसुस गर्थ्यो
— जसले लडाइँ लड्यो तर आफ्नै पक्षबाटै धोका खायो । उसलाई
दुनियादारीदेखि वाक्क दिक्क लागिसकेको थियो ।
एकदिन आमाले उसलाई चिया दिँदै भन्नुभयो,
“बाबु,
तिमीले
पनि अब केही काम गर्न थाल्नुपर्छ ।”
रामुले चिया खाएन । उसले आमाको
अनुहारमा हेर्न खोज्यो तर आमाले आँखा झुकाउनुभयो । त्यो दृष्टिले उसलाई सबैभन्दा
ठूलो चोट दियो ।
जेठो छोरो घर फर्किएको थियो, तर
ऊ घरभित्र पनि एउटा अतिथि जस्तो, एउटा बोझ जस्तो, एउटा पराजित
जस्तो बनेको थियो ।
र ऊ हरेक रात आफैसँग प्रश्न गर्थ्यो —
“के म साँच्चै पागल थिएँ ? के
म अझै पागल छु ? के यो जीवनभन्दा मर्नु नै राम्रो थियो ? किन आमाको छियामा
पनि औषधिको नीलो रङ्ग आउँछ ?”
---
६ : “बुबाआमाको
बुढ्यौली”
समय नदी जस्तै बगिरहेको थियो । चार
वर्ष बितिसकेका थिए । रामप्रसादको घर फर्किएको पनि निकै समय भइसकेको थियो ।
बुबा हरिनारायण पण्डित अब पहिले जस्ता
रहेनन् । उहाँको शरीर कमजोर हुँदै गयो । प्रेसर, सुगर र मुटुको
समस्या एकपछि अर्को थपिँदै गए । आमा गीता देवी पनि खुट्टा दुख्ने, ढाड
दुख्ने र सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या बोकेर बस्न थाल्नुभयो । उहाँहरूको अनुहारमा
बुढ्यौलीको छाया स्पष्ट देखिन थाल्यो ।
माइलो कृष्णप्रसाद र कान्छो गोविन्द अब
पूर्ण रूपमा व्यस्त थिए । उनीहरूको जजमानी राम्रो चलिरहेको थियो । दुवै जना शहरका
ठूला-ठूला कार्यक्रममा पनि पुग्न थालेका थिए । जब बुबा आमालाई अस्पताल भर्ना
गर्नुपर्यो, उनीहरूले पैसा तिरे । महँगा चेकअप गराए । औषधि
किनिदिए । एउटा निजी अस्पतालमा विशेष कक्ष पनि बुक गरे ।
“चिन्ता नगर्नुस् बुबा, सबै
खर्च म व्यवस्था गर्छु,” कृष्णुले ठूलो स्वरमा भन्थ्यो ।
गोविन्दले पनि किताबबाट टाउको उठाएर
भन्थ्यो, “मलाई भन्नुस्, म फाराम भर्न र रिपोर्ट लिन जान्छु ।”
तर जब वास्तविक सेवा र कुरुवाको पालो
आउँथ्यो, उनीहरू सधैं “व्यस्त” हुन्थे ।
“दाजु, आज मलाई एउटा
ठूलो पूजा छ । तपाईं बस्नुहोस् न ।”
“मलाई भोलि शहर जानु छ, रिपोर्ट
हेर्नुहोस् न दाजु ।”
रामु चुपचाप टाउको हल्लाउँथ्यो । ऊ
कहिल्यै “म पनि व्यस्त छु” भन्दैनथ्यो ।
ऊ बिहानै अस्पताल पुग्थ्यो । बुबाको
रगतको रिपोर्ट हेर्थ्यो, यदि आवश्यक पर्यो भने आफैं रक्तदान
गर्थ्यो । कहिलेकाहीँ रगत नभेटिएपछि गाउँ–शहर घुमेर रक्तदाता खोज्थ्यो । फाराम
भर्ने, डाक्टरसँग कुरा गर्ने, औषधि मिलाउने, सुई लगाउने —
सबै
काम ऊ एक्लै गर्थ्यो ।
रातको कुरुवा भने सधैं उसैको भागमा
पर्थ्यो ।
बुबा राति दिसा गर्नुभयो भने रामुले
सफा गर्थ्यो । आमालाई बान्ता भएर शरीर फोहोर भए पनि ऊ नाक थुनेर होइन, माया
गरेर सफा गर्थ्यो । उनीहरूलाई पछाडि सहारा दिएर खाना खुवाउँथ्यो । रातभरि उनीहरूको
सास गन्न बस्थ्यो । कहिले आमाको हात समातेर बस्थ्यो, कहिले बुबाको
निधारमा हात राखेर ज्वरो जाँच्थ्यो ।
एक रात आमाले कमजोर स्वरमा भन्नुभयो,
“बाबु...
तिमीलाई धेरै दुःख दियौं ।”
रामुको आँखा रसाए । “आमा,
तपाईंहरू
मेरो अभिभारा हो । दुःख के भयो र ?”
तर बाहिर समाजले फेरि पनि उसलाई “काम
नलाग्ने” नै भनिरहेको थियो ।
“रामु त अस्पतालमा मात्र देखिन्छ,
काम
केही गर्दैन ।”
“माइलो र कान्छोले त खर्च गरिरहेका छन्,
ऊ त
बस्न मात्र गएको हो ।”
“पागलखानाबाट फर्केको केटोले के काम
गर्छ र !”
यी कुराहरू रामुको कानमा पुग्थे । ऊ
केही बोल्दैनथ्यो । तर राति अस्पतालको कुर्सीमा बसेर ऊ मनमनै सोच्थ्यो — “म
जति गर्दा पनि ‘काम नलाग्ने’ नै रहेछु ।
उनीहरूले पैसा दिए, मलाई ‘काम नलाग्ने’ भन्न मिल्यो ।”
कृष्णु र गोविन्द कहिलेकाहीँ अस्पताल
आए पनि छोटो समय मात्र बस्थे । फोटो खिचेर, “हामी सेवा
गरिरहेका छौं” भन्ने सन्देश दिएर फर्किन्थे । समाजले
उनीहरूलाई “परिवारप्रति जिम्मेवार” भन्थ्यो ।
रामु भने चुपचाप सेवा गरिरहन्थ्यो ।
उसको शरीर थाकेको थियो, मन झन् थाकेको थियो । तर ऊ थाकेको
देखाउँदैनथ्यो ।
एकदिन बुबाले कमजोर आवाजमा सोध्नुभयो,
“रामु,
तँलाई
कहिल्यै थकाइ लाग्दैन ?”
रामुले मुस्कुराएर भन्यो, “थकाइ
लागे पनि तपाईंहरूको अनुहार हेरेपछि हराउँछ बुबा ।”
बुबाको आँखामा आँसु देखियो । सायद
उहाँलाई पनि अब थाहा हुँदै थियो — कुन छोरो साँच्चैको सेवा गर्छ ।
तर समाजले अझै रामुलाई “त्यो
पागल”, “काम नलाग्ने जेठो” भनेर नै चिन्थ्यो ।
समय बित्दै थियो । बुबा आमाको स्वास्थ्य
झन् बिग्रिँदै थियो । र रामुको निःस्वार्थ सेवा पनि एउटा चुपचापको पीडामा बदलिँदै
थियो ।
---
७ : “अन्तिम सात दिन”
अस्पतालको सघन उपचार कक्ष (ICU)
को
बाहिरको कुर्सीमा रामप्रसाद एक्लै बसेको थियो । सेतो पर्खाल, क्लोरोफर्म
र औषधिको तीतो गन्ध, मेसिनहरूको निरन्तर पिप-पिप आवाज र मृत्युको
प्रतीक्षा — सबैले वातावरणलाई अत्यन्त भारी बनाएको थियो ।
बुबा हरिनारायण पण्डित पहिले सघन
उपचारमा भर्ना हुनुभयो । मुटुको समस्या जटिल बनेको थियो । दुई दिनपछि आमाको पनि
अवस्था बिग्रियो । निमोनिया र कमजोरीले उहाँलाई छोडेन । दुवैलाई छुट्टाछुट्टै ICU
मा
राखियो । एउटा हप्ताभित्रै दुवैको अवस्था अत्यन्त गम्भीर भयो ।
रामु दिनरात अस्पतालमै बस्थ्यो ।
माइलो कृष्णप्रसाद र कान्छो गोविन्द
पैसा पठाउँथे । महँगा औषधि, भेन्टिलेटर र विशेषज्ञ डाक्टरको
व्यवस्था उनीहरूले गरेका थिए । तर उनीहरू सधैं उपस्थित हुन सक्दैनथे । “दाजु,
तपाईं
बस्नुहोस्, मलाई एउटा ठूलो कार्यक्रम छ,” कृष्णुले
फोनमा भन्थ्यो । गोविन्दले पनि रिपोर्ट हेर्न र औषधि लिन मात्र आउँथ्यो ।
रामुले कहिल्यै उजुर गरेन । ऊ बुबाको
मेसिनको नम्बर हेर्थ्यो, आमाको अक्सिजन लेभल जाँच्थ्यो ।
दिसा-पिसाबको पाइप सफा गर्थ्यो, शरीर पखाल्थ्यो, मुखको सलाइनमा
रसको घोल हाल्थ्यो । राति कुर्सीमा बसेर उनीहरूको सास गन्ने काम पनि ऊ एक्लै
गर्थ्यो ।
सात दिनको त्यो अवधि जीवनको सबैभन्दा
लामो र कष्टकर समय बन्यो ।
हरेक बिहान डाक्टर आउँथे र टाउको
हल्लाउँदै भन्थे, “अवस्था स्थिर छैन ।” रामुको मुटु
प्रत्येक पटक थरथर काँप्थ्यो । आर्थिक तनाव पनि थियो । महँगा परीक्षण र औषधिले
बैंकको ब्यालेन्स घट्दै थियो । तर रामुले कहिल्यै “पैसा छैन”
भनेन
। ऊ चुपचाप आफ्नो पुरानो घडी बेचेर, जे जे गर्न सकिन्थ्यो, त्यही
गर्थ्यो ।
एक रात आमाको अवस्था अचानक बिग्रियो ।
रामु आमाको छेउमा बसेर उहाँको हात समातेर बस्यो । आमाको आँखा आधा खुल्ला थिए ।
उहाँले कमजोर स्वरमा भने, “बाबु... तिमी कहिल्यै थाकेनौ...”
रामुको आँखाबाट आँसुको बाढी आयो । “आमा,
तपाईंहरू
ठीक हुनुहुन्छ... म अझै धेरै सेवा गर्न चाहन्छु ।”
बुबाको अवस्था पनि झन् खराब हुँदै थियो
। उहाँले भेन्टिलेटरमा रहनुभएको थियो । अन्तिम दिनको बिहान, डाक्टरले
रामुलाई भित्र जान दिए । रामुले बुबाको निधारमा हात राख्यो । बुबाको आँखा खुल्यो ।
उहाँले कमजोर हातले रामुको हात समात्नुभयो ।
त्यो क्षण कथाको सबैभन्दा मार्मिक र भावनात्मक
केन्द्र बन्यो ।
बुबाको आँखाबाट आँसु झरिरहेको थियो ।
लामो समयपछि उहाँले पहिलोपटक स्पष्ट स्वरमा भन्नुभयो:
“रामु... तँ नराम्रो थिएनस् बाबु । मैले
तिमीलाई बुझ्न सकिनँ । तँलाई धेरै सताएँ । माफ ! गर छोरा । समाजको डरले... तँलाई
पागलखाना पुर्याएँ । तँ मनले काम गर्थिस्... मलाई माफ गर् है ?”
रामुको शरीर थरथर काँप्न थाल्यो ।
वर्षौंको पीडा, अपमान, एक्लोपन र चुपचापको यातना एकैपटक
निस्किन खोज्यो । ऊ बुबाको हातमा टाउको राखेर रोयो — जस्तो सानो बालक
रुन्छ ।
“बुबा... मैले तपाईंलाई कहिल्यै दोष
दिइनँ । मैले त केवल... केवल ठीक गर्न खोजेको थिएँ ।”
बुबाले मुस्कुराउन खोज्नुभयो । “तँ
जेठो होस्... साँच्चैको जेठो । मलाई थाहा छ अब...”
आमालाई पनि अन्तिम भेट दिन डाक्टरले
अनुमति दिए । आमाले कमजोर हातले रामुको टाउकोमा हात राख्नुभयो । आँखाबाट आँसु
बगिरहेको थियो ।
“मेरो बाबु... तिमीलाई धेरै आशीर्वाद ।
तिमीले जे गर्न खोज्यौ, त्यो राम्रो थियो । अब तिम्रो भाग्य फेरियोस् ।
तिमी सफल होऊ... समाजले तिमीलाई बुझोस्... हामी बाउआमा दुबैले धेरै सतायौँ, माफ !
गर छोरा ।”
रामु आमाको हात चुमेर रोइरह्यो ।
जीवनभर नपाएको स्वीकारोक्ति, माया र आशीर्वाद उसले मृत्युशय्यामा
पाएको थियो ।
त्यही रात बुबाको अवस्था झन् बिग्रियो ।
भोलिपल्ट बिहान आमाले पनि अन्तिम सास लिनुभयो । बुबा आमाको मृत्यु एक हप्ताको
अन्तरालमा भयो ।
रामु ICU को बाहिरको
कुर्सीमा टाउको निहुराएर बसेको थियो । उसको अनुहारमा पीडा थियो, तर
एउटा अजीब शान्ति पनि थियो ।
ऊ जीवनभर समाज र परिवारबाट “पागल”,
“असहज”,
“काम
नलाग्ने” कहलियो । तर मृत्युशय्यामा बुबा आमाले दिएको स्वीकारोक्ति र
आशीर्वादले उसको घाउमा मलम लगाइदिएको थियो ।
तर यो आशीर्वाद सायद केवल शब्द मात्र
थिएन...
बुबा आमाको डेथ सर्टीफिकेट लिँदा ती २
भाइहरूले बुबा आमाका मृत शरीरबाट उसकै अगाडि गरगहना, नगद लिएर चिया खाँदा उसलाई एक
शब्द पनि सोधेनन्, बरु उसले अन्तिम संस्कार सक्दा पनि निराहार बस्ने अडान लियो ।
घर पुग्दा पनि बुबा आमाको सेफ ती २ले कब्जामा लिँदा उसलाई एक शब्द पनि सोधेनन् ।
---
८ : “दुई चिहानपछि”
बुबा र आमाको मृत्यु भएको दश दिनपछि घर
पूरै सुनसान भयो ।
दुई चिहानको धुवाँ अझै घरको आँगनमा
मडारिएको जस्तो लाग्थ्यो । शोकको सेतो कपडा, फाटेका माला र
बाँकी रहेका धुपका टुक्राहरूले घरलाई झन् निर्जीव बनाएका थिए । पहिले जहाँ आमाको
हाँसो र बुबाको ठूलो स्वर गुञ्जिन्थ्यो, त्यही घर अब चिहान जस्तै शान्त थियो ।
माइलो कृष्णप्रसाद र कान्छो गोविन्द दुवै
जना आ–आफ्नै दुनियाँमा फर्किन थाले ।
“दाजु, अब तपाईं घर
हेर्नुहोस् । मलाई शहरमा केही काम छन्,” कृष्णुले अन्तिम संस्कारको भोलिपल्ट नै
भनेको थियो । गोविन्दले पनि केही दिनपछि एउटा ठूलो जजमानीको निमन्त्रणा पाएर
शहरतिर लाग्यो । उनीहरूले पैसा दिएनन्, केही सामान बाँडे उसको भागमा धेरै थोरै
पर्यो, तर घरको खालीपनलाई उनीहरूले बोक्न सकेनन् ।
रामप्रसाद एक्लै बाँकी रह्यो ।
ऊ दिनभरि पुराना सामानहरू हेरेर
बस्थ्यो । आमाको भान्साकोठामा रहेका पुराना भाँडाहरू, जसमा उहाँले
वर्षौंसम्म स्वादिष्ट परिकार पकाउनुभएको थियो, तिनलाई छामेर
बस्थ्यो । बुबाको कोठामा रहेका पुराना पोथी-पत्रा, हस्तलिखित
पानाहरू र धुपको बाकस । कहिलेकाहीँ ऊ आमाको पुरानो सारीको कुनो नाकमा लगाएर
सुँघ्थ्यो — उहाँको शरीरको हल्का बास्ना अझै बाँकी थियो ।
रातहरू सबैभन्दा कष्टकर हुन्थे ।
निद्रा लाग्दैनथ्यो । अस्पतालको ICU
को
पिप-पिप आवाज, बुबाको अन्तिम श्वास र आमाको कमजोर आशीर्वाद
बारम्बार कानमा गुञ्जिन्थ्यो । ऊ छतमा गएर बस्थ्यो, ताराहरू
हेर्थ्यो र फुसफुसाउँथ्यो, “आमा... बुबा... म एक्लो भएँ ।”
तर बिस्तारै, अत्यन्त अनौठो र
अकल्पनीय परिवर्तन सुरु भयो ।
एकदिन गाउँको एउटा मान्छे घरमा आयो —
उसको
छोराको नामकरणको लागि जजमानीको कुरा गर्न । रामुले ढोका खोल्यो । पहिले जस्तो चुप
लागेर टाउको निहुराउने होइन, उसले स्वाभाविक रूपमा बोल्न थाल्यो ।
“आउनुस् भाइ, भित्र आउनुस् ।
चिया खानुहोस् ।”
उसको स्वर ठ्याक्कै बुबा हरिनारायण
जस्तो फरासिलो र आश्वस्त पार्ने थियो । उसले मान्छेसँग लामो कुरा गर्यो — संस्कारको
महत्त्व, परिवारको सम्बन्ध, जीवनको क्षणिकता । मान्छे छक्क परेर
फर्कियो । “रामु पण्डित त आजकल बुबा जस्तै बोल्न
थाल्नुभएको रहेछ ।”
त्यसपछि अर्को घटना भयो ।
एउटा जजमानले “केही विशेष खाना
बनाइदिनुस्” भनेर आग्रह गर्यो। रामु भान्सामा पस्यो । आमाले बनाउने तरकारी,
दाल,
अचार
र रोटीको स्वाद उसको मनमा जीवन्त थियो । उसले आँखा चिम्लेर आमाको हात सम्झियो र
पकाउन थाल्यो ।
जब परिकार तयार भयो, जजमानहरूको
मुहार उज्यालो भयो ।
“यो त गीता देवीको हातको स्वाद हो !
रामु, तिमीले कहिले यति राम्रो पकाउन सिक्यौ ?”
रामु आफैं छक्क पर्यो । उसले कहिल्यै
यति ध्यान दिएर खाना पकाएको थिएन । तर आज उसको हात अनायासै आमाको जस्तो चलिरहेको
थियो । स्वाद, सुगन्ध,presentation — सबै आश्चर्यजनक
थियो ।
दिनहरू बित्दै गए । रामु बिस्तारै
बदलिँदै थियो ।
ऊ अब गाउँका मानिसहरूसँग खुला रूपमा
बोल्न थाल्यो । बुबाजस्तै हाँस्दै, सम्बन्ध गाँस्दै, सल्लाह
दिँदै । जजमानीको काममा पनि उसको उपस्थिति सम्मानजनक हुन थाल्यो । मानिसहरू भन्न
थाले — “रामु त एकदम फेरिएको छ । बुबाको आत्मा सायद उसमा सरेको हो ।”
राति एक्लै बस्दा रामु आफैंलाई
सोध्थ्यो, “के यो साँच्चै हो ? के बुबा आमाले
मर्नुअघि दिएको आशीर्वादले काम गर्यो ? के म साँच्चै बदलिँदै छु ?”
ऊ ऐनामा आफूलाई हेर्थ्यो । आँखामा नयाँ
चमक थियो । बोलीमा नयाँ आत्मविश्वास थियो । ऊ हो आउँदा पनि निरन्तर मुस्कानका साथ
बोल्ने मात्र होइन केही न केही मीठो पकाएको पनि खुवाएर सत्कार गर्थ्यो । हातमा
नयाँ सीप थियो ।
तर मनभित्र अझै एउटा प्रश्न बाँकी थियो
—
“के यो परिवर्तन स्थायी हो ? वा
यो पनि अस्थायी सपना मात्र हो ?”
घर अझै सुनसान थियो, तर
अब त्यो सुनसानमा एउटा नयाँ सुरुवातको हल्का आवाज गुञ्जिन थालेको थियो ।
दुई चिहानपछि, एउटा नयाँ
जेठाको जन्म हुँदै थियो ।
---
९ : “त्यो जेठाको
पुनर्जन्म”
बुबा आमाको मृत्यु भएको छ महिनापछि
रामप्रसादले घरको अगाडिको खाली जग्गामा एउटा सानो भोजनालय सुरु गर्यो । नाम
राख्यो — **“आमा बुबाको आँगन”**।
यो कुनै ठूलो होटल थिएन । चारवटा टेबल,
दुईवटा
पुराना बेन्च, टिनको छानो र आमाको पुरानो भान्साबाट ल्याइएका
भाँडाहरू । तर त्यहाँ एउटा कुरा थियो जुन कुनै होटलमा पाइँदैनथ्यो — आत्मीयता
।
रामु बिहानै उठेर आमाले सिकाएको
तरिकाले खाना पकाउँथ्यो । उसको हातमा अब आमाको जादू सरेको थियो । साधारण दाल-भात,
आलुको
अचार, मसालेदार तरकारी र घरेलु रोटीले पनि मानिसहरूलाई लोभ्याउन थाल्यो ।
स्वाद यति गहिरो र माया मिसिएको थियो कि एक पटक खाएका मान्छे फेरि फेरि आउन थाले ।
“रामु दाइ, यो स्वाद त गीता
आमा जस्तै छ !” एउटा बूढाले भने ।
रामु मुस्कुराउँदै भन्थ्यो, “आमा
मभित्रै हुनुहुन्छ । म त उहाँको हात मात्र हुँ ।”
पहिले जसले उसलाई “पागल”,
“असहज”
र “कलंक”
भनेर
टाढा राख्थे, तिनै मानिसहरू अब घण्टौंसम्म भोजनालयमा बसेर गफ
गर्न थाले । पहिले कानाफुसी गर्नेहरू अहिले उसको सामुन्ने बसेर आफ्ना दुःख-पीडा
पोख्न थाले । ऊ चुपचाप सुन्न्थ्यो, बुबाजस्तै फरासिलो स्वरमा सल्लाह
दिन्थ्यो र आमाजस्तै माया मिसाएर खाना पस्किन्थ्यो ।
एकदिन एउटा पुरानो जजमानले सोध्यो,
“रामु,
तिमी
फेरि संस्कारको कुरा गर्न थाल्नुभएको छ रे नि ?”
रामुले मुस्कुराएर जवाफ दियो, “हो ।
तर अब रिसले होइन, अनुभवले ।”
ऊ अब कुरीतिविरुद्ध बोल्थ्यो, तर
त्यो बोलीमा क्रोध थिएन, करुणा थियो ।
मृत्यु संस्कारमा अनावश्यक भोजभतेर र
देखावटी खर्चको विरुद्ध ऊ बोल्थ्यो — “मृत आत्मालाई शान्ति चाहिन्छ, होटलको
भोज होइन । हामीले जति धेरै खर्च गर्छौं, त्यति नै बढी कर्जा लिन्छौं । यो
संस्कार हो कि व्यापार ?”
जातीय विभेदको विषयमा पनि ऊ खुला रूपमा
बोल्न थाल्यो — “हामी ब्राह्मण हौं भनेर गर्व गर्नु ठीक छ,
तर
अरूलाई हेप्नु संस्कार होइन । संस्कारले मान्छेलाई जोड्छ, छुटाउँदैन ।”
मानिसहरू छक्क पर्थे । पहिले जसलाई “पागल”
ठानेका
थिए, त्यही मान्छे अब शान्त र गहिरो बुद्धिका साथ बोलिरहेको थियो । र
उनीहरूले देखिरहेका थिए — ऊ केवल बोल्दैनथ्यो, व्यवहारबाट
प्रमाणित गर्थ्यो ।
उसको भोजनालयमा कुनै जात-पातको भेदभाव
थिएन । गरिब-धनी सबैलाई उस्तै माया । श्राद्धको दिन ऊ सस्तो र सादा भोजन बनाउँथ्यो
र भन्थ्यो, “यो नै पुग्छ । आत्मालाई हाम्रो माया चाहिन्छ,
महँगो
खाना होइन ।”
बिस्तारै समाजमा प्रभाव पर्न थाल्यो ।
केही युवाहरूले उसको कुरा सुनेर मृत्यु संस्कारमा भोज घटाए । केही परिवारले विधवा
महिलालाई पूजामा सहभागी गराउन थाले । रामुले कसैलाई जबरजस्ती गर्दैनथ्यो । ऊ केवल
उदाहरण बन्थ्यो ।
एकदिन माइलो कृष्णु भोजनालयमा आएको
थियो । ऊ लामो समयसम्म चुपचाप बसेर दाजुलाई हेर्दै थियो । अन्त्यमा उसले भन्यो,
“दाजु...
तपाईं साँच्चै फेरिनुभएको रहेछ ।”
रामुले हाँस्दै जवाफ दियो, “म
फेरिएको होइन कृष्णु, बुझिएको हुँ । बुबा आमाले मर्नुअघि जे दिनुभयो,
त्यो
आशीर्वाद थियो ।”
रामुले प्रमाणित गरिरहेको थियो —
संस्कार
परिवर्तन गर्नु भनेको संस्कृतिको हत्या होइन, बरु यसलाई
जीवन्त र मानवीय बनाउनु हो । ऊ जजमानी पनि गर्थ्यो, तर पुरानो
शैलीमा होइन, नयाँ सोचसहित, उसलाई यति कण्ठस्त थियो कि किताब
पनि हेर्नु पर्दैनथ्यो ।
साँझ पर्दा भोजनालयको अगाडि बसेर ऊ
आकाश हेर्थ्यो र मनमनै भन्थ्यो, “आमा... बुबा... तपाईंहरूले मलाई दोस्रो
जन्म दिनुभएको छ । म अब पहिलेको रामु होइन । म तपाईंहरूको रामु हुँ ।”
गाउँलेहरूले अब उसलाई “पागल”
भनेर
होइन, “त्यो जेठा” भनेर सम्मानका साथ बोलाउन थालेका थिए ।
एउटा मृतप्रायः जीवनबाट एउटा नयाँ,
उज्यालो
र प्रभावशाली जीवनको पुनर्जन्म भएको थियो ।
---
१० : “त्यो जेठा”
समयले बिस्तारै पानाहरू पल्टाउँदै थियो
। रामप्रसादको भोजनालय “आमा बुबाको आँगन” अब गाउँको एउटा
महत्त्वपूर्ण केन्द्र बनेको थियो । जहाँ पहिले ऊ “पागल” कहलिन्थ्यो,
त्यही
ठाउँमा अब मानिसहरू उसको बुद्धि, करुणा र अनुभव खोज्न आउन थालेका थिए ।
समाजले जेठालाई नयाँ दृष्टिले हेर्न
थाल्यो ।
जसलाई वर्षौंसम्म “असहज”,
“कलंक”
र “पागल”
भनेर
हेला गरियो, त्यही मान्छे अहिले परिवर्तनको आधार बन्दै थियो
। युवाहरू उसँग संस्कार र आधुनिकताबारे छलफल गर्न आउँथे । विधवा महिलाहरूले उसको
भोजनालयमा आएर आफ्ना पीडा पोख्न थालेका थिए । रामुले कसैलाई जबरजस्ती परिवर्तन
गर्न भन्दैनथ्यो, तर उसको शान्त उदाहरणले नै धेरैलाई प्रभावित
पारिरहेको थियो ।
एकदिन माइलो कृष्णप्रसाद भोजनालयको
पछाडि एक्लै बसेर चुरोट तान्दै थियो । उसको अनुहारमा अब पहिले जस्तो विजयी भाव
थिएन । ऊ दाजुलाई टाढाबाट हेर्दै मनमनै भन्थ्यो, “मैले धेरै ठूलो
गल्ती गरेँ । दाजुले जति सहे, म त्यति सक्ने थिइनँ ।”
कान्छो गोविन्दले पनि राति किताब पढ्दै
पढ्दै बीचमा टोलाउँथ्यो । उसलाई थाहा थियो — जेठाले मनदेखि
गरेको काम कहिल्यै चिटिङ थिएन । ऊ चुपचाप आमाको पुरानो फोटो हेरेर आँसु पुछ्थ्यो ।
दुवै भाइहरूले भित्रभित्रै आफ्नो भूल महसुस गरेका थिए, तर गर्वले त्यो
स्वीकार गर्न अझै सकेका थिएनन् ।
एक साँझ गाउँको एउटा युवक, नाम
सौरभ, रामुसँग सोध्यो, “दाजु, तपाईंले यति
धेरै अपमान, पागलखाना, एक्लोपन र पीडा
सहनुभयो । यति सहेर पनि कसरी टुट्नुभएन ? म त एउटा सानो कुरामा पनि टुटिहाल्छु ।”
रामुले आमा बुबाको पुरानो आँगनमा बसेर
मुस्कुरायो । उसको मुस्कानमा अब कुनै पीडा थिएन, शान्ति थियो ।
“सौरभ, मान्छेलाई सबैले
बुझ्नुपर्छ भन्ने छैन । कहिलेकाहीँ समयले बुझिदिन्छ । मलाई पनि समयले बुझ्यो ।
बुबा आमाले मर्नुअघि जे दिनुभयो, त्यो आशीर्वाद हो कि श्राप हो, मैले
अझै बुझ्दिनँ । तर एउटा कुरा थाहा छ — यदि तिमी सत्यको पक्षमा उभिन्छौ भने,
घाउहरूले
पनि बल दिन्छन् ।”
युवकको आँखा रसाए । ऊ लामो समय चुप
लागेर बस्यो ।
साँझको नरम घाम भोजनालयको भान्सामा
छिरिरहेको थियो । रामु आमाको पुरानो भान्सामा खाना पकाइरहेको थियो । उसको हातमा
आमाको स्पर्श थियो, बोलीमा बुबाको फरासिलो स्वर थियो । बाहिर
गाउँलेहरू बसेका थिए । ऊ खाना पकाउँदै खुला स्वरमा उनीहरूसँग कुरा गरिरहेको थियो —
विवाह,
मृत्यु,
जीवन,
परिवर्तन
।
“संस्कार भनेको ढुङ्गा होइन, जीवन्त
धारा हो । यसलाई बग्न दिनुपर्छ, रोक्न होइन,” उसले हाँस्दै भन्यो
।
गाउँलेहरूले टाउको हल्लाउँदै सहमति
जनाए । कोही भन्थे, “त्यो जेठा ठीक भन्छ ।” कोही भन्थे,
“आजकल
ऊ नै हाम्रो हरिनारायण पण्डित जस्तो भएको छ ।”
रामप्रसादले अब कुनै पदवी खोजेन । ऊ
जेठो थियो, र ऊ “त्यो जेठा” नै बन्न पुगेको
थियो ।
पहिले जसलाई “पागल” भनेर
औँला ठड्याइन्छ, अहिले त्यही नामले गाउँलेहरूले सम्मानका साथ
बोलाउँथे — **“त्यो जेठा”**।
यो नाममा अब अपमान थिएन, गर्व
थियो ।
रात पर्दा रामु छतमा गएर आकाश हेर्थ्यो
। टाढा चम्किरहेका ताराहरूमा सायद बुबा आमाको आत्मा थियो । ऊ फुसफुसाउँथ्यो,
“आमा...
बुबा... म तपाईंहरूको रामु हुँ । म टुटिनँ । म बाँचेँ ।”
गाउँको एउटा साधारण जेठो छोरो, जसलाई
समाजले एक पटक मार्न खोजेको थियो, त्यही जेठो अहिले समाजको एउटा सानो
उज्यालो बनेको थियो **“त्यो जेठा”**।
**समाप्त**
२०८३ बैशाख २२
बिजु सुबेदी विजय
Comments
Post a Comment