“उखुको रगत:- ९ वर्षको पर्खाइ र न्यायको आवाज”
“उखुको रगत:- ९ वर्षको पर्खाइ र न्यायको आवाज”
नेपालका गाउँ–टोलमा उखुको खेत फैलिएका छन्, जहाँ किसानहरूको पसिना, समय र आशा सधैं मेहनतसँगै बुनिन्छ तर उनका मेहनतका फल—उखु—धेरै वर्षसम्म मूल्य पाइरहेका छैनन् । नौ वर्षसम्मको पर्खाइ, ऋणको भार, बालबालिकाको पढाइ रोकिनु, घर–परिवारमा संकट—यी सबै किसानको वास्तविकता हुन् ।
“उखुको रगत :- ९ वर्षको पर्खाइ र न्यायको आवाज” ले त्यही सत्यको कथा प्रस्तुत गर्छ । यो केवल पीडाको कथा होइन; यो साहस, प्रतिरोध र न्यायको लागि उठेको आवाज हो ।
किसानको पसिनाको मूल्य केवल आर्थिक होइन, यो सम्मान, भविष्य र सामाजिक न्यायसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ । अब न्यायको लागि उठेको आवाजको यो कथा तपाईंको अगाडि छ । धनराज चौधरीको घर आँगनमा हरेक वर्षजस्तै उखुको मीठो हावा बग्थ्यो । बिहान सबेरै खेतमा जाने बानी, हातको कोपिलामा टाँसिने माटो, र मनमा बूढाबूढीको आशीर्वाद—सबैले उनलाई उखु किसानको पहिचानमा गर्व दिलाउँथ्यो ।
तर यस वर्ष चैत लागेदेखि उनलाई मनमा लागिरहेको थियो—
“मैले उखुको मूल्य पाउने कि नपाउने?”
१. अन्यायको सुरुवात
धनराजले १२ कठ्ठा खेतमा उखु लगाएका थिए । चिनी मिलले बोक्ने ट्रक स्वयं गाउँमै आएर उखु उठाउँदै गथ्र्यो ।
उखु त समयमै उठ्यो, तर भुक्तानी चाहिँ ७ महिना बितिसक्दा पनि आएन ।
उनले मिलको कार्यालयमा गएर सोध्दा एउटै अपमानजनक जवाफ पाइन्थ्यो—
“कागज प्रक्रियामा छ, अझै पर्खनुहोस्...”
कहिले— “सरको साइन बाँकी छ...”
कहिले— “कम्पनी डुबेको छ, पैसा छैन...”
उनी भन्थे— “उखुको मीठास त सबैले खान पाए, तर त्यसका लागि बगाएको पसिना कसले देख्ने ?”
२. किन उखु किसानले भुक्तानी पाउँदैनन् ?
धनराज जस्ता किसानका मनमा उठेका प्रश्नहरू हावामा खै उडेर हराउँथे ।
उनी आफैँले नै केही उत्तर खोजे—
१) मिल सञ्चालकको मुनाफा लोभ
उखुको क्रय मूल्य तिरेपछि नाफा घट्छ भन्दै उखु किसानको पैसा रोकिने चलन वर्षौंदेखि छ ।
२) सरकारी नियमन कमजोर
कागजमा मूल्य निर्धारण हुन्छ, तर पालन नगर्ने मिलले वर्षौँसम्म सजाय पाउँदैन ।
३) किसानसँग कानुनी लडाइँ लड्ने समय र पैसा अभाव
धनराज जस्तै किसानले अदालत धाउने भन्दा मानेन तर हेरचाह गर्ने खेत धाउनै प्राथमिकता दिन्छन् ।
४) दलालको चक्र
बीचमा दलाल र मिलका ‘सम्पर्क व्यक्ति’ ले कागज अड्काएर राख्ने, पैसा लिन दलन लगाउने, अनि किसानलाई नै दोष दिने ।
३. घरभित्रको पीडा
धनराजकी श्रीमतीले पैसा नआएपछि छोरीको शुल्क तिर्न सकेनन् ।
उनकी आमा औषधि नपाएर झन् बिरामी परिन् ।
घरमा खल्ती सुकेको थियो ।
तर मिललाई भने लोभ थियो—किसानको पसिनाबाट नाफा बढाउने ।
धनराजले एक रात आफ्नो उखु खेत बीच उभिएर मनमनै भने—
“मेरो पसिना मीठो छ तर मेरो बास्ना तिनीहरूले किन बुझ्दैन ?”
४. मोड ः सामूहिक आवाज
गाउँका उखु किसानहरू एक–एक गरी भेटिन थाले ।
सबैको पीडा एउटै — भुक्तानी नपाएको ।
धनराज उभिए र भने—
“यदि एक्लाएक्लै रोयौँ भने हाम्रो आवाज चिनी मिलको इन्धनजस्तै जलेर हराउँछ ।
हामी सबै मिलेर बोलेनौँ भने कसैले सुन्दैन ।”
त्यसपछि किसानहरूको जुलुस तयार भयो—
कुनै कुटपिट होइन, कुनै तोडफोड होइन,
केवल एउटै माग—
“किसानलाई हकको मूल्य दे ।”
स्थानीय सञ्चारमाध्यम आए,
प्रदेश कार्यालयसम्म खबर पुग्यो,
अन्ततः मिल संचालक दवाबमा आए ।
उनीहरूलाई स्पष्ट भनियो—
“उखुको मीठास मिलमा होइन, किसानको हातमा जन्मिन्छ ।
त्यसैले मूल्य रोक्ने अधिकार कसैलाई छैन ।”
५. समाधानको बाटो
अन्त्यमा, किसानहरूको सामूहिक आवाजले केही महत्वपूर्ण उपलब्धि दियो—
किसानको भुक्तानी देरी गर्नेलाई कानुनी सजाय लागू
भुक्तानीको अनलाइन ट्र्याकिङ प्रणाली
बिना अग्रिम भुक्तानी मिल खोल्न नदिने व्यवस्था
किसान–मिल–सरकार त्रिपक्षीय सम्झौता
धनराज जस्ता लाखौँ किसानको अनुहारमा पहिलोपटक राहतको मुस्कान देखियो ।
उनी खेत फर्किँदै थिए,
आकाशमा घाम झुल्किएको थियो,
उखुका पात हावामा नाचिरहेका थिए—
जसरी किसानको आवाज अन्ततः न्यायको दिशामा नाचे जस्तै ।
...............................................
“ऋणको भारी र आशाको बियाँ”
धनराजले उखु खेतमा पहिलो पटक हलो जोतेको दिन अझै सम्झन्छन् ।
उनी भन्थे—
“केही होला कि...”
यही आशाले उनले सहकारीबाट ऋण लिएका थिए ।
उनीलाई लाग्थ्यो—
उखु राम्रो भयो, मिलले समयमै भुक्तानी दियो भने
घर चल्छ,
छोरी पढ्छिन्,
आमाको औषधि पनि किन्न सकिन्छ ।
तर उखु त पहिलेजस्तै हरियो हुँदै बढ्यो,
समस्या त पैसामा थियो ।
१. ऋणले ल्याएको नयाँ चिन्ता
सहकारीले सुरुमा मीठो बोलेको थियो—
“किसानको ऋण हो दाइ, चित्त शान्त पारेर लगाउनूस्, समस्यामा हामी छौँ ।”
तर समय आउँदा उनीहरुकै स्वर बद्लियो—
“धनराज दाइ, किस्ता तिरिदिनुस् नि, नियम हो, हामी पनि के गरौँ ?”
धनराजले सम्झाए—
“उखुको भुक्तानी रोकिएको छ, मिलले पैसा दिएको छैन ।”
तर कागजले उनीहरूको दुःख सुन्दैन ।
किस्ता नतिरेपछि जरीबाना थपियो,
जरीबानामा ब्याज थपियो,
ब्याजमा फेरि अर्को ब्याज जोडियो ।
ऋण त लिन सजिलो थियो,
तर तिर्न भने नराम्रो पीडा ।
२. परिवारको मौन पीडा
घरमा अब शब्द कम, मौन धेरै बोलिन्थ्यो ।
छोरीले एक दिन कापी लिएर भन्दै आइन—
“बाबा, स्कूलले शुल्क तिर्नू भनेको...”
धनराजले त्यो कापी हेर्दै मनमनै भने—
“मेरो चरो हात अब के लेख्छन् ?
किसानले आशा लेख्ने कि बाध्यताको आँसु ?”
श्रीमतीले पनि हिम्मत गर्दै भनिन्—
“तपाईं चिन्ता नगर्नुस्, केही न केही हुन्छ ।
तर यो ऋण... मन नै डराउँछ ।”
धनराज भन्थे—
“उखु त मीठै हुन्छ नि, तर खेती गर्ने किसानको जीवन किन यति तितो ?”
३. मिलमा अर्को अपमान
मिलमा उही पुरानै उत्तर—
“पैसा छैन, कागज अड्किएको छ, पर्खनुहोस् ।”
उनीहरूले किसानलाई ऋणी बनाउने,
फसाउने,
थाकाइदिने,
र अन्ततः निराश पार्ने नीति नै चलाएका जस्तो लाग्थ्यो ।
धनराजले रिसले ढुंगा किचेझैँ दाँत टोक्दै भने—
“जसले चिनी खान्छ, उसले किसानको दुःख किन चिन्न सक्दैन ?”
४. ऋणले दिएको एक मात्र शिक्षा
ऋणले उनलाई एउटा कुरा सिकाएको थियो—
किसानले वरिपरि सबैलाई समृद्ध बनाउँछ,
तर आफ्नै घर कसरी सम्हाल्ने भन्ने संघर्ष निरन्तर चलिरहन्छ ।
तर धनराज भित्र खुबै गहिरो आशा थियो ।
उनी भन्थे—
“म डुब्दिनँ ।
म जस्तै धेरै किसान छन् ।
हामी उठ्ने हो भने प्रणाली बदलिन्छ ।”
तर कथा यत्तिमै रोकिँदैन ।
ऋणको भारीले उनको मन च्यापेर बसेको छ,
किनकि अब अर्को मोड—किसानको बग्दै गएको साहस
र
न्यायका लागि सुरु भएको सामूहिक विद्रोह
................................................
“नौ वर्षको प्रतीक्षा, नौ वर्षको पीडा”
धनराजले मिल मालिकको ढोका कति पटक ढक्ढक्याए,
कति पटक “अर्को हप्ता आउनुस्” भन्ने उही वाक्य सुने—
अब त उनले गन्नै छाडे ।
तर समय भने छुटेन—
एक हप्ता, अर्को हप्ता... गर्दै–गर्दै ९ वर्ष बितिसके ।
१. मिलको ढोकामा कतै टाँसिएको हो जस्तो आशा
पहिलो वर्षमै उनलाई लाग्यो—
“अब त अर्को हप्ता पैसा आउलाजस्तो छ ।”
दोस्रो वर्षमा पनि उही भरोसा—
“सर बदलिनुभयो, अब छिटो मिल्ला ।”
तेस्रो वर्षमा—
“कागज मन्त्रालय गयो, फर्केपछि भुक्तानी खुल्छ ।”
तर यत्तिकै बहाना वर्षेनी बढ्दै गए ।
हप्ता हप्ताले महिनालाई,
महिनाले वर्षलाई,
र वर्षहरूले नव–बर्षे धैर्यतालाई च्यातेर लगिदिए ।
२. नौ वर्ष ः किसानको जीवनभरको घाउ
धनराजले नौ वर्षमा धेरै कुराहरू गुमाए—
छोरीले पढाइ छोडिन् ।
आमाको औषधि कहिल्यै नियमित हुन सकेन ।
ऋणको ब्याज, जरीबाना, धम्की—सबै बढ्दै गयो ।
खेतमा अब पहिले जस्तो हरियाली छैन,
किनभने मनमा हरियाली नै मरेको छ ।
तर मिल मालिक ?
उनका लागि किसानको पीडा कुनै मुद्दा थिएन ।
ऊ भन्थ्यो—
“धैर्य राख्नुस्, अर्को हप्ता मिल्छ ।”
यसरी नौ वर्षसम्म किसानलाई आशाको नाममा धोका दिने
कस्तो प्रणाली हो यो ?
कस्तो कानून हो जसले किसानलाई मात्र दोषी बनाउँछ ?
३. अपमान, आँसु र थाकेको मन
धनराजले एक दिन मिल मालिकसँग अन्तिम पटक सोधे—
“कति वर्ष पर्खिनुपर्ने हो ?
मेरो ऋणको कागज, मेरो खेत, मेरो परिवार—सबै दावानीमा परे ।”
मिल मालिक हाँस्यो—
“कागज बनाउँदैनन् साहूहरूले, के गरौँ ?”
त्यो हाँसोले धनराजको मनमा
९ वर्षको तितोपन,
९ वर्षको अवहेलना,
र ९ वर्षको अन्याय
एकैचोटि बल्झायो ।
मनमा लाग्यो—
“उखुको मीठास बेचेर कमाउनेहरूलाई किसानको आँसु किन देखिँदैन ?”
४. अब डर होइन, निर्णय
त्यो रात धनराज खेतमा एक्लै बसे ।
चन्द्रमाको उज्यालो उखुको खुट्टामा परिहाल्थ्यो ।
उखुका पातहरू हावामा हल्लिँदैजस्तो लाग्थ्यो—
जस्तै किसानका अधुरो सपना हल्लिएको जस्तो ।
उनले मनमनै कसम खाए—
“अब म एक्लै रोइनँ ।
म जस्तै ९ वर्ष पर्खिएका किसानलाई भेला गर्छु ।
हामीले आवाज उठाउने हो ।
यो अन्याय अब रोक्नैपर्छ ।”
विद्रोहको बीउ उम्रँदै
नौ वर्षको घाउले अब
साहस बनिरहेको थियो ।
पीडाले अब
प्रतिवाद जन्माइरहेको थियो ।
दमनले अब
आवाज सिर्जना गरिरहेको थियो ।
धनराजले गाँसिएको जुठो भरोसा छोडे—
अब उनी सामूहिक आन्दोलनको पहिलो ढुङ्गा राख्दै थिए ।
किसानहरूसँग मिलेर न्याय माग्ने यात्रा
...........................................
“९ करोड ७० लाखको मौन चिच्याहट”
धनराज मात्र होइनन्—
गाउँ–टोलका सबै किसानको कथा उस्तै थियो ।
कहिल्यै नटुट्ने आशाले थिचिएका,
कहिल्यै नदिइने भुक्तानीले बाँधिएका,
र कहिल्यै नसुनेको पीडाले भरिएका ।
एकदिन किसानहरूको भेलामा सबैले कागज खुलेर हिसाब जोडे ।
केही बिस्मित,
केही रिसले काँप्ने,
केही त सीधै रुँदै—
किनकि रकमले एउटा मात्र संख्या बताएन,
नौ वर्षको सामूहिक घाउ बोले ।
गणना सकिँदासम्म सबै स्तब्ध भए—
“हामी सबको जम्माजम्मी ९ करोड ७० लाख रुपैयाँ लिन बाँकी रहेछ ।”
१. ९ करोड ७० लाख — रकम मात्र होइन, किसानको जीवन नै रोकिएको रकम
यो रकम कसैले चुट्कीमा कमाएका थिएनन् ।
यो रकम उखुको हरेक काँढाबाट बग्ने रसजस्तै—
किसानको पसिना, आँसु र थकाइबाट बनेको थियो।
यसमा—
छोरीका अधुरा किताबहरू,
आमाको रोकिएको उपचार,
घरमा काटिएको खाल्डो,
किसानको बुढेसकालको भरोसा,
र खेतमा लुटिएको उर्वरता—
सबै मिसिएको थियो।
धनराज उठेर बोले—
“९ करोड ७० लाख भनेको उखुको मूल्य मात्र होइन,
हाम्रो भविष्यको बन्धक रकम हो ।
हाम्रो जीवनभरको परिश्रम हो ।
हाम्रो विश्वास माथि मिलले गरेको अत्याचार हो ।”
२. मिल मालिकको खेल ः ठूलो ऋण, झन् ठूलो मौनता
मिल मालिकहरूलाई सबै थाहा थियो—
किसान निरीह हुन्छ,
लडाइँ गर्दैन,
कागज बुझ्दैन,
अदालत धाउन सक्दैन ।
त्यसैले उनीहरू शान्त थिए ।
रोकिएको ९ करोड ७० लाख
उनीहरूको व्यापारमा सुतेको सुनजस्तै थियो ।
मिल मालिकले अर्को दिन फेरि त्यही उही आलटाल गरे—
“हामीले सरकारलाई कागज पठाइदिएका छौँ ।
पैसा आउनेवित्तिकै दिने हो...
धैर्य राख्नुस् ।”
यति वर्षको धोका सुनेर पनि अब किसानहरूको मनमुटुमा
डर होइन, रगतमा आगो बलेको थियो ।
३. सामूहिक एकता ः
अब आवाज उठाउने अन्तिम समय आएको छ
धनराजको बोली अब काँपेको थिएन ।
उनी भन्थे—
“हामी व्यक्तिगत होइनौँ,
हामी ९ करोड ७० लाखको साझा पीडा हौँ ।
अब बोल्ने मात्र होइन,
सिधै लड्ने समय आएको छ ।”
किसानहरू ठाडा भए ।
उसले भन्यो
हिजो जुकामले चुपचाप खेत हिँड्ने किसान
आज न्यायका लागि हात उठाउँदै थिए ।
कसैले कागज ल्यायो,
कसैले पुराना रसीद ल्यायो,
कसैले डेटावाला किताब ल्यायो,
कसैले मिलसँगको पुरानो सम्झौता ल्यायो ।
सबै प्रमाणहरू—निराशाका वर्षदेखि संकलिएका,
अहिले आन्दोलनको अस्त्र बने ।
४. गाउँको निर्णय ः
अब सडक नै हाम्रो आवाज बन्नेछ
सबैले मिलेर एकै स्वरमा निर्णय गरे—
“अब हाम्रो आवाज गाउँमा होइन,
प्रदेश सरकारले सुन्नुपर्नेछ ।
हामी अदालत, प्रशासन,
सञ्चारमाध्यम—
जहाँ बोल्नुपर्छ, त्यहीँ जाऔँ ।”
धनराजले हात उठाएर भने—
“हामी कसैलाई धम्की दिंदैनौँ,
हामी कसैलाई अपमान दिंदैनौँ ।
तर—
हाम्रो ९ करोड ७० लाख परिश्रम कसैले खाइदियो भने
त्यो चुपचाप हेरेर बस्दैनौँ ।”
सबै किसानहरू एकैअर्कालाई हेरेर मुस्कुराए—
अहिलेको मुस्कान दुःखको होइन,
आन्दोलनको सङ्केत थियो ।
चौथो भागको अन्त्य ः नौ वर्षको मौनता अब आवाज बन्दै
गाँउ–गाँउमा खबर फैलियो—
“उखु किसान उठेछन् ।”
बुढाबुढीदेखि युवासम्म सबै यही भन्थे—
“अब पराकाष्ठाको अन्याय सहिन्न ।”
............................................
“अब मौनता होइन, प्रतिरोध”
किसानहरूको सामूहिक बैठक सकिएको भोलिपल्टै
धनराजसहित प्रतिनिधिहरू चिनी मिल पुग्दा
उनीहरूले सोचेका थिए—
“अब मिल मालिकले गम्भीरतापूर्वक सुन्नेछ होला ।”
तर वास्तविकता त झनै तीतो रहेछ ।
मिल मालिक आफ्नो ठूलो चिस्यान हलको भित्र
ठूला मेसिनहरूको आवाजसँगै
शाही जस्तो घमण्ड लिएर बसिरहेको थियो ।
किसानले भनी राखे—
“हजुर, हामी ९ करोड ७० लाखको भुक्तानी माग्दै आएका छौँ ।”
मिल मालिकले न आँखामा हेर्यो, न आवाज उठायो ।
उ उसै गरी कुर्सीमा टेक्दै मोबाइल चलाइरह्यो ।
खुलेआम दाह्री पालेको गुन्डाजस्तोले हाम्रँै अगाडि पैसाको बिटो थुक लगाउँदै गनिरह्यो
यो प्रक्रिया धेरै भयो
हेपाइको पनि हद हुन्छ नि
१. सुन्ने नै चाहेन—एक शब्द पनि
धनराजले फेरि भनी राखे—
“हामी नौ वर्षदेखि यहाँ पर्खिरहेका छौँ,
हामीलाई सुन्नुस्,
हाम्रो कागज हेर्नुस् ।”
मिल मालिकले टेबलमा हात बजाएर ढिलो–ढिलो बोल्यो—
“सुकेको घाउ नउघार्नुस् ।
म व्यस्त छु ।
बाहिर जानुस् ।”
कुनै जिम्मेवारी होइन,
कुनै समाधान होइन—
उल्टै उदासीनता, अपमान, र तुच्छ व्यवहार ।
मिल मालिकको त्यो कठोर अनुहारले
किसानहरूको ९ वर्षको धैर्य
भित्रैभित्र च्यातिदियो ।
२. किसानका मनभित्र पहिलो पटक डर होइन, क्रान्तिको चिच्याहट
धनराजले मनमा पछि सम्झिए—
“आजसम्म हामीले मौन भएर सह्यौँ,
तर अब कुरा सहनुभन्दा धेरै टाढा पुगेको छ ।
हाम्रो जीवन खाइदिएको मिल मालिक
हाम्रो पीडा सुन्न नै तयार छैन भने
हामीले अब मौन बस्नु अपराध हुन्छ ।”
किसानहरू समूही रूपमा बाहिर निस्किए ।
कोही रुँदै थिए,
कोही दाँत किच्दै,
कोही भक्कानिँदै भन्थे—
“राम्रोसँग बस्न खोज्दा समेत नचिनेको यो अवस्था
हाम्रो अन्तिम सहनशीलता हो ।”
३. निर्णय — अब चिनी मिलको ढोका हामी नै घनघनाउनेछौँ
गाउँ पुगेपछि ठूलो भेला बस्यो ।
धनराज उठेर बोले—
“हामीले दैलो पुगेका थियौँ,
हामीले विनम्रतापूर्वक बोलेका थियौँ,
तर मिल मालिकले सुनेन ।
अब हाम्रो आवाज ऊ कसरी सुनोस् भनेर
हामी नै त्यसको घरका ढोकाजति हल्लाउनुपर्छ ।”
किसानहरूले चर्को आवाज निकाल्दै भने—
“हो ! अब सुन्नै पर्ने वातावरण बनाउँछौँ ।”
४. चिनी मिल अगाडि शान्त तर अटल आन्दोलन
किसानहरू अर्को बिहानै
टोपी, गम्छा, कागज, पुराना रसीद
र आफ्नो अपमानित ९ वर्षको पीडासहित
मिलको ढोकामा बस्न थाले ।
कोहीले पोस्टर लेखे—
“किसान बाँच्दा मात्र मिल बन्छ ।”
कोहीले लेखे—
“हाम्रो ९ करोड ७० लाख कहाँ गएको छ ?”
कोहीले त कफन लिएर आए—
“यदि किसान मर्छ, चिनीको मिठास नबन्छ ।”
उसले भन्यो
सारे संसारले चिनी खान पाउँछ,
तर किसानले चिनी मिलको ढोका जति पनि थिचेर
न्याय माग्दा सुन्ने कोही छैन—
यो पीडा सबैको आवाजमा बदलिँदै थियो ।
५. पाँचौँ भागको अन्त्य ः अब लडाइँ प्रष्ट दिशामा उभिएको छ
धनराजले आन्दोलनको बीचमा उभिँदै भने—
“मिल मालिकले कानमा बहरा भएर नसुनेको हो भने
आन्दोलनले उसको ढोका नै बज्छ ।
यदि जागरूकता पनि सुनेन भने
अब हामी—
सरकार, अदालत र देशकै कान सम्म पुगेर बोल्छौँ ।
हाम्रो ९ करोड ७० लाख नआएसम्म
यो आन्दोलन रोकिँदैन ।”
किसानहरूको आँखामा
पहिलो पटक डरभन्दा ठूलो कुरा देखियो—
आशा ।
विश्वास ।
र अधिकारको लागि उठेको दृढ निश्चय ।
...........................................
“पैसाविनाको घुटन”
चिनी मिलको ढोकामा सुरू भएको आन्दोलन
अब किसानका घर–घरको पीडामा रूपान्तरित भइसकेको थियो ।
बातावरणमा गुनासो मात्र थिएन—
हरेक पल दुःख नै दुःख जिउनका लागि थियो ।
घुटन, रोदन र भविष्यको अन्धकार बाँकी थियो ।
धनराज घर फर्के ।
घरको आँगन सुनसान थियो,
जसले देखिरहेको थियो—
किसानको जीवन पैसाविना कसरी थलिन्छ ।
“हामी मरिरहेका छौँ...” — वास्तविकता
उनकी श्रीमतीले टुटेको स्वरमा भनिन्—
“पैसा छैन, बाबु...
हामी बाँचिरहेका छैनौँ,
हामी त बिस्तारै मर्न थालेका छौँ ।”
उनी स्तब्ध भए ।
बर्षौँदेखि चिनी मिलले दिएको चोट
घरको भुइँमा पसारिएको आँसुमा प्रस्ट देखिन्थ्यो ।
चामल किन्न नसकेको
औषधि रोकिएको
ऋणका धम्की आएको
घरमा हातमुख जोड्न सकस भएको
तर सबैभन्दा ठूलो घाउ त घरभित्रै थियो—
“बाबा, अब म स्कुल जान्न”— बच्चाहरूको भत्किएको भविष्य
उनका छोराछोरी चुपचाप टक्क हेरे ।
धनराजले सोधे—
“स्कुल किन नजानु ?”
छोरीको कुरा सुन्दा
उनको मन एकदमै भाँचियो—
“फीस मागे, किताब किन्ने पैसा छैन ।
साथीहरूले सोध्छन्, म लाजले केही बोल्नै सक्दिनँ ।”
छोरो भन्छे—
“म स्कुल छोड्छु, बाबालाई सहयोग गर्छु ।”
कुनै पिता यस्तो वाक्य सुन्न चाहँदैन ।
कुनै किसान चाहँदैन उसका बालबच्चाले
भविष्य गुमाओस् ।
तर पैसाविना,
उखुको भुक्तानीविना,
९ वर्षको धोका बीच
उनीहरूको पढाइ बन्द भइसकेको थियो—
उहाँहरूको भविष्य नै रोकिएको थियो ।
किसानहरूका घर–घरमा समान पीडा
धनराज मात्र होइनन्,
सबै किसानका घरमा उही कथा दोहोरिन्थ्यो—
कोहीको बच्चा प्लस–टु अधुरो,
कोहीको कलेज रोकिएको,
कोही त परिवार पाल्न विदेश जाने तयारीमा,
तिर्न नसकेको ऋणले कोही मनोबलै गुमाउँदै ।
किसानहरूको जिवन यसरी थिचिएको थियो कि
बोल्दा पनि आवाज निस्कनै मान्दैन ।
एक बूढा किसानले रुँदे रुँदै भने—
“उखु त मीठो हुन्छ,
तर किसानको जिन्दगी यति तितो कहिले भयो ?”
यो वाक्यले आन्दोलनको आगो थप बलियो बनायो ।
अब यो केवल पैसा होइन—मर्न नपर्ने अधिकारको लडाइँ
धनराज आन्दोलनस्थलमा पुगेर सबैलाई सम्बोधन गर्न उभिए—
उनका आँखामा रातभर ननिदाएको थकान,
र जीवनभरको पीडा मिसिएको थियो ।
उनी कराएजस्तै भने—
“साथीहरू,
अब यो ९ करोड ७० लाखको कुरा मात्र होइन,
यो हाम्रो बाँच्ने अधिकार हो ।
हाम्रो बच्चाको पढाइ बचाउने लडाइँ हो ।
हाम्रो परिवार भोकैले नमरोस् भन्नेको आवाज हो ।”
किसानहरूको भीड एकैस्वरमा गर्जियो—
“हाम्रो जीवन, हाम्रो अधिकार !”
५. छैठौँ भागको अन्त्य ः पीडाबाट बनेको अब अजेय आन्दोलन
मिलले पैसा नदिएर
किसानलाई मात्र होइन,
उनका किताब, भविष्य, छाना, स्वास्थ्य—
सबै च्यातिदिएको थियो ।
धनराजले आँखामा आँसु लिएर भन्यो—
“हामी पैसाविना मर्न बसेका किसान होइनौँ,
हाम्रो छोराछोरीको भविष्य रोक्ने
कसैलाई छुट छैन ।
अब यो आवाज थामिँदैन ।”
भीड शान्त भए पनि
उनीहरूको मुटु गर्जिरहेको थियो—
किसानको अब लडाइँ
जिन्दगी जोगाउने अन्तिम युद्ध बनिसकेको थियो।
...........................................
नेता कतै हराए कि ?
किसानहरूको भीड आज गाउँको पिपलबोट मुनि फेरि भेला भयो । अनुहारहरू उस्तै—थकित, धुलोले ढाकिएका, चिन्ताले कुप्रिएका । गोपाल दाइले ढुकढुकीसँग भने—
“हामीलाई बोलिदिने आजसम्म कोही नेता देखिएन । यो देशका नेताहरू हामीलाई सम्झने भए चुनावको बेला मात्रै सम्झन्थे होला नि !”
बचत गरेको केही रकम सकियो, ऋणले घरभरि जाला फैलाएझैँ पसारिएको छ, बालबालिकाको पठनपाठन सबै रोकियो, तर पनि नेताहरूको आवाज त के—एकछिनको छायाँ पनि देखिँदैन ।
जसलाई भेट्न जान्छन्, उसले भोलि फेरि भोलि भन्दै थकित किसानलाई पर्खाइको मारमा डुबाइदिन्छ ।
गाउँकै बुद्धिमान बूढा किसान भिमबहादुरले हातका काँटीजस्तै भाँचिएका औँलाहरू हेर्दै भने—
“हेर है छोराछोरी, नेता त तब आउँछन् जब तिमीहरूको पीडा उनीहरूका भाषणमा बटुल्ने शब्द बन्छ । तर किसानको पीडा त शुद्ध, काँचै र करुण छ—भाषणका लागि चिल्लो छैन । त्यसैले उनीहरू मुख मोड्छन् ।”
किसानहरू एकछिन मौन भए । त्यो मौन बोलिरहेको थियो—असहायताको, उपेक्षाको, अनि अब चुप बसेर बस्न नसकिने बेचैनीको ।
अर्को किसान मनबहादुर अगाडि बढे—
“यदि नेता आएन भने हामी नै नेता बन्नुपर्छ । हामी नै हाम्रो हक माग्न अघि बढ्नुपर्छ । कसैले बोलिदिएन भने आफ्नै आवाज बुलन्द पार्नु नै अब हाम्रो बाटो हो ।”
किसानहरूको भीडमा अस्पष्ट छायाजस्तै आशाको चिसो झल्को दौडियो ।
शायदै धेरै वर्षपछि उनमा एकैपटक क्रुद्धता र एकता मिसिएको बल जागेको थियो—अधिकारका लागि उठ्ने बल, आवाज बनाउने जागरण ।
यसै सम्झनामा, सबैले अन्तिममा हात उठाएर प्रतिज्ञा गरे—
“अब हाम्रो आवाज हामी आफैं उठाउँछौँ ।”
..................................................
बीस रूपैयाँको वर्षौंदेखिको घाउ
किसानहरूको आन्दोलन बढ्दै जाँदा गोदामछेउको पुरानो बकटे रुखमुनि एकदमै पीडाभरिएको सत्य खुल्न थाल्यो—
“यो सब विगतदेखिनै रु २० प्रति क्विन्टल ठग्न खोजेको हो,” मनबहादुरले दनदनी बोलिदिए ।
बीस रूपैयाँ—सुनिन्छ सानो रकम, तर किसानका लागि त्यो बीस रूपैयाँ वर्षौँको पसिनासँग गाँसिएको अपमान थियो ।
त्यो बीस रूपैयाँमा उनीहरूको श्रम, मिहिनेत, रातभरि खेतमा बिताएको चस्मा, अनि परिवारले तिर्नुपर्ने घाटाको इतिहास मिसिएको थियो ।
गोपाल दाइले हातमा रहेको पुरानो दाम्लो समातेर भने—
“खै, यो बीस रूपैयाँकै निहुँमा चिनी मिलले हामीलाई हरेक वर्ष अल्मल्यायो, पर्खायो, फेरि भोलिभोलि भन्दै धोका दियो ।
बीस रूपैयाँ मात्रै कहाँ हो ? त्यस बीस रूपैयाँसँगै हाम्रा सपना, हाम्रा दिनरात, हाम्रा खेतका क्यानालहरूको मर्मत सबै रोकियो ।”
बुढा भिमबहादुरले टोलाउँदै भने—
“बीस रूपैयाँ भनेको किसानको लागि बीस फाँटको प्राणजस्तै हो । ठगाइ ठूलो–सानो हुँदै हुँदैन, ठगाइ ठगाइ नै हो ।
यो बीस रूपैयाँले आज हामीलाई यहाँ ल्याएको छ—आवाज उठाउने मोडमा ।”
भीडभित्र अचम्मैको शान्ति छायो ।
किसानहरूको आँखा बलिरहे—रकमको लोभी छैनन् उनीहरू, तर न्यायको भूख छ, सम्मानको प्यास छ ।
अर्को किसान, धनीराम, अगाडि सरे—
“अब यो बीस रूपैयाँको हिसाब वर्षौँदेखि खुल्नुपर्ने बेला आएको छ । र यो हिसाब हामी आफैँले माग्छौँ—जोरका साथ, एकताको साथ ।”
किसानहरूको भीड एकै स्वरमा गर्जियो—
“अब हिसाब चाहिन्छ ! आवाज चाहिन्छ ! ! न्याय चाहिन्छ ! ! !”
बीस रूपैयाँजत्तिकै सानो ठानिएको घाउ अब कान्तिको चिङ्गारी झैँ सल्किन लागेको थियो ।
.........................
अन्तिम गर्जना — न्यायका लागि समापनको आवाज
कहानीका सबै पात्रहरू—मनबहादुर, गोपाल दाइ, भिमबहादुर, धनीराम, अनि हजारौँ किसानहरूको सारा पीडा, घाउ, अपमान र अन्तिम आशा—आज एकतामा परिणत भएर उठेका थिए ।
उनीहरूका हातमा कुनै हतियार थिएन, तर उनका शब्दहरू न्यायका लागि उठेको सबैभन्दा बलियो गर्जना बनेका थिए ।
त्यो क्षण किसानको भीड शान्त भयो,
किनकि उनीहरूले महसुस गरे—आवाज अब खेतको डिलमै थुनिएको होइन,
देशका कानसम्म पुग्ने गरी बोलेको छ ।
किसानहरूले सशक्त तर दृढ स्वरमा दोहोर्याए—
“हामी भिक्षा होइन, हाम्रो हक मागिरहेका छौँ ।
उखुको मूल्य हाम्रो पसिनाको मूल्य हो—
अब यो अन्याय सहिँदैन !”
देशका आकाशमा जुनसुकै पक्षी उडिरहे पनि
आज किसानहरूको स्वर नै सबैभन्दा उचो थियो—
न दर्द लुकाउने, न डर मान्ने ।
उनको आँखामा देखिएको चमक भविष्यको आशा मात्र थिएन,
न्याय अनिवार्यरूपमा आउनेछ भन्ने अटल विश्वास थियो ।
यही विश्वाससहित म यो सत्य कथाको समापन गर्दछु—
तर किसानहरूको संघर्ष मात्र समापन भएको छैन,
बरु यो कथा अब देशले सुन्नुपर्ने सत्य प्रतिवाद बनेर
हरघर, हरेक गल्ली, हरेक कार्यालयमा प्रतिध्वनित हुन थाल्छ ।
मैले, कथाकारले, उनीहरूको सबै कथा, आँसु र निराशालाई मनमुटुभरि भरेर अन्तिम रूपमा घोषणा गरेँ—
“यस माग अत्यन्तै आवश्यक छ ।
कागजमा होइन, जीवनमा असर पार्ने माग हो ।
किसानको माग बुझिएन भने देशले नै आफ्नो मेरुदण्ड भाँचिनेछ ।
त्यसैले तत्कालै समाधान गर्न नेपाल सरकारलाई जोडदार माग गर्दछु ।
सम्बन्धित सबै निकायको शीघ्र ध्यान जाओस् ।
९ वर्षसम्म पर्खाइमा बसिरहेका यी किसानहरूको दयनीय अवस्था हेरेर
यो समस्या अब ढिला नगरी तुरुन्तै समाधान गरियोस् ।”
तर किसानको आवाज—
अझ तीव्र रूपमा सुरु भयो ।
२०८२ कात्तिक २८
बिजु सुवेदी विजय
Comments
Post a Comment