कथा ः— फर्किने बाटो
कथा ः— फर्किने बाटो
गाउँको पुरानो बरिपिपलको चौतारी, दिउँसोको हल्का रवि । ब्रह्मा गुरुङ काखमा किताब खोलेर बसेका छन् । दुई जना युवाहरू— अर्जुन र दीपा— उनको छेउमै आएका छन् । त्यसै बेला गाउँका चर्चित नेता नकुल सापकोटा लट्ठी ठटाउँदै चौतारी चढेर आउँछन् ।
चौतारीमो आरोप–प्रत्यारोप सुरु भइरहेको थियो ।
नकुल (छाती फुलाउँदै)ः यस्तो राजनीतिक अस्थिरता, देश बिग्रनुहुने कारण ? बाहिरका शक्तिहरू ! हामी त देशकै लागि युद्ध गरिरहेका छौँ, बुझ्नुस् न !
ब्रह्मा (शान्त स्वरमा)ः नेता साप, युद्ध त बाहिर होइन, भित्र भइरहेको छ ।
बाहिरका पार्टीसँग “पानी बारबार” हुनु — यही त मूल समस्या हो नि ।
दीपा (भित्तामा काग सुतेजस्तो गहिरो स्वर)ः हामी जनताले त भोट घरभित्र राखेर दिन्छौँ, तर तपाईँहरू निर्णय घरबाहिरको आदेश हेरेर गर्छौं जस्तो देखिन्छ ।
अर्जुन (खाडीबाट आएको पीडा मिसाएर)ः देशमा भित्रका समस्या छोडेर नेता नै बाहिरका पार्टी–दलसँग कहिले दिल्ली, कहिले बेइजिङ, कहिले अर्को शक्तिसँग आफ्नो स्वार्थ मिलाइरहन्छन् — म त त्यही देखेर भागेँ देशबाट ।
–––
त्यही बेलामा, चौतारी नजिक हावा चल्छ , पातहरु सुसाएको आवाज आउँछ । ब्रह्मा आफैँलाई लाग्छ, जस्तै देशले नै बोलीरहेको छ —
देशको स्वर (मधुर, तर काट्ने आवाज)ः “छाना त तिम्रै हो, तर पानी परेको बेला तिमीहरू छिद्रहरू छोप्ने होइन, छिमेकीको बादल गन्न व्यस्त छौ । बरु छाना बलियो बनाउँ, ताकि पानी बाहिरबाट होइन— भित्रकै कमजोरीले नपसुन् ।”
नकुल सापकोटा अचम्म पक्ष ।
–––
नकुल (अलमल्लिएको स्वर)ः हो तर... राजनीति भित्र यस्तो–उस्तो त हुन्छ नि, देश चलाउन बाहिरी सम्पर्क चाहिने कुरा हो ।
ब्रह्मा (गहिरो टोनमा)ः सम्पर्क चाहिन्छ नेता साप, तर निर्भरताचाहिँ देशको ढुकुटीमा किरा बस्न जस्तै हो ।
अर्जुनः हामीले भोट दिएर पठाएका मान्छेहरू किन देशका पार्टीसँग होइन बाहिरका पार्टीसँग घनिष्ठ हुनु पर्ने ?
दीपाः जसले बाहिर हेर्छ , उसले भित्रका समस्या कहिले देख्दैन र भित्रका समस्या नदेखेपछि — हाम्रा बुबा–आमा विदेशिन बाध्य हुन्छन्, अनि हामी युवाहरू घरै खाली पारेर जान्छौँ ।
नकुल मौन रहन्छन् ।
उनको झोलामा लुकाएको ‘पार्टी निर्देशिका’ कागजको कुना हावा चल्दा फुस्फुसाउँछ ।
–––
ब्रह्मा उठेर ढुंगाको टुप्पीमा हात राख्छन्—
ब्रह्माः “जब नेताको दिशा छिमेकीको झ्यालबाट निर्धारित हुन्छ , देशको बाटो कहिले पनि आफ्नै नक्साबाट बनिँदैन र नक्सा हराउने देश—अन्ततः जनताको सपनासहित हराउँदै जान्छ ।”
नकुलले पहिलोपटक आँखा झिम्काउँछन्— उनी लाजमा कि सत्यमा पराजित ?
–––
देश केवल भूमि होइन — नेता, जनता र चेतनाको एउटा साझा शपथ हो । बाहिरी शक्ति निर्देशकमै ठेगाना खोज्ने नेताले देश होइन, केवल कुर्सीको नक्सा बनाइरहेका हुन्छन् ।
–––
गाउँको चौतारी–सभा केही दिनपछि फेरि बसेको छ । यसपटक चौतारीमा स्थानीय नेताहरूका झोला, पानमसला, टोकन तिर्ने बिलहरूको थुप्रो छ — पार्टीभित्रै चलिरहेको “छोटो मीटिङ, लामो द्वन्द्व” को संकेत ।
नकुल सापकोटा आज केही तनावग्रस्त देखिन्छन् । ब्रह्मा, अर्जुन, र दीपा उनीहरूतिर शंकालु नजरले हेरिरहेका छन् ।
अर्जुन (सीधै प्रश्न हान्दै)ः नेता साप, पार्टीभित्र के चल्यो ? गएको हप्ता तपाईँकै समूहका मान्छेहरूले तपाईँलाई “विश्वास गर्न नसकिने” भनेर बोलेछन् भन्छन् ?
नकुल (घाइते मुस्कान दिएर)ः राजनीतिमा त यस्तो हुन्छ नि, साथी नै प्रतिस्पर्धी हुन्छ ।
दीपा (काँचो पीडासहित)ः तर नेता साप, प्रतिस्पर्धा त विकासमा गर्नुपर्दैन ? पार्टीभित्रै एक–अर्कालाई काट्ने हो भने देश कसरी जोडिन्छ ?
...
“नेता साप, बाहिरका पार्टीसँग पानी बारबार हुनु —सधैँको रोग थियो । आज हामी भित्रकै घाउ देख्छौं । जहाँ आफ्नै पार्टीका मान्छे एउटै घाममा बस्छन्, तर एउटै उज्यालो मान्दैनन् ।”
नकुल सापकोटा निःशब्द ।
उनी भन्छन्— पार्टीभित्र खुसी पनि छैन, भरोसा पनि छैन । हिजो मैले जसलाई उचालेँ ऊ नै आज मलाई भासाउन खोज्छ । यत्तिका वर्ष साथ दिनेको भरोसा पनि कुर्सी नजिक जाँदा एकैछिनमा हराउँछ...
–––
सानो हावा चल्छ , चौतारीका पात हल्लिन्छन् । कसैले देख्दैन, तर ब्रह्माले फेरि त्यही आवाज सुनिन्छ “राजनीतिक घर बनेको छ तर आफ्नै कोठाभित्र ताल्चा लगाएर बस्नेहरू बढे । विश्वास खल्तीमा होइन— चरित्रमा राख्ने हो तर यहाँ चरित्र बेचेर चिउरा–दुधको भेलमा कुर्सी किनेका मान्छे धेरै छन् । विश्वास हरायो भने पार्टी भत्किन्छ , पार्टी भत्कियो भने देश कमजोर हुन्छ । देश कमजोर भयो भने— युवाहरू विदेशिन बाध्य हुन्छन् ।”
नकुलका अनुहारमा चमत्कारिक मौन ।
अर्जुनः हामी विदेश गएर ४० डिग्री तापमा करोडपतिहरूको घरमा पसिना बगाउँछौं । नेताहरू यहाँ २० डिग्रीको कोठामा बसेर पनि आफ्नै सहकर्मीलाई दोषारोपण गर्दै झगडा गरिरहन्छन् ।
आफैँलाई सोध्नुस् —विश्वास नभएको घर टिक्छ ? अनि त्यस घरले देश टिकाउने सपना देख्छ ? नकुल आँखाअघि केही सम्झेको जस्तो देखिन्छ— उनले हिजो पार्टीभित्रै कसैको डेरा ढुंगामाथि खुर्सानी झिकेर नानी नडराउँला भनेर धम्क्याएको दृश्य ।
–––
दीपाः पार्टीभित्र विश्वास नहुँदा नीति बन्छ— तर बसेर नष्ट हुन्छ । योजनाहरू बन्छन्— तर पास हुँदै फ्रिजमा राखिन्छन् । देशलाई चाहिएको भरपर्दो निवास हो, जहाँ सबै एक–अर्कालाई थामिदिन्छन् ।
ब्रह्माः “विश्वासको जमिन खोइ नेता साप ? जहाँ हरेक कदम राख्दा खाल्डो परिरहन्छ त्यहाँ विकासको घर कसले बनाउने ?”
नकुल गहिरो सास फेर्छन्— म... म बुझ्दैछु ,
पार्टीभित्रको अविश्वास हामी जनतामाथिको विश्वासघात हो ।
–––
नेता आफैँले आफ्नै हातको एकता भाँडिदिए देश कसैले आएर मिलाइदिन सक्दैन । विश्वास खल्तीको चिठ्ठी होइन — चरित्रको जग हो ।
“गाउँ छोडियो, तर गन्तव्यले पनि हामीलाई छोड्दैछ”
काठमाडौं झर्दै गरेको बसको धुँवा गाउँतिरै फर्किएको छ—
एक किसिमको विडम्बनाः
गाउँले जनतालाई छोड्दैछ ,
जनताले गाउँलाई छोड्दैछन् ।
चौतारीमा आज एक चिन्ता छ—
दीपा र अर्जुन शहरतिर लाग्ने सोचमै छन् ।
ब्रह्मा गुरुङ चिन्तित,
नकुल सापकोटा पनि गाउँ खाली हुँदै गएको देखेर असहज छन् ।
–––
दीपा (हत्तारिने स्वरमा)ः गाउँमा के छ र ? नोकरी छैन, अस्पताल टाढा, बाटो खान पुगेको छैन । सपना बोकेर शहर जानैपर्छ— जिन्दगी किन चौतारीमै सुकाउने ?
अर्जुनः हिजो खाडी गएकाहरू फर्किए, हामी फेरि शहर दौडिन्छौं । गाउँमा बस्न त चाहिन्थ्यो, तर गाउँले बस्ने ठाउँ नै बन्द हुँदैछ । ब्रह्माले दीर्घ सास फेर्छन् । उनका विद्यार्थीहरू एक–एक गर्दै शहरतिरै गइसके ।
नकुलः गाउँमा केही नहुनु... थाहा छ, यसको दोष हामी नेताहरूलाई नै पर्छ । कार्यक्रम अघि बढेन, योजना कागजमै बस्यो, बजेट बीचमै हरायो । हामीले गाउँलाई बस्नलायक बनाउनु पथ्र्यो, तर शहरलाई मात्र सजाउन व्यस्त भयौँ ।
दीपा (ठाडो स्वर)ः त्यसैले त गाउँका आमा–बाबु बुढाबूढै भए, युवाहरू शहरमा, र स–साना बच्चाहरू अनाथजस्तै ।
–––
सामुन्ने टेकिएको बाँसको खोलेबाट एक किसिमको हावा फुस्फुसाउँछ—
ब्रह्माबाट फेरि सुनिन्छ—
देशको स्वर “गाउँ छोडेर शहर पुग्यौ, तर शहरमा पनि गाउँको परालको छानो झुण्डिएको छ ।
जति गाउँ खाली हुन्छ,
उति शहर भरिन्छ—
सन्तुलन बिग्रन्छ,
देश भित्रै प्रज्वलित असमानता फैलिएर
अन्ततः तिमी सबैलाई जलाउँछ ।”
देशको स्वर अझ तीव्रः
“गाउँले मान्छे गुमायो भने
देशले शक्ति गुमाउँछ ।
शहर त ठूलो हुन्छ,
तर देश सानो हुँदै जान्छ ।”
नकुल यति सुनेर टाउको झुकाउँछन् ।
–––
अर्जुनः खाडीमा मैले देखेँ, त्यहाँको गाउँ–शहर एउटै जस्तै व्यवस्थायुक्त । त्यसैले मान्छे भागेर विदेश जाँदैनन् तर नेपालमा शहर भनेको स्वर्ग, गाउँ भनेको बिर्सनुपर्ने चिहानजस्तै । यही पीडा लिएर थुप्रै साथीहरू घर छोडेर बाहिरिन थाले ।
दीपाः गाउँमा बस्न मन नपरेको हैन— बस्न मिल्ने ठाउँ नै बनाइँदैन । शिक्षा, अस्पताल, इन्टरनेट, रोजगारी, केही पनि बराबरी भएन भने मान्छे आफूले बाँच्न सक्ने ठाउँ खोज्छ नि ।
–––
ब्रह्मा उठेर आकाशतिर हेर्छन् अनि भन्छन्, “गाउँ छोडेर शहर जानुपर्यो भनेर जनतालाई दोष दिएर होइन, गाउँ बस्नलायक बनाउन नसक्नेलाई दोष दिनुपर्छ । जनतालाई शहर तान्ने होइन, गाउँमा भर थाप्ने वातावरण दिनुपर्छ ।
यदि गाउँ र शहर
दुई भागमा चिरिए भने—
देश पनि दुई पुस्तामा चिरिन्छ ।”
नकुलको मुखबाट मधुरोे आवाज निस्कन्छ— हामीले गाउँलाई बिर्सियौँ, त्यसैले गाउँले हामीलाई बिर्सिन थालेका छन् ।
––
गाउँबाट शहर पस्ने भीड, आन्तरिक बसाइसराइ, गाउँ कमजोर हुँदै जान सुरु भइसकेको थियो ।
“प्लान–बीको खोज – बिखण्डित सपनाको चौतारीमा” सुरु भयो ।
अर्जुन – गाउँबाट शहर पुगेर भ्रमित
दीपा – शहरमै रोजगारी खोज्दै निराश
नकुल – विदेश जाने योजनामा अलमल
ब्रह्मा – मार्गदर्शक, समाज–बुद्धि बोकेको पात्र
–––
चौतारीमा तीनै जना भेटिन्छन् । अर्जुनले शहरमा दाम कमाउन नसकेको गुनासो गर्छ ।
दीपा भन्छे— “हामी त प्लान–ए सधैँ नै अपनाऔं भन्थ्यौं, देश बनाउने प्लान–बी कहिल्यै बनायौँ ?”
नकुलले विदेश जान चाहेर पनि डर व्यक्त गर्छ ।
त्यतिबेलै ब्रह्मा आउँछ र भन्छ— “जीवन नदी हो, एकै किनाराबाट बगेर पुगिँदैन । नदीजस्तै, मान्छेसँग पनि दुई–तीन बाटो बाँकी हुनैपर्छ ।”
अर्जुनले सोध्छ—“त्यो के हो त, काका ?”
ब्रह्मा मुस्कुराउँदै— “प्लान–बी । असफलताको डर कम पार्ने वैकल्पिक क्षमताको पुनर्जन्म ।”
दीपा भन्छे— “देशले पनि प्लान–बी चाहेको छ — विदेश होइन, सीप, उद्यम, स्थानीय आत्मनिर्भरता ।”
नकुल शान्त भएर भन्छ— “अनि म ? मलाई त विदेश नै एक्लो बाटो जस्तै लाग्थ्यो ।”
ब्रह्माले उत्तर दिन्छ— “विदेश जानु प्लान–ए पनि हुन सक्छ , तर फर्केर देशलाई केही दिनु — त्यही हो प्लान–बी ।”
यसपछि ती तीनै जनाले पहिलोचोटि आफ्नो जीवन पुनः विचार गर्छन् ।
यो नै त्यही मोड हो जहाँ
देशको मेरुदण्ड शहर होइन—गाउँ हो ।
गाउँ कमजोर भयो भने
देश बिडम्बना बन्छ ,
नेता केवल दर्शक र जनता यात्रुमा सीमित भई बन्छन् ।
–––
गाउँ खाली, शहर भीडभाड, अनि अब देशै खाली— आज चौतारीमा नयाँ तनाव छ । दीपाले अन्ततः विदेश जाने भिसा पाएकी छिन् । अर्जुन फेरि विदेश फर्कने तयारीमा छ — यद्यपि ऊ फर्किनै नचाहेको मान्छे थियो । नकुल सापकोटा र ब्रह्मा गुरुङ दुवै मन भारी भएर चौतारीको ढुंगामा टेकिरहेका छन् ।
–––
दीपा (चुपचाप, तर काँडाले चिसो पारेजस्तो)ः हजुरहरूलाई थाहा नै छ , गाउँमा बस्न मिलेन, शहरमा त झन् डेरा, महँगो, असुरक्षा... अब विदेश जानैपर्छ । यहाँ त भोलि हुने विश्वास पनि छैन ।
अर्जुन (थकित स्वर)ः म पनि नजाने निर्णयमा थिएँ, तर अरू के गर्ने ?
यहाँ रोजगारी छैन,
छैन भविष्यको नक्सा ।
खाडी कठोर थियो,
तर नेपाल अझ अनिश्चित छ ।
ब्रह्मा र नकुल एक–अर्कालाई हेर्छन्— दुवैसँग जवाफ छैन ।
–––
ब्रह्मा (गहिरो पीडा लिएर)ः अनि विदेशमै पनि धेरै नेपाली दोस्रो देशतिर माइग्रेसन गर्छन्— किन ? किनकि विदेशले त उनीहरूलाई अस्थायी मजदुरभन्दा बढी कहिल्यै मान्दैन ।
न त स्थायित्व,
न त सम्मान ।
र तिमीहरू त्यो अस्थिर भूमिबाट
फेरि अर्को ठाउँतिर भाग्दै जाँदैछौ ।
दीपाः हो सर, विदेशमै पनि हामी “पार्सल–मुद्रा” जस्तो व्यवहार पाउँछौं । जसले हामीलाई कामदार त बनाउँछ , तर नागरिक होइन । त्यही भएर त साथीहरू
कतारबाट क्यानडा,
मलेसियाबाट जापान,
अस्ट्रेलियाबाट युरोप भागिरहेका छन् ।
अर्जुनः विदेशमा जति सेट हुन्छु , उति मन डगमगाउँछ— किनकि हाम्रो देशले हामीलाई प्लान–बी नै बनाउन सघाएको छैन ।
–––
हल्का बुट्यान हल्लिन्छ । ब्रह्माले फेरि त्यही आवाज— गहिरो, साह्रो, तर जागरणयुक्त आवाज सुनिन्छ—
देशको स्वरः
“बाहिर जानु तिम्रो दोष होइन,
तर त्यहाँ बसेर पनि
फेरि अर्को देश खोजिरहनु—
त्यो मेरो दोष हो ।
मेरो शिक्षाले तिमीलाई परनिर्भर बनायो,
मेरो अर्थतन्त्रले तिमीलाई सस्तो मज्दुर बनायो,
मेरो राजनीतिले तिमीलाई
देश बाहिर भविष्य खोज्न बाध्य बनायो ।
विदेशमा तिमीहरूलाई
पैसा त मिल्ला,
तर पहिचान भने
कहिल्यै मिल्दैन ।”
नकुल सापकोटा हल्लिएर बस्छन्— जसरी हावाले पुरानो धानको गेदुलो झस्काउँछ ।
–––
नकुल (आवाज भारी हुँदै)ः हामीले युवाहरूलाई देशमै भविष्य बनाउने वातावरण दिनुको सट्टा भाग्न बाध्य बनायौँ । हामीले रोजगारी सिर्जना गरेनौँ, उद्योग खोल्न प्रेरित गरेनौँ, कुनै सुरक्षा जाल दिएनौँ । अनि तिमीहरू विदेश पलायन हुँदा हामीले भने— “देशमा केही छैन ।”
ब्रह्माः नेता साप, देशमा ‘केही छैन’ होइन, ‘एक्लोपन’ धेरै छ—
युवाहरू गएपछि,
देशको बुढाबुढी मात्रै बाँकी छन् ।
र विदेशमा पनि उनीहरू
स्थिर भइदिनै सक्दैनन् ।
–––
अर्जुनः
विदेशले पैसा दिन्छ—
तर मन शून्य बनाउँछ ।
देशले सपना दिन्छ—
तर पेट खाली बनाउँछ ।
हामी कहाँ जाऊँ ?
दीपाः
विशेष अनुमति,
अर्को देशको भिसा,
अर्को सपना...
जीवन एउटै यात्राको नाम होइन होला,
तर हामी कहाँसम्म भाग्ने ?
ब्रह्मा उनको हात समात्छन् ।
–––
देश छोड्ने कारण युवाहरू होइनन् — देश बनाउने भनिएका व्यवस्थाहरू हुन् । विदेशले पेट भरिदिन सक्छ , तर देश मात्रै मन, पहिचान र भविष्य भरिदिन सक्छ । देशले त्यसको बाटो बनाइदिन सकेन भने युवाहरूको पलायन ‘गल्ती’ होइन— पीडा हो ।
–––
रवि अस्ताउन लागेको साँझ । गाउँको चौतारी आज अनौठै शान्त छ— जस्तै कुनै ठूलो निर्णय हुन लागेको अदालतको वातावरण । ब्रह्मा गुरुङ, अर्जुन, दीपा र नकुल सापकोटा सबै एकै ठाउँमा बसेका छन् । हावामा चीसो तन्नेरीपन छ , तर चरित्रहरूमा चिरफारको समय आएको छ ।
–––
एकदिन चौतारी नै अदालत बन्यो ।
ब्रह्मा (गम्भीर स्वरमा)ः आज हामी कोही नेताको, कोही जनताको दोष खोज्न बसेका होइनौं— आफ्नै दृष्टिको फैसला गर्न बसेका छौं । किनकि देश डुबाइरहेको जरो भित्रै छ— हामी सबैको भविष्य हेर्ने दृष्टि नै खुम्चिएको छ । नकुल तर्सिएझैँ हुन्छन् ।
नकुलः दृष्टि खुम्चियो ? कसरी ?
दीपाः हामी सबै ‘आज’ मा मात्रै अड्कियौँ— यो नै मुख्य रोग हो ।
–––
अर्जुन (विदेशका क्षत–चिन्ह बोकेर)ः
नेता ‘आजको कुर्सी’ बचाउन
‘भोलिको देश’ मारिदिन्छन् ।
हामी जनता ‘आजको कमाइ’ बचाउन
‘भोलिको पहिचान’ गुमाउँछौँ ।
गाउँ नयाँ पुस्ता खोज्छ—
नयाँ पुस्ता शहर भाग्छ ।
शहर भविष्य खोज्छ—
विदेश भाग्छ ।
र विदेश पनि ‘स्थिरता’ दिन नसक्दा
लोगोझैँ अर्को देश खोज्दै भासिन्छ ।
ब्रह्माः दृष्टि ५ वर्ष अगाडि राखेर देश बनिँदैन, कम्तीमा ५० वर्षको सोच चाहिन्छ तर हामी दुई महिनाको मुद्दा मिलाउनै नजान्ने मान्छे । नकुल घत परेझैँ ढुंगामा हात टेक्दै भन्छन्— हामी... हामीले कहिल्यै देशलाई दीर्घ–मार्गचित्र बनाएर हेरेनौं । साँच्चै...
–––
‘देशको स्वर’ अन्तिमपटक बाणझैँ सोझिन्छ
चौतारी नजिकको पीपलका पात एकाएक कम्पायमान हुन्छ । धेरै दिनदेखि सुरसुर बोल्दै आएको ‘देशको स्वर’ आज पहिलोपटक स्पष्ट, कठोर, फैसला–जस्तै आवाजमा उभिन्छ—
देशको स्वरः
“मसंग जमिन छ , आकाश छ ,
तर तिमीहरू सँग दृष्टि छैन ।
कसैले आजका लागि मलाई बेचिदिन्छ ,
कसैले भोलिका लागि मलाई छोडिदिन्छ ।
नेता !
तिमी ५ वर्षे चुनावमा अड्कियौ—
देश ५० वर्षको निर्माणबाट वञ्चित भयो ।
जनता !
तिमी आजको कागज–कमाइमा फसियौ—
भोलिको पहिचान टुक्रियो ।
गाउँ !
तिमी भविष्य खोज्न सकेनौ—
शहरतिर बग्यौ ।
शहर !
तिमी स्थायित्व खोज्न सकेनौ—
विदेशतिर बग्यौ ।
र विदेश !
तिमी मन दिने ठाउँ बनाइनौ—
फेरि तिमीहरू अर्को देशतिर बग्यौ ।
तिमीहरू सबै ‘यहाँ–अहिले’ का बन्दी भयौ ।
देशको भविष्य हेरौँ भन्ने कोही बाँकी रहेन ।”
पातहरू झर्छन्—
कसैको मनको थैलीमा, कसैको आत्माको मुकुटमा ।
–––
दीपा (आँखा रसाउँदै)ः म विदेश जाँदैछु— तर म पनि आजको डर लिएर भाग्दै थिएँ । भोलिको साहस लिएर बाँच्न किन सोचिँन ?
अर्जुनः म पनि फर्कँदै पनि फर्किएझैँ थिएँ । विदेशले होइन, मैले नै ‘भोलि’ निर्माण गर्न छोडेको हुँ ।
नकुल (अत्यन्त नमोठिएको स्वर)ः
ब्रह्मा सर...
अबदेखि योजना बनाउँछु—
कागजमा होइन, व्यवहारमा ।
गाउँ र युवाहरूका लागि
कम्तीमा २० वर्षको मार्गचित्र बनाउँछु ।
ब्रह्मा मुस्कुराउँदैः
अब सुरू भयो—
दृष्टि बदलियो भने
देश आफैँ बदलिन्छ ।
–––
ब्रह्मा उठेर पीपलतिर हेर्छन्— अनि भन्छन् ः
“हामीले देश बाहिर खोज्यौँ—
देश भित्रै हरायो ।
हुँदाहुँदा ‘आज’ ले हामीलाई कैदी बनायो ।
अब ‘भोलि’ का लागि बाँच्ने हिम्मत लिनुपर्छ ।
देश भनेको जन्मिएको ठेगाना होइन—
दृष्टि बस्ने घर हो ।”
नकुल, दीपा, अर्जुन— सबै शान्त भएर एकै दिशातिर हेर्छन् ।
पहिल्यै सुनिन्थ्यो—
दूर भविष्यमै पानी परिरहेको थियो,
तर आज उनीहरू पहिलोपटक
त्यो पानी रोक्न “छाना बनाउने” तयारीमा छन् ।
–––
देश तब उठ्छ
जब नेता पाँच वर्ष होइन—पाँच दशक सोच्न थाल्छ ,
र जनता आज होइन—भोलिका लागि निर्णय गर्न थाल्छ ।
भोलिको दृष्टि बसाल्नेहरू नै
देशका साँच्का निर्माता हुन् ।
–––
पहाडहरूमा बिहान ढिलो उषा झर्छ ।
पहाडको काख, खोँच र ढलानहरूमा बिहानको शीत
नयाँ जीवनको बीउजस्तो चम्किन्छ ।
दूरसम्म फैलिएको धानबारीमा
सूर्यको पहिलो किरण पर्नासाथ
मैनको थोपाजस्तै सुनौलो चमक उठ्छ—
ठ्याक्कै त्यस्तै चमक आज गाउँमा छ ।
प्रकृतिले आफैँ कथा सुन्दै बसेजस्तो
चौतारी वरिपरि सुसाए—
“समय फेरिन्छ,
तर जसले आफूलाई बदल्छ
उसैलाई समय साक्षी दिन्छ ।”
–––
दूर पहाडका डिलमा
पहिले–पहिले सुनिने कोघिउका आवाज,
नदीको पुरानो ढमाढम बग्ने ताल,
बनबाट ओर्लने हावाको सुसेली—
आज ती सबै कुनै प्राचीन मन्त्रझैँ सुनिन्छ ।
जंगल भन्छ—
“मान्छे जहाँ जान्छ, आफूलाई लिएर जान्छ ।
तर फर्किन चाहे, बाटो मेटिँदैन ।”
नदी भन्छ—
“तिमीहरू बग्यौ,
तर बगेर बनेका हौ—
बुझ्यौ भने तिमीले आफैँ मार्ग खन्न सक्छौ ।”
आकाश भन्छ—
“दृष्टि छोटो भयो भने चरा पनि उड्न डराउँछ ।
दृष्टि ठूलो भयो भने
आकाश पनि मान्छेको साथी बन्छ ।”
–––
प्रकृतिका आवाजहरूले चौतारीमा बसेका चार मानिसको आत्मामा अन्तिम स्पर्श गरे । अब उनीहरू अलग–अलग निर्णयमा उभिएका छन्— तर गन्तव्य एउटैः देशलाई पुनः आफ्नो श्रीनिवास बनाउने ।
–––
ब्रह्माले पहिले कहिल्यै नलिखेको २० वर्षे शिक्षा–परियोजना बोकेर गाउँका प्रत्येक बाख्रा चराउने टाढाका टोलसम्म घुम्ने निर्णय गरे ।
उनी भन्छन्—
“विद्यालय पुस्तक होइन—
आदत सिकाउने खेत हो ।
गाउँमा शिक्षा जाग्यो भने
गाउँ फर्किन चाहनेहरू उद्देश्य बोकेर फर्किन्छन् ।”
पवनले उनको कागज फर्फरायो—
जसरी भविष्य फेरिन लाग्छ ।
–––
दीपा भट्टराई — ‘फर्किने साहस’
दीपा विदेश जाने तयारीसँगै आउने
चिन्ता र खुशी दुवै बोकेकी थिइन् ।
तर अब उनी बिस्तारै भन्छिन्—
“विदेशले पैसा दिन्थ्यो,
तर मनलाई दिशा दिन्थेन ।
म फर्केर गाउँमा ‘महिला–कौशल केन्द्र’ खोल्छु ।
सीप सिकेपछि ठाउँ नै विदेश बन्ने रहेछ ।”
पहाडको हावा उनको कपाल उडाउन सक्छ ,
तर अनुहारको दृढता उडाउन सक्दैन ।
–––
अर्जुन केसी — ‘विदेश अनुभूतिको बीउ देशमै रोप्ने’
अर्जुनले फेरि विदेश नजिकिएको थियो—
तर आज भने उसले पहिलोपटक
पैसाभन्दा ठूलो शब्द देख्योः “पहिचान ।”
उनी चौतारीमा ढुंगाको सिढी छुँदै भन्छन्—
“विदेशमा म श्रम बनें,
यहाँ म मार्ग बन्न सक्छु ।
म गाउँमै ‘उद्यम–लाभ केन्द्र’ खोल्छु ,
जहाँ फर्किएका युवाले
विदेशको सीप यहाँ प्रयोग गर्न सकून् ।”
टाढा नदीले थप सुसाए—
“फर्किनु कमजोरी होइन—
साहस हो ।”
–––
नकुल सापकोटा — ‘नेतृत्वको पुनर्जन्म’
सबैभन्दा धेरै बदलिएको मान्छे आज नकुल हुन् ।
दूर दिशामा फैलिएको पहाडहरूको
दर्जनौँ तह हेरिरहेका उनी
थोरै काँपेको स्वरमा भन्दै छन्—
“नेता हुनु पद होइन, दृष्टि हो ।
अब म ‘पाँच वर्ष’ होइन—
पाँच दशक हेरेर निर्णय गर्छु ।
गाउँका युवाहरू रहन चाहने वातावरण बनाउनु
मेरो पहिलो वाचा ।”
पहिल्यै कागजमा नचाएको हात
आज काँपेको छ—
किनकि ठूलो प्रतिज्ञा कहिल्यै सजिलो हुँदैन ।
–––
साँझतिर पहाडमाथि हल्का कुहिरो उठ्छ ।
कुहिरोले पहाड, रुख, घर, बाटो—
सर्वत्र ढाकेजस्तो लाग्छ ।
तर कुहिरोको आडबाट
सुस्तरी सुस्तरी रवि ढल्दैछ ।
आकाश चिरा–चिरा हुँदै
सुनौलो रङ फैलिँदै छ—
जस्तै जीवनको बाटो मट्टी भए पनि
दृष्टिले नयाँ रङ फाल्न सक्छ ।
त्यही कुहिरो चिर्ने किरण नै
आजको प्रतीक हो—
अन्धकार हटेन,
दृष्टिले मात्र हटायो ।
–––
चौतारीबाट विदाइ — तर अन्त्य होइन, प्रारम्भ
चारै जना चौतारीबाट अलग–अलग दिशातिर लाग्छन्—
तर उनीहरूको कदम भारी छैन ।
पहाडको काखमा गुञ्जिएको आवाज
मानौँ आत्माको शपथजस्तै—
“देश फिर्ता आउन चाहन्छ,
हामीले बाटो बनाइदिनुपर्छ ।”
र त्यो बाटो
हाम्रो गाउँ, हाम्रो शहर,
हाम्रो खेत, हाम्रो भविष्य
सबैलाई फेरि जोड्ने बाटो हुनेछ ।
–––
प्रकृति जहाँ बन्छ ,
त्यहाँ जीवन फर्किन्छ ।
देश जहाँ बदलिन्छ ,
त्यहाँ जनता फर्किन्छ ।
जीवन होइन—
दृष्टि बदल्नु नै क्रान्तिको पहिलो कदम हो ।
अब परिवर्तनमा फर्किने बाटो स्पष्ट छ ।
–––
२०८२ मङ्सिर १४
बिजु सुवेदी विजय
Comments
Post a Comment