कथा : सत्य पत्तालगाउने मेसिनको वास्तविकता

 

कथा : सत्य पत्तालगाउने मेसिनको वास्तविकता

 

अरुण आज सत्यको खोजक भएको छ । "झूट पत्ता लगाउन हामीले के के गर्नु पर्छ भन्ने कुरा सोच्दा हामीले शब्दहरूको सतह मात्र होइन, आँखाको चाल, आवाजको लय, शरीरको सूक्ष्म कम्पन र कथाको असंगतिलाई गहिराइसँग हेर्नु पर्छ, किनकि झूट कहिल्यै पूर्ण रूपमा लुक्न सक्दैन । यो ठ्याक्कै प्रकृतिमा जस्तै हो जहाँ एउटा सिकारी चराले जङ्गलको घना पातहरूबीच लुकेको सर्पलाई पातको हल्का कम्पन र हावाको सूक्ष्म गन्धबाट मात्र पत्ता लगाउँछ — हामी पनि आफ्नो अन्तर्ज्ञानको त्यही असलपन फैलाएर झूटको गन्ध र कम्पनलाई समात्न सक्छौं, किनकि सत्य भनेको जङ्गलको गहिरो जरा जस्तै स्पष्ट र अटल हुन्छ तर झूटले त्यसलाई हल्लाउने हल्का हावा जस्तै हुन्छ जसलाई ध्यान दिएर मात्र महसुस गर्न सकिन्छ र यो नकारात्मक हुन्छ ।

 

उच्च प्रविधिका उपकरणहरू — पोलिग्राफ, एआई फेसियल रेकग्निशन वा भ्वाइस एनालिसिस — ले झूट पत्ता लगाउन सक्छन् त भन्ने प्रश्नले मलाई अझ गहिरो सोचमा डुबाउँछ, किनकि यी यन्त्रहरूले शरीरको बाहिरी संकेत मापन गर्न सक्छन् तर मनको जटिल भावना र नियतलाई कहिल्यै पूर्ण रूपमा छुन सक्दैनन् । मनोवैज्ञानिक रूपमा यो प्रकृतिको त्यही विम्ब जस्तै हो जहाँ एउटा आधुनिक उपकरणले समुद्रको सतहको लहर नाप्न सक्छ तर समुद्रको गहिराइमा लुकेको मौन प्रवाह र अन्धकारपूर्ण रहस्यलाई बुझ्न सक्दैन — झूट पनि त्यस्तै मानसिक समुद्र हो, जसको सतह प्रविधिले छुन सक्छ तर गहिराइमा लुकेको भावनात्मक धारा र आत्मिक अन्धकारलाई कहिल्यै पत्ता लगाउन सक्दैन, किनकि सत्यको जस्तै झूटको पनि आफ्नै अटल गहिराइ हुन्छ जसलाई केवल मानवीय अन्तर्ज्ञानले मात्र महसुस गर्न सक्छ तर यो नकारात्मकता हट्नु पनि त्यत्तिकै जरुरी छ ।" आज उसको मनमा यस्तै यस्तै कुराहरू मनोवादका रूपमा आइरहेको थियो । उसले आज सत्यको विषयमा डायरी लेख्ने निधो गर्यो ।

 

१: सत्यको धुनमा मानवको यात्रा: ईश्वरीय आदेशदेखि मेसिनसम्म

 

प्राचीन कालको एउटा घना जङ्गलले घेरिएको सानो राज्य थियो, जसको नाम थियो ‘सत्यपुर’ । त्यहाँ एउटा चोरको मुद्दा चर्किएको थियो । राजा विराटले फैसला सुनाए —अग्निपरीक्षा । अभियुक्तलाई रातो तातो फलामको डण्डी चुम्नुपर्ने थियो । यदि जिब्रो नजले भने ऊ निर्दोष, जले भने दोषी । भीड जम्मा भएको थियो । अभियुक्तको हात काँपिरहेको थियो । आगोको तापले हावा तातो भएको थियो । उसले डण्डी चुम्यो । जिब्रो जल्यो तर राजाको सल्लाहकारले फिसफिसाए, “डरले नै जिब्रो सुकेको हो कि, झूटले ?” 

 

यो अग्निपरीक्षा होइन, केवल शारीरिक प्रतिक्रिया थियो । मानिसको डर, तनाव र अपराधबोधले शरीरमा परिवर्तन ल्याउँथ्यो । प्राचीन भारतमा रामायणकै कालमा सीताको अग्निपरीक्षा भएको थियो । मध्ययुगीन युरोपमा जलदेवताको सपथ लिने चलन थियो —पानीमा डुबाएर यदि तैरिए भने निर्दोष, डुबे भने दोषी तर पानीले पनि सत्य भन्न सक्दैनथ्यो, केवल डरको प्रतिक्रिया मापन गर्थ्यो । 

 

अर्कोतिर, प्राचीन चीनमा एउटा अचम्मको परीक्षा थियो —चामल चपाउने विधि । अभियुक्तलाई मुट्ठीभर सुकेको चामल चपाउन लगाइन्छ । यदि चामल मुखमा टाँसिएर निल्न गाह्रो भयो भने ऊ झूटो । किन ? किनकि झूट बोल्ने मानिसको मुख सुक्छ, पसिना आउँछ, सास छिटो हुन्छ । डरले र्याल ग्रन्थी काम गर्दैन । यो विधि यति प्राचीन थियो कि यसलाई ‘चामलको न्याय’ भनिन्थ्यो । 

 

यी सबै विधिहरूले एउटै कुरा देखाउँथे —मानिस सत्य पत्ता लगाउन चाहन्छ, तर ऊसँग केवल बाहिरी संकेत मात्र हुन्छन्  तर सत्य कहाँ छ ? शरीरमा ? मनमा ? वा ईश्वरको आदेशमा ? 

 

यो प्रश्न दार्शनिकहरूलाई पनि घोचिरहेको थियो । पूर्वीय दर्शनमा ‘सत्य’लाई ‘धर्म’सँग जोडिन्थ्यो । महाभारतमा युधिष्ठिरले कहिल्यै झूट बोलेनन्, तर युद्धको बेला एउटा आधा झूट बोलेर पनि उनको मन अशान्त भयो । बुद्धले भन्नुभयो—“सत्य बोल्नु भनेको मनको शुद्धता हो, बाहिरी प्रमाण होइन ।” पाश्चात्यतिर प्लेटोले आफ्नो ‘गुफा’को उपमा दिए —हामीले देख्ने संसार केवल छायाँ हो, सत्य भने विचारको गहिराइमा छ । अरस्तुले तर्क र प्रमाणलाई जोड दिए तर दुबैले एउटै कुरा भने —सत्य पूर्ण रूपमा बाह्य प्रमाणमा छैन, आन्तरिक चेतनासँग जोडिएको छ । 

 

१९औं शताब्दीमा वैज्ञानिकहरूले यो पुरानो चाहनालाई नयाँ रूप दिए । इटालियन अपराधशास्त्री चेजारे लोम्ब्रोसोले अपराधीको रक्तचाप मापन गर्ने यन्त्र बनाए । जब अपराधीले झूट बोल्थ्यो, उसको रक्तचाप बढ्थ्यो । उनले भन्थे, “झूट बोल्दा शरीरले सत्य बोल्छ ।” त्यसपछि अमेरिकामा विलियम मार्स्टनले रक्तचाप, सास र पसिनालाई एकैसाथ नाप्ने प्रयास गरे । यो नै पोलिग्राफको बीज थियो । १९२१ मा जोन लार्सन र लियोनार्ड कीलरले पहिलो पोलिग्राफ मेसिन बनाए । 

 

मानिसले ईश्वरीय आदेशदेखि मेसिनसम्मको यात्रा गरेको थियो तर प्रश्न उही थियो —के यी संकेतहरूले सत्यलाई पूर्ण रूपमा समात्न सक्छन् ? 

 

अरुण, एउटा युवा अनुसन्धानकर्ता, आफ्नो पुरानो डायरीमा यी कुराहरू लेख्दै थियो । ऊ नेपालको एउटा मुद्दामा सत्य खोजिरहेको थियो । डायरी बन्द गर्दै ऊ मुस्कुरायो, “मेसिन आए, तर सत्यको खोजी अझै अधुरो छ ।” 

 

यहाँ प्रविधि, मानव मन र न्यायको त्रिकोण भइरहेको थियो ।  पोलिग्राफको वास्तविकता ! —के यो साँच्चै ‘लाई डिटेक्टर’ हो ? 

 

२: पोलिग्राफको पर्दाफास: ‘झूट सूचक’ होइन, ‘तनाव सूचक’

 

अरुण आफ्नो डायरी बन्द गरेर काठमाडौंको एउटा प्रहरी फरेन्सिक ल्याबतिर लाग्यो । त्यहाँ एउटा पुरानो पोलिग्राफ मेसिन राखिएको थियो —नेपाल प्रहरीले सन् २०१४ को निर्देशिकाअनुसार प्रयोग गर्दै आएको । “यो त ‘लाई डिटेक्टर’ होइन, ‘तनाव डिटेक्टर’ हो,” ल्याबका विशेषज्ञ डा. रमेशले मुस्कुराउँदै भने ।

 

मेसिन सानो थियो तर जटिल । अभियुक्तको छातीमा स्वाससप्रश्वास नाप्ने बेल्ट बाँधिन्थ्यो । एउटा cuff (बाहुलामा बाँधिएको यन्त्र)ले रक्तचाप र मुटुको धड्कन रेकर्ड गर्थ्यो । औँलामा इलेक्ट्रोड जोडेर ग्याल्भेनिक स्किन रेस्पोन्स (GSR) मापन गरिन्थ्यो —पसिनाको मात्रा बढ्दा छालाको प्रतिरोध घट्छ । यी चारवटा जैविक संकेतहरू एउटा कागजमा लहरहरूको रूपमा लेखिन्थे । मेसिनले झूट पत्ता लगाउँदैनथ्यो; केवल तनावको ‘स्पाइक’ खोज्थ्यो ।

 

प्रश्नहरूको रणनीति निकै चलाख थियो। पहिले अप्रासंगिक प्रश्नहरू: “तपाईंको नाम के हो ?” “आजको मिति के हो ?”—यीबाट आधारभूत प्रतिक्रिया नापिन्थ्यो । त्यसपछि नियन्त्रण प्रश्नहरू: “तपाईंले कहिल्यै झूट बोलेका छैनौ ?” (सबैले ‘हो’ भन्ने तर धेरैले तनाव महसुस गर्थे) । अन्तमा प्रासंगिक प्रश्नहरू: “के तपाईंले त्यो चोरी गर्नुभयो ?” यी तीन प्रकारका प्रश्नहरूको तुलनाबाट विशेषज्ञले ‘डिसेप्सन इन्डिकेटर’ खोज्थे ।

 

तर अरुणले एउटा केसको रिपोर्ट पढ्दा देख्यो —यो कति भ्रमपूर्ण छ । एउटा निर्दोष युवक, जसलाई चोरीको आरोप लागेको थियो, परीक्षामा फेल भयो । किन ? किनकि ऊ डरले काँपिरहेको थियो । मुटु छिटो धड्कन्थ्यो, पसिना आउँथ्यो । अर्कोतिर, एउटा अनुभवी अपराधीले वर्षौंदेखि ध्यान र सास नियन्त्रणको अभ्यास गरेको थियो । उसले शान्त मुद्रामा बसेर सबै प्रश्नको सामना गर्यो । मेसिनले ‘सत्य’ देखायो ।

 

“शरीरले सधैं सत्य बोल्दैन,” डा. रमेशले भन्छन्, “डर, रिस, असहजता वा मानसिक तयारीले पनि यस्तै प्रतिक्रिया दिन्छ ।”

 

अमेरिकामा यो कुरा अदालतले औपचारिक रूपमा स्वीकार गरेको छ । १९९३ को Daubert Standard अनुसार वैज्ञानिक प्रमाण हुनका लागि विधि ‘टेस्टेबल, पियर-रिभ्युड, कम एरर रेट’ र ‘जनरल्ली एक्सेप्टेड’ हुनुपर्छ । पोलिग्राफ यीमध्ये कुनैमा पनि पास भएन । त्यसैले धेरैजसो अदालतले यसलाई निर्णायक प्रमाण मान्दैनन् ।

 

नेपालमा पनि यस्तै छ । नेपाल प्रहरीले अनुसन्धानमा प्रयोग गर्छ —१३०० भन्दा बढी संदिग्धमा परीक्षण भइसकेको छ—तर सर्वोच्च अदालतले स्पष्ट भनेको छ: पोलिग्राफको नतिजा निर्णायक प्रमाण होइन । यो केवल सहायक संकेत हो । अदालतमा प्रमाणको रूपमा स्वीकार गर्न सकिँदैन किनकि यो आत्म-अपराधीकरणसँग जोडिएको छ र वैज्ञानिक विश्वसनीयता छैन ।

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “पोलिग्राफले तनाव मापन गर्छ, सत्य होइन । निर्दोषलाई दोषी र दोषीलाई निर्दोष बनाउन सक्छ । यो अनुसन्धानको सहायक उपकरण हो, तर न्यायको निर्णायक होइन ।”

 

उसले मेसिनतर्फ हेर्दै सोच्यो —के अब ‘वास्तविक समय तथ्य-जाँच’ ले यो कमजोरी हटाउन सक्छ ? अर्को दिन ऊ इन्टरनेटमा आधारित AI (एआई) प्रणालीको बारेमा खोजी गर्न थाल्यो।

 

३: वास्तविक समय तथ्य-जाँच: AI (एआई)को ‘डिजिटल पुलिस’

 

अरुण पोलिग्राफ ल्याबबाट बाहिर निस्केर सिधै आफ्नो सानो अपार्टमेन्टमा फर्कियो । डायरीमा लेखेको कुरा अझै मनमा घुमिरहेको थियो —‘तनाव मापन गर्छ, सत्य होइन ।’ उसले ल्यापटप खोल्यो र इन्टरनेटमा ‘real-time fact checking AI’ (रियल टाइम फ्याक्ट चेकिंग एआई) खोज्न थाल्यो । स्क्रिनमा एउटा लाइभ डेमो देखापर्यो—Full Fact AI (फुलफ्याक्ट एआई)को । “यो त डिजिटल पुलिस जस्तै हो,” उसले फिसफिसाएर भन्यो ।

 

Full Fact AI (फुलफ्याक्ट एआई)ले कसरी काम गर्छ ? पहिले स्पीच-टु-टेक्स्ट प्रविधिले बोल्ने कुरालाई तुरुन्तै टेक्स्टमा बदल्छ । त्यसपछि ‘क्लेम डिटेक्सन’ एल्गोरिदमले वाक्यबाट परीक्षणयोग्य दाबी छुट्याउँछ । जस्तै: “मैले पाँच वर्षमा दश लाखलाई रोजगारी दिएँ ।” यो दाबीलाई प्रणालीले टुक्रा-टुक्रा पार्छ । अनि विशाल डाटाबेस —सरकारी तथ्यांक, पुराना समाचार, अनुसन्धान प्रतिवेदन, विकिपिडिया र प्रमाणित स्रोतहरूसँग म्याचिङ गर्छ । अन्तमा कन्फिडेन्स स्कोर दिन्छ —९०% सत्य, ४०% भ्रामक वा १०% असत्य ।

 

अरुणले एउटा पुरानो भिडियो खोल्यो । बेलायतको संसदीय बहसमा Full Fact AI (फुलफ्याक्ट एआई)ले प्रधानमन्त्रीको भाषणलाई रियल-टाइममा विश्लेषण गरेको थियो। “यो दाबी आंशिक सत्य छ,” स्क्रिनमा पप-अप देखिन्थ्यो । “वास्तविक संख्या ६ लाख मात्र हो।” Logically AI (लजिकल्ली एआई)ले पनि युरोपेली निर्वाचनमा यस्तै काम गरेको थियो —फेक न्यूज र भ्रामक क्लेमहरूलाई छिटो पत्ता लगाएर । अमेरिकाको २०२४ को चुनावमा यस्ता टुलहरूले लाखौं दाबी जाँचेका थिए । अरुणलाई लाग्यो —यो त पोलिग्राफभन्दा कयौं गुणा राम्रो छ । शरीरको तनाव होइन, प्रमाणको मिलान गर्छ ।

 

तर जब ऊ गहिरो डुब्न थाल्यो, तस्वीर फेरियो । चुनौतीहरू ठूल्ठूला थिए । पहिलो—डाटाको विश्वसनीयता । इन्टरनेटमा आधा जानकारी पुराना, अधूरा वा प्रायोजित हुन्छन् । एआईले गलत स्रोतबाट ‘असत्य’ भनेर ठोकिदियो भने  ? दोस्रो —सन्दर्भ (context) को अभाव । एउटै तथ्य फरक परिस्थितिमा फरक अर्थ दिन्छ । तेस्रो —व्यङ्ग्य र श्लेष । “यो सरकारले सबैलाई धनी बनायो” भनेर कसैले व्यङ्ग्यमा भनेको छ भने AI (एआई)ले कसरी बुझ्छ ? चौथो र सबैभन्दा ठूलो —नेपाली भाषाको जटिलता । Full Fact (फुलफ्याक्ट)जस्ता टुलहरू अंग्रेजी, स्पेनिश र जर्मनमा राम्रो काम गर्छन् । नेपालीमा उच्चारण, व्याकरण र स्थानीय सन्दर्भको कमीले गल्ती दर बढ्छ । नेपालमा अझै ठूलो डाटाबेस छैन ।

 

अरुणले एउटा काल्पनिक उदाहरण सोच्यो । एउटा सांसदले भने—“नेपालमा भ्रष्टाचार शून्य भयो ।” AI (एआई)ले पुरानो रिपोर्टसँग मिलाएर ‘असत्य’ भनिदियो तर सांसदले नयाँ कानुनको कुरा गरेको थियो । स्क्रिनमा रातो झण्डा उठ्यो । त्यसले सांसदको छवि बिगार्यो  तर वास्तविकता के थियो ? आंशिक सत्य । यदि यो AI (एआई)को रिपोर्ट अदालतमा पुग्यो भने निर्दोषलाई दोषी बनाउन सकिन्थ्यो ।

 

“यो पनि पूर्ण समाधान होइन,” अरुणले डायरीमा लेख्यो । “AI (एआई)ले छिटो जाँच गर्छ, तर व्याख्या र नियत बुझ्दैन । डाटा गलत भए भ्रमको महामारी निम्तिन्छ । यो सहायक पुलिस हो, न्यायाधीश होइन ।”

 

उसले ल्यापटप बन्द गर्यो । अब प्रश्न उठ्यो —के यी प्रविधिहरूले नेपालको न्याय प्रणालीको गहिरो समस्या समाधान गर्छन् ? जहाँ वकिल र न्यायाधीशहरूले कानुनको व्याख्या गलत गर्छन्, जहाँ पूर्वनिर्णयहरू हराएका छन्  ? अरुणले थाहा पायो —अब ऊ संरचनात्मक कमजोरीतर्फ लाग्नुपर्छ ।

 

४: जैविक प्रतिक्रिया तथा डिजिटल फुटप्रिन्ट:  दुई भिन्न संसार

 

अरुणले ल्यापटप बन्द गरेर झ्यालतिर हे¥यो । बाहिर काठमाडौंको बिहानीको धुवाँ उडिरहेको थियो । “पोलिग्राफले शरीरको तनाव मापन गर्छ, AI (एआई)ले डाटा मिलाउँछ,” उसले डायरीमा लेख्यो, “तर दुवैले एउटै कुरा बिर्सन्छन् —ठोस प्रमाण । अब डिजिटल फुटप्रिन्टको संसारमा जानुपर्छ ।”

 

ऊ प्रहरीको डिजिटल फोरेन्सिक युनिट पुग्यो । त्यहाँ डा. सुमित्रा थापा थिइन् —नेपाल प्रहरीको साइबर फोरेन्सिक विशेषज्ञ । “दुई फरक संसार हुन् यी,”  डा. सुमित्राले भनिन् । “पोलिग्राफले ‘अहिले’को जैविक प्रतिक्रिया मापन गर्छ —मुटुको धड्कन, पसिना, सास । यो क्षणिक र व्यक्तिगत हुन्छ तर डिजिटल फुटप्रिन्टले ‘इतिहास’को अभिलेख हेर्छ —सीसीटीभी फुटेज, मोबाइलको जीपीएस, बैंक ट्रान्जेक्सन, आईपी एड्रेस, सोसल मिडिया लग । यो निष्पक्ष र बदल्न नसकिने प्रमाण हो ।”

 

डा. सुमित्राले एउटा केस देखाइन् । एउटा हत्या मुद्दामा अभियुक्तले भनेको थियो, “म त त्यो रात घरमै थिएँ ।” पोलिग्राफ परीक्षामा ऊ तनावग्रस्त देखियो —रक्तचाप बढ्यो, पसिना आयो । विशेषज्ञले ‘झूट’ को संकेत दिए तर डिजिटल फुटप्रिन्टले कुरा फेरिदियो । मोबाइलको लोकेशन डाटाले देखायो —उसको फोन त्यो रात अपराध स्थल नजिकै ४५ मिनेटसम्म सक्रिय थियो । सीसीटीभीले उसको गाडीको नम्बरप्लेट क्याप्चर गरेको थियो । बैंक कार्डले पेट्रोल पम्पमा भुक्तानी देखायो । यी सबै ‘फुटप्रिन्ट’ ले उसको दाबीलाई पूरै खण्डन गरे । अदालतले यही डाटालाई निर्णायक प्रमाण मानेर दोषी ठहर्यायो ।

 

“पोलिग्राफले केवल ‘भावना’ देखाउँछ,” डा. सुमित्राले थपिन्, “डिजिटल फुटप्रिन्टले ‘घटना’ देखाउँछ । एकले मनको ढोका खोल्छ, अर्कोले समयको रेकर्ड खोल्छ ।”

 

अरुणले सोध्यो, “दुवैको समन्वय कसरी हुन्छ ?” डा. सुमित्राले मुस्कुराएर जवाफ दिइन् । “अनुसन्धानको चरणअनुसार । सुरुमा पोलिग्राफले संकेत दिन्छ —कुन व्यक्ति तनावग्रस्त छ, कुन प्रश्नमा झूट बोल्न सक्छ । त्यसपछि डिजिटल फुटप्रिन्टले प्रमाण खोजिन्छ । यदि दुवैले एउटै दिशा देखाए भने बलियो हुन्छ तर यदि पोलिग्राफले तनाव देखायो र डिजिटलले ‘सत्य’ प्रमाणित गर्यो भने ? निर्दोष व्यक्ति पनि डरले तनावमा पर्छ । त्यसैले डिजिटल फुटप्रिन्ट नै प्राथमिकता दिनुपर्छ ।”

 

उसले एउटा परिकल्पनात्मक केस स्टडी सुनायो । एउटा युवकले अदालतमा भन्यो, “म त त्यो दिन काठमाडौंबाहिर थिएँ ।” पोलिग्राफले उसको मुटुको धड्कन अनियमित देखायो —तनावको स्पाइक । तर डिजिटल फुटप्रिन्टले उल्टो प्रमाण दियो:  मोबाइल टावर लोकेशनले उसलाई घटनास्थलमा देखायो,  राइड हिस्ट्रीले गाडीको समय मिलायो, र उसको फेसबुक पोस्टले ‘म काठमाडौंमै छु’ भन्ने तस्बिर देखायो । नतिजा: पोलिग्राफले ‘झूटको सम्भावना’ देखायो, तर डिजिटलले ‘झूट पुष्टि’ गर्यो । दुवै प्रविधिले मिलेर सत्य बाहिर ल्याए ।

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “जैविक प्रतिक्रिया भावनाको संसार हो, डिजिटल फुटप्रिन्ट प्रमाणको संसार । एउटाले सहायता गर्छ, अर्कोले निर्णायक भूमिका खेल्छम  तर नेपालमा डिजिटल पूर्वाधार कमजोर छ । सीसीटीभी हरेक ठाउँमा छैन, डाटा गोपनीयता कानुन अपूरो छ ।”

 

ऊ बाहिर निस्कँदा सोचिरहेको थियो —यी प्रविधिहरूले मात्र न्याय दिँदैनन् । समस्या गहिरो छ —न्याय प्रणालीको संरचनामा । जहाँ कानुनको व्याख्या नै गलत हुन्छ, त्यहाँ कुनै मेसिनले पनि पूर्ण समाधान दिँदैन ।

 

 

५: न्याय प्रणालीको जटिलता: कानुनको व्याख्या र मानवीय त्रुटि

 

अरुण डिजिटल फोरेन्सिक युनिटबाट बाहिर निस्केर सर्वोच्च अदालतको पुरानो भवनतिर लाग्यो । काठमाडौंको चिसो हावाले उसको अनुहार छोयो । डायरीमा लेखेको कुरा अझै घुमिरहेको थियो —‘जैविक प्रतिक्रिया भावना हो, डिजिटल फुटप्रिन्ट प्रमाण हो ।’ तर उसले बुझ्न थालिसकेको थियो कि यी प्रविधिहरूले मात्र न्यायको गहिरो समस्या समाधान गर्दैनन् । समस्या शरीर वा डाटामा होइन, कानुनको व्याख्या र मानवीय त्रुटिमा छ ।

 

ऊ अदालतको लाइब्रेरीमा प्रवेश गर्यो । त्यहाँ वरिष्ठ अधिवक्ता डा. सावित्री श्रेष्ठले पुराना नजीरहरूको फाइल मिलाउँदै थिइन् । “अरुण, तिमी प्रविधिको संसारबाट यहाँ किन आएको ?” उनले मुस्कुराउँदै सोधिन् । अरुणले आफ्नो डायरी देखायो र भन्यो, “मैले पोलिग्राफ र एआई देखेँ तर न्यायाधीश र वकिलहरूले कानुनको गलत व्याख्या गर्दा के हुन्छ ? प्रविधिले यो समस्या समाधान गर्न सक्छ ?”

 

डा. सावित्रीले एउटा पुरानो कानुन पुस्तक खोलिन् । “समस्याको जरा यही भाषामा छ,” उनले भनिन्। “कानुन जानीजानी अस्पष्ट राखिन्छ । ‘उचित कारण’, ‘सार्वजनिक हित’, ‘न्यायोचित’ जस्ता शब्दहरू प्रयोग गरिन्छन् । यिनको अर्थ फरक-फरक न्यायाधीशले फरक-फरक बुझ्छन् । यो अस्पष्टता व्याख्याको ठाउँ दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ गलत व्याख्याको ढोका पनि खोलिदिन्छ ।”

 

उनले एउटा उदाहरण दिइन् । “मानौं एउटा मुद्दामा ‘डिजिटल प्रमाण’ को कुरा छ । कानुनले ‘इलेक्ट्रोनिक रेकर्ड’ लाई प्रमाण मान्छ, तर कुन डाटा ‘विश्वसनीय’ हो भन्ने व्याख्या न्यायाधीशको विवेकमा छ । एउटा न्यायाधीशले सीसीटीभी फुटेजलाई पूर्ण प्रमाण ठान्छन्, अर्कोले ‘एडिटेड हुन सक्छ’ भनेर खारेज गर्छन् । यो पूर्वाग्रहले भरिएको हुन्छ —कन्फर्मेसन बायस । जता ढल्कु उता मल्कु जसरी आफूले पहिले नै विश्वास गरेको कुराको प्रमाण मात्र खोज्ने । निर्दोषलाई दोषी देख्ने मनोविज्ञानले काम गर्छ ।”

 

अरुणले सोध्यो, “ज्ञानको सीमा त झन् ठूलो समस्या होला नि ?” डा. सावित्रीले टाउको हल्लाइन् । “हो । नयाँ प्रविधि, एआई, बायोमेट्रिक्स वा क्लाइमेट चेन्जसम्बन्धी मुद्दामा धेरै न्यायाधीशहरूको जानकारी अपडेट छैन । उनीहरू पुरानो कानुनको किताबमा अड्किएका हुन्छन् । एउटा मुद्दामा एआईले बनाएको प्रमाणलाई कसरी मूल्याङ्कन गर्ने ? यसको लागि विशेष प्रशिक्षण चाहिन्छ, जुन अहिले छैन ।” "मौसम विज्ञान विभागले अलिकति भविष्यवाणी नमिलाउँदा देशले तथा सर्वसाधारण जनता कहालीलाग्दो कहर खप्न बाध्य हुन सक्छ ।" उनले सम्वेदनशील हुँदै भनिन् ।

 

“प्रविधिले के गर्न सक्छ त ?” अरुणले जिज्ञासा राख्यो । डा. सावित्रीले जवाफ दिइन्, “कम्प्युटरले कानुनको मस्यौदा, पूर्वनिर्णय र धारा देखाउन सक्छ । एआईले ‘यो धारा यस मुद्दासँग मिल्छ’ भनेर सुझाव दिन सक्छ  तर ‘कानुनको आत्मा’  —त्यो भावना, सन्दर्भ र न्यायको मर्म —सुन्न सक्दैन । कानुन केवल शब्द होइन, समाजको मूल्य हो । एउटा मेसिनले कहिल्यै ‘यो फैसला समाजलाई कति न्याय दिन्छ ?’ भन्ने प्रश्नको जवाफ दिन सक्दैन ।”

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “न्याय प्रणालीको जटिलता प्रविधिले हटाउन सक्दैन । समस्या भाषाको अस्पष्टता, पूर्वाग्रह र ज्ञानको कमीमा छ । यी मानवीय त्रुटिहरू हुन् । प्रविधि सहायक हुन सक्छ, तर न्यायाधीशको विवेक र प्रशिक्षणलाई प्रतिस्थापन गर्न सक्दैन ।”

 

उसले लाइब्रेरीबाट बाहिर निस्कँदा सोचिरहेको थियो —के नेपालको न्याय प्रणालीमा यस्ता त्रुटिहरूको समाधान संरचनात्मक सुधारमा मात्र छ ? उसले निधो गर्यो, अब ऊ डिजिटल कानुनी डाटाबेस र उत्तरदायित्व प्रणालीको बारेमा खोजी गर्नेछ ।

 

६: भ्रम: जब ‘सत्यको मेसिन’ आफैं झूटो साबित हुन्छ

 

अरुणले सर्वोच्च अदालतको लाइब्रेरीबाट बाहिर निस्केर काठमाडौंको चिसो साँझमा पैदल हिँड्यो । डायरीमा लेखेको अन्तिम वाक्य अझै आँखामा घुमिरहेको थियो —‘प्रविधि सहायक हो, तर न्यायाधीशको विवेक प्रतिस्थापन गर्दैन ।’ उसले घर पुगेर ल्यापटप खोल्यो र इतिहासका काला पानाहरू खोज्न थाल्यो । “के यी मेसिनहरूले कहिल्यै सत्य मात्र बोलेका छन् ?” उसले फिसफिसाएर सोध्यो ।

 

शीतयुद्धको कालमा अमेरिकी CIA (सिआईए) ले पोलिग्राफलाई ‘अचुक हतियार’ ठानेको थियो । सोभियत जासुसहरूलाई पक्राउ गर्न हरेक कर्मचारीलाई बारम्बार परीक्षण गरिन्थ्यो तर सन् १९८० र १९९० को दशकमा एउटा ठूलो भ्रम फुट्यो । CIA (सिआईए) को उच्च अधिकारी एल्ड्रिच एम्सले वर्षौंदेखि सोभियत संघका लागि जासुसी गरिरहेका थिए । उनले १० भन्दा बढी पटक पोलिग्राफ पास गरे । मेसिनले उनको मुटुको धड्कन, सास र पसिनालाई ‘सामान्य’ देखायो । कारण ? एम्सले मानसिक अभ्यास र औषधिको सहारा लिएका थिए । अन्ततः उनी १९९४ मा मात्र पक्राउ परे—पोलिग्राफले होइन, अन्य प्रमाणले । यही घटनाले संसारलाई देखायो: ‘झूट सूचक’ मेसिन आफैं झूटो साबित हुन सक्छ ।

 

अरुणले अर्को पुरानो रिपोर्ट पढ्यो। धेरै देशहरूमा पोलिग्राफलाई ‘डरको हतियार’ बनाइएको थियो । अभियुक्तलाई मेसिन जोडेर बसाइन्छ । “यो मेसिनले तिम्रो झूट पत्ता लगाउँछ,” भनेर डर देखाइन्छ । निर्दोष व्यक्ति पनि तनावमा पर्छन् र जवरजस्ती स्वीकारोक्ति दिन्छन् । नेपालमा पनि प्रहरी अनुसन्धानमा यस्तै अभ्यास भएको अरुणले थाहा पायो । एउटा पुरानो केसमा एउटा युवकले चोरीको आरोपमा पोलिग्राफ परीक्षणमा ‘फेल’ भएपछि झुटो स्वीकारोक्ति दिए । पछि प्रमाणले उनी निर्दोष साबित भए । मेसिनले सत्य होइन, डर मापन गरेको थियो ।

 

आधुनिक समयमा यो भ्रम अझ सूक्ष्म भएको छ । इन्टरनेटमा ‘AI Truth Teller’ र ‘Voice Lie Detector App’ (एआई ट्रुथ टेलर, भ्वाइस लाइ डिटेक्टर एप) नामका दर्जनौं कम्पनीहरू देखिन्छन् । तिनीहरूले भन्छन् —“बोलेको आवाज विश्लेषण गरेर ९८% सही सत्य/असत्य बताउँछौं ।” तर स्वतन्त्र अध्ययनले देखाएको छ: यी अधिकांश धोखाधडी हुन् । एउटा युरोपेली कम्पनीले आफ्नो AI (एआई) लाई ‘Full Fact (फूलफ्याक्ट) भन्दा राम्रो’ भनेर बेच्यो, तर परीक्षणमा यसले व्यङ्ग्य र सन्दर्भ बुझ्न सकेन । नेपालमा पनि केही अनलाइन प्लेटफर्मले ‘रियल-टाइम झूट जाँच’ सेवा दिन थालेका छन् । अरुणले एउटा यस्तो एप डाउनलोड गरेर आफैं परीक्षण गर्यो । एपले उसको सामान्य कुरालाई ‘४०% असत्य’ भनिदियो ।

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “यदि मेसिनले ९५% सही भन्यो भने बाँकी ५% को न्याय के हुन्छ ? एउटा निर्दोष व्यक्ति जसको जीवन मेसिनको गल्तीले बिग्रिन्छ ? यो नैतिक प्रश्न हो —प्रविधिलाई पूर्ण सत्यको सिंहासनमा राख्न मिल्दैन ।” "फेरि यदि फाँसीको सजाँयको फैसला हुने अपराधको परीक्षणमा यस्तो भएमा जो कोही पनि जनताको अनाहकमा ज्यान जान सक्छ । मौसमको भविष्यवाणीमा अलिकति मात्र फरक पर्दा पनि जनधनको अपुरणीय क्षति हुन सक्छ ।" उसले गहिरिएर मन्थन गर्दै सोचिरह्यो ।

 

उसले ल्यापटप बन्द गर्दा सोच्यो —यी असफलताहरूले देखाउँछन् कि समस्या प्रविधिमा मात्र होइन, दुरुपयोग र अन्धभरोसामा छ । अब मैले डिजिटल कानुनी डाटाबेस र उत्तरदायित्व प्रणालीतर्फ लाग्नुपर्छ, जसले यस्ता भ्रमबाट न्याय प्रणालीलाई जोगाउन सक्छ ।

 

 ७: डाटा डिक्टेटरशिप: के इन्टरनेट नै अन्तिम सत्य हो ?

 

अरुणले डायरी बन्द गरेर झ्यालबाट बाहिर हे¥यो । काठमाडौंको रातको बत्तीहरूले चम्किरहेका थिए। भ्रम अझै उसको मनमा घुमिरहेको थियो —‘मेसिनले ९५% सही भने पनि ५% को न्याय के हुन्छ ?’ अब ऊ इन्टरनेटको संसारमा प्रवेश गर्न तयार थियो । “के इन्टरनेटले भनेको कुरा नै अन्तिम सत्य हो ?” उसले आफैंसँग प्रश्न गर्यो  र ल्यापटप खोल्यो ।

 

उसले पहिले गुगल र मेटा (फेसबुक) जस्ता कम्पनीहरूको बारेमा खोजी गर्न थाल्यो । “डाटाको स्वामित्व” ले सत्य निर्धारण गर्दैन, बरु एल्गोरिदमले निर्धारण गर्छ । गुगलको सर्च एल्गोरिदमले कुन तथ्य ‘टप रिजल्ट’ मा राख्ने भन्ने निर्णय गर्छ । यदि कुनै राजनीतिक दल वा कम्पनीले ठूलो रकम खर्च गरेर SEO (Search Engine Optimization) गर्छ भने उनीहरूको कथन पहिले देखिन्छ । मेटाको एल्गोरिदमले प्रयोगकर्ताको विगतको ब्राउजिङ, लाइक र कमेन्ट हेरेर मात्र ‘सान्दर्भिक’ डाटा देखाउँछ । यसले सत्य होइन, व्यापारिक र राजनीतिक स्वार्थलाई प्राथमिकता दिन्छ । “डाटा डिक्टेटरशिप” को यो रूप हो —केही ठूला कम्पनीहरूले हामीलाई के ‘सत्य’ हो भन्ने बताइरहेका छन् ।

 

अरुणले एउटा पुरानो घटना सम्झ्यो। नेपालको एउटा चुनावी अभियानमा एउटा उम्मेदवारले भने, “मैले ५० हजार व्यक्तिलाई रोजगारी दिएँ ।” इन्टरनेटमा खोज्दा सरकारी वेबसाइटबाट पुरानो रिपोर्ट आयो जसले दाबीलाई आंशिक रूपमा समर्थन गर्थ्यो तर वास्तविकता फरक थियो —रिपोर्ट दुई वर्ष पुरानो थियो र हालको आर्थिक मन्दीमा रोजगारी घटेको थियो । एल्गोरिदमले ‘पोजिटिभ’ नतिजा मात्र देखायो किनकि प्रयोगकर्ताको इतिहास त्यस्तै थियो। यो इको चेम्बर (Echo Chamber) को उदाहरण हो । इन्टरनेटले सत्य खोजिदिँदैन; हाम्रो पूर्वाग्रहलाई पुष्टि गर्ने डाटा मात्र देखाउँछ । एउटा पक्षले ‘सफलता’ को कथा देख्छ,  अर्को पक्षले ‘असफलता’ को । सत्य बीचमा हराउँछ ।

 

सन्दर्भ (Context) हराउँदा झन् ठूलो समस्या हुन्छ । अरुणले एउटा भाइरल उदाहरण खोज्यो । एउटा पुरानो फोटो —२०१५ को भूकम्पको समयको —हालको राजनीतिक प्रदर्शनको रूपमा भाइरल भयो । क्याप्सनमा लेखिएको थियो, “यो सरकारले जनतामाथि दमन गर्यो ।” इन्टरनेटले यो फोटोलाई ‘तथ्य’ को रूपमा फैलायो तर वास्तविकता फरक थियो —फोटो १० वर्ष पुरानो थियो र फरक घटनासँग सम्बन्धित । एउटै तथ्यलाई सन्दर्भबाट अलग गरेर झूटो प्रचारको हतियार बनाइन्छ । यस्ता केसहरूमा AI fact-checker (एआई फ्याक्ट चेकर) ले पनि गल्ती गर्न सक्छ किनकि यसले पुरानो डाटासँग मिलाएर ‘असत्य’ भन्न सक्छ, तर गहिरो इतिहास बुझ्दैन ।

 

नेपालको सन्दर्भमा यो समस्या झन् गम्भीर छ । सरकारी तथ्यांक अद्यावधिक नहुनु ठूलो चुनौती हो । राष्ट्रिय तथ्यांक विभागको वेबसाइटमा धेरै डाटा दुई-तीन वर्ष पुरानो छ । बेरोजगारी दर, आर्थिक वृद्धि वा भ्रष्टाचार सूचकांकका तथ्यांक समयमै अपडेट नहुँदा इन्टरनेटमा गलत जानकारी भरिन्छ । कुनै सांसदले “अर्थतन्त्र सुधार भयो” भनेर दाबी गर्दा इन्टरनेटले पुरानो सकारात्मक रिपोर्ट मात्र देखाउँछ । विश्वसनीय, अद्यावधिक र स्वतन्त्र डाटाबेसको अभावले ‘इन्टरनेट नै सत्य हो’ भन्ने भ्रम बढाउँछ ।

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “इन्टरनेट डाटाको खजाना हो, तर डिक्टेटर (कुरा टिपाउने वा लेखाउने व्यक्ति) होइन । एल्गोरिदमले सत्य छान्दैन, स्वार्थ छान्छ । इको चेम्बरले हामीलाई आफ्नै आवाज सुनाउँछ । सन्दर्भ बिनाको तथ्य केवल हतियार बन्छ । नेपालमा सरकारी डाटाबेस नै कमजोर छ भने इन्टरनेटबाट सत्य खोज्ने सपना अधुरो रहन्छ ।”

 

उसले ल्यापटप बन्द गर्दै सोच्यो —प्रविधि र इन्टरनेट सहायक हुन सक्छन्, तर अन्तिम सत्य होइनन् । अब मैले न्याय प्रणालीको संरचनात्मक सुधारतर्फ लाग्नुपर्छ। जहाँ डिजिटल कानुनी डाटाबेस र उत्तरदायित्व प्रणालीले यी सबै कमजोरीहरूलाई सम्बोधन गर्न सक्छ।

 

८: मानिसको भूमिका: प्रविधिले हटाउन नसक्ने ‘विवेक’

 

अरुणले निष्कर्ष लेखिसकेपछि डायरी बन्द गरेर चिया पकायो। काठमाडौंको रात बिस्तारै गहिरिँदै थियो । इन्टरनेटको ‘डाटा डिक्टेटरशिप’ बारे सोच्दा उसलाई लाग्यो —प्रविधिले जति नै शक्तिशाली डाटा दियोस्, त्यसको अर्थ लगाउने काम मानिसकै हो । “के प्रविधिले मानिसको विवेक पूरै हटाउन सक्छ ?” यो प्रश्नले उसलाई सताइरहेको थियो । उसले फेरि ल्यापटप खोल्यो र  नयाँ कुरा खोजी गर्न थाल्यो ।

 

प्रविधि एउटा उपकरण मात्र हो,  अन्तिम निर्णायक होइन । अरुणले एउटा सरल उदाहरण सम्झियो —कैंची । कैंचीले राम्रो कपडा काट्न सक्छ, तर सुटको डिजाइन, कटिङको शैली र फिटिङको कल्पना डिजाइनरको दिमागबाट मात्र आउँछ । त्यस्तै पोलिग्राफ, AI fact-checker (एआई फ्याक्ट चेकर) वा डिजिटल फुटप्रिन्टले कच्चा डाटा मात्र दिन्छन् । तिनलाई सही अर्थमा व्याख्या गर्ने, सन्दर्भ जोड्ने र अन्तिम निर्णय लिने काम मानिसको विवेकले गर्छ । यदि मेसिनलाई नै निर्णायक बनाइयो भने निर्दोष व्यक्ति दोषी ठहरिन सक्छन् र दोषी उम्किन सक्छन् ।

 

अनुसन्धानकर्ता, पत्रकार र न्यायाधीशलाई बहु-विषयक दृष्टिकोण चाहिन्छ । केवल प्राविधिक डाटा पर्याप्त छैन । मनोविज्ञान बुझ्नुपर्छ —किन निर्दोष व्यक्ति पनि परीक्षामा तनावग्रस्त हुन्छ ? समाजशास्त्र बुझ्नुपर्छ —कुन समुदायमा कस्तो सांस्कृतिक दबाब छ ? कानुनको गहिरो ज्ञान बिना डाटाको अर्थ लगाउन सकिँदैन । अरुणले एउटा केस सम्झियो जसमा पोलिग्राफले एउटा महिलालाई ‘झूटो’ देखायो तर दक्ष अनुसन्धानकर्ताले मनोवैज्ञानिक विश्लेषण गर्दा थाहा पाए —उनी डर र ट्रमा (अतीतको हिंसा) को कारण तनावमा थिइन्,  झूटो होइनन् ।  मेसिनले यो बुझेन, मानिसले बुझ्यो ।

 

दक्ष अनुसन्धानकर्ताले पोलिग्राफ मेसिनले गर्न नसक्ने कुरा गर्न सक्छ —अन्तर्वार्ताको कला । बडी ल्याङ्ग्वेज, माइक्रो एक्सप्रेसन, आँखाको गति, हातको हलचल र स्वरको उतार-चढावलाई एकैसाथ विश्लेषण गर्न सकिन्छ । एउटा प्रशिक्षित पत्रकारले सामान्य कुराकानीमा पनि सत्य र असत्यको संकेत पत्ता लगाउँछ । नेपाल प्रहरीका एक वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताले अरुणलाई भने, “मेसिनले लहरहरू देखाउँछ, तर म मानिसको आँखामा हेरेर उसको मन पढ्छु ।” यो क्षमता वर्षौंको अनुभव र संवेदनशीलताबाट आउँछ, कुनै एल्गोरिदमबाट होइन ।

 

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा नैतिक सीमा हो । यदि ‘मेसिनले सत्य भन्यो’ भनेर मानिसको निजी जीवनमा अन्धाधुन्ध हस्तक्षेप गर्न थालियो भने ? प्रविधिले व्यक्तिको गोपनीयता, विचार स्वतन्त्रता र आत्म-सम्मानलाई खतरामा पार्न सक्छ । अरुणले सोच्यो —के एउटा कम्पनीले आफ्ना कर्मचारीको हरेक कुरा AI (एआई) ले जाँच्ने अधिकार राख्न सक्छ ? के सरकारले नागरिकको हरेक भाषणमा रियल-टाइम fact-check (फ्याक्ट चेक) लगाएर निगरानी गर्न सक्छ ? यस्तो गर्दा प्रविधि ‘सत्यको खोजी’ होइन, ‘नियन्त्रणको औजार’ बन्छ । मानिसको विवेकले नै यस्ता सीमाहरू निर्धारण गर्नुपर्छ ।

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “प्रविधि उपकरण हो, विवेक होइन । मेसिनले डाटा दिन्छ, मानिसले अर्थ दिन्छ । आलोचनात्मक सोचाइ, बहु-विषयक ज्ञान, अन्तर्वार्ताको कल्पना र नैतिक जागरण —यी कुराहरू प्रविधिले कहिल्यै हटाउन सक्दैन । नेपालको न्याय प्रणालीमा पनि यही विवेकको अभाव छ, प्रविधिको होइन ।”

"नेपालमा ठूलाठूला फैसला हुन्छन्, जुन् सर्वोच्च अदालतबाट हुन्छन् त्यस्ता फैसला प्रतिशोध साँध्ने, नेताको पक्षमा नभए पनि आफ्नो स्वार्थ्य अनूकुल पार्ने गरी अख्तियार दुरुपयोग भइरहेको पाइयो ।" उसले टिभी च्यानल खोल्दा पत्रकारहरूको यस्तै वहस चलिरहेको थियो ।

 

ऊ बिस्तारै उठ्यो । ऊ नेपालको न्याय प्रणालीको संरचनात्मक सुधार र डिजिटल कानुनी डाटाबेसको आवश्यकताबारे जसरी पनि जानकार हुने निधोमा पुग्यो । प्रविधिलाई सहायक बनाउने तर मानिस र प्रणालीलाई मुख्य बनाउने नै मुख्य ध्येय रहेछ भन्ने कुरा उसले मनन गर्यो ।

 

९: नेपाली सन्दर्भ: काठमाडौंको अदालतदेखि गाउँको टोलसम्म

 

अरुणले हिजोको डायरी बन्द गरेर बिहानको चिसो हावामा सास फे¥योब । काठमाडौंको बिहानीले उसलाई नयाँ ऊर्जा दियो । ऊ यो अनुसन्धानको अन्तिम चरणतर्फ लाग्दै थियो । “प्रविधि जति नै उन्नत भए पनि नेपालको वास्तविकतामा कति लागू हुन्छ ?” यो प्रश्नले उसलाई सताइरहेको थियो । ऊ सर्वोच्च अदालतको परिसरबाट सुरु गरेर गाउँको टोलसम्मको यात्रा गर्न तयार भयो । उसले फ्याक्ट पत्ता लगाउने मेसिन अनि उपकरणका बारेमा जसरी भए पनि एकदमै सटिकसँग फाइनल अनुसन्धान सकाउने ध्येय लिइरहेको थियो ।

 

नेपालको कानुनी हैसियत स्पष्ट छ ब। मुलुकी फौजदारी कार्यविधि संहिता २०७४ ले पोलिग्राफ वा नार्को टेस्टलाई निर्णायक प्रमाणको रूपमा स्वीकार गर्दैन । यी परीक्षणहरू केवल अनुसन्धानको सहायक सूचनाको स्रोत हुन् । सर्वोच्च अदालतका विभिन्न फैसलाहरूमा पनि बारम्बार उल्लेख गरिएको छ —पोलिग्राफको नतिजा आत्म-अपराधीकरणसँग जोडिएको हुन्छ र यसको वैज्ञानिक विश्वसनीयता पर्याप्त छैन । त्यसैले अदालतमा यस्ता परीक्षणका रिपोर्टहरूलाई मुख्य प्रमाण बनाउन सकिँदैन । प्रहरीले अनुसन्धानको क्रममा प्रयोग गर्न सक्छ, तर फैसला गर्न अदालतले अन्य ठोस प्रमाण खोज्छ ।

 

तर वास्तविकता अझ चुनौतीपूर्ण छ । नेपालमा पूर्वाधारको यथार्थ निकै कमजोर छ । काठमाडौंमा रहेका केही फोरेन्सिक ल्याबहरूमा मात्र पुराना पोलिग्राफ मेसिनहरू छन्, जुन नियमित मर्मत र अपडेट हुँदैनन् । डिजिटल फोरेन्सिक्सको लागि राम्रो ल्याब र प्रशिक्षित जनशक्ति अत्यन्त सीमित छन् । देशभरका प्रहरी इकाइहरूमा सीसीटीभी फुटेज, मोबाइल लोकेशन डाटा वा बैंक ट्रान्जेक्सनलाई प्रभावकारी रूपमा विश्लेषण गर्ने क्षमता छैन । इन्टरनेटमा आधारित रियल-टाइम fact-checking (फ्याक्ट चेकिङ्ग)को लागि चाहिने विश्वसनीय, अद्यावधिक र नेपाली भाषामा उपलब्ध कानुनी तथा सरकारी डाटाबेसको ठूलो अभाव छ । राष्ट्रिय तथ्यांक विभाग, कानुन मन्त्रालय वा अदालतका पुराना फैसलाहरू डिजिटल रूपमा व्यवस्थित र खोज्न मिल्ने अवस्थामा छैनन् ।

 

सामाजिक जटिलता झन् गहिरो छ । नेपाली समाजमा ‘सत्य’ भन्नु केवल तथ्यको मिलान होइन । यो सम्बन्ध, परिवार, जाति, प्रभाव र शक्तिको गतिसँग जोडिएको हुन्छ । गाउँको टोलमा एउटा विवाद भएमा सत्य पत्ता लगाउने काम प्रायः स्थानीय बुद्धिजीवी, मुखिया वा राजनीतिक प्रभावशाली व्यक्तिले गर्छन् । समाज यस्तो छ कि सत्य बोल्नेलाई लाटो, लठेब्रो अनि झूठ बोल्नेलाई छलाख भनी प्रशंसा गर्दछन् । काठमाडौंको अदालतमा पुग्दा पनि प्रभाव, पैसा र सम्बन्धले सत्यलाई ढाक्ने प्रयास हुन्छ । एउटा निर्दोष दलित युवकले पोलिग्राफमा ‘फेल’ भएमा समाजले उसलाई दोषी ठान्छ, जबकि शक्तिशाली व्यक्तिले प्रमाण नभए पनि उम्किन सक्छ । यहाँ प्रविधिले सहयोग गर्न सक्छ, तर सामाजिक पूर्वाग्रह र शक्ति संरचनालाई हटाउन सक्दैन ।

 

अरुणले एउटा गाउँको उदाहरण सम्झियो । एउटा जग्गा विवादमा एउटा पक्षले “मैले किनिदिएको हो” भनेर दाबी गर्यो । इन्टरनेटमा जग्गाको कागजात खोज्दा पुरानो रेकर्ड फेला परेन । स्थानीय बुढापाकाले भने, “यो त पुरानो कुरा हो, प्रभावले कागजात हराएको छ ।” प्रविधिले डाटा दिन सकेन किनकि डाटाबेस नै थिएन । त्यसैले सत्य स्थानीय साक्षी र विवेकमा निर्भर भयो ।

 

एआई फ्याक्ट चेकर, फुलफ्याक्ट एआई, एआई ट्रुथ टेलर, भ्वाइस लाइ डिटेक्टर एप, ग्याल्भेनिक स्किन रेस्पोन्स, रियल टाइम फ्याक्ट चेकिंग एआई, फंक्सनल एमआरआई आदि पोलिग्राफका उच्च प्रविधिसमेत चोरको खुट्टा आफै काटिने छ भनेपछि , खुट्टा उचाल्नेलाई कारवाही गर्ने जसरी अझै फैसला गरिरहेछन् ।

 

नेपालमा प्रविधि आयात गर्नुभन्दा पहिले आधारभूत संरचना सुदृढ गर्नुपर्छ। डिजिटल फोरेन्सिक ल्याबहरूलाई देशव्यापी बनाउनु, सबै अदालतका फैसलाहरू डिजिटल डाटाबेसमा राख्नु, सरकारी तथ्यांकलाई समयमै अद्यावधिक गर्नु र प्रहरी तथा न्यायाधीशहरूलाई प्राविधिक तथा नैतिक प्रशिक्षण दिनु आवश्यक छ । केवल विदेशी मेसिन वा एप ल्याएर समस्या समाधान हुँदैन । स्थानीय सन्दर्भ, भाषा र सामाजिक यथार्थअनुसार अनुकूलित प्रविधि चाहिन्छ ।

 

अरुणले डायरीमा लेख्यो: “काठमाडौंको अदालतदेखि गाउँको टोलसम्म सत्यको खोजी प्रविधिमा मात्र निर्भर छैन । नेपालमा प्रविधि सहायक बन्न सक्छ, तर सामाजिक संरचना, पूर्वाधार र मानवीय विवेक नै मुख्य आधार हुन् ।”

 

ऊ अब निष्कर्षतर्फ लाग्यो —जसले समग्र निष्कर्ष दिनेछ: सत्यको खोजी प्रविधि, मानव मन र न्यायको त्रिकोणमा कसरी सन्तुलित हुन सक्छ ।

 

१०: निष्कर्ष: सत्यको भविष्य – मेसिन, मानिस, वा मध्यमार्ग ?

 

अरुणले हिजोको डायरी बन्द गरेर आफ्नो सानो टेबलमा राख्यो । काठमाडौंको रात अब शान्त थियो । मिहीन अनुसन्धानको यो लामो यात्रा पूरा हुँदै थियो । उसले झ्यालबाट आकाश हे¥यो र सोच्यो—“सत्य कहिल्यै पूर्ण रूपमा पत्ता लाग्दैन, केवल खोजिन्छ । अब अन्तिम भाग लेख्ने समय आएको छ ।"

 

प्रविधिको भविष्य अझ रोचक र चुनौतीपूर्ण छ । वैज्ञानिकहरूले अब फंक्सनल एमआरआई (fMRI) जस्ता उन्नत उपकरणहरू विकास गरिरहेका छन् । यिनले मस्तिष्कको रगत प्रवाह हेरेर कुन क्षेत्र सक्रिय भयो भन्ने पत्ता लगाउँछन् । जब मानिसले झूट बोल्छ, मस्तिष्कको केही भाग विशेष रूपमा काम गर्छ । केही अध्ययनले ८०-९०% सम्म सही नतिजा देखाएका छन् तर यो पनि पूर्ण छैन । प्रशिक्षित व्यक्ति ध्यान र मानसिक नियन्त्रणबाट fMRI लाई पनि धोका दिन सक्छन् । साथै, यो उपकरण महँगो, जटिल र अदालतमा प्रयोग गर्न व्यावहारिक छैन । भविष्यमा AI (एआई) ले मस्तिष्क स्क्यान र डिजिटल फुटप्रिन्टलाई एकैसाथ जोडेर ‘हाइब्रिड ट्रुथ डिटेक्शन’ बनाउन सक्छ, तर त्यसले पनि १००% ग्यारेन्टी दिन भने सक्ने छैन ।

 

यो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पाठ हो —कुनै पनि प्रविधिले पूर्ण सत्यको ग्यारेन्टी दिन सक्दैन । पोलिग्राफले तनाव मापन गर्छ,  AI ले डाटा मिलाउँछ, fMRI ले मस्तिष्क हेर्छ, तर सत्य मानिसको मन, सन्दर्भ, नियत र समाजसँग जोडिएको हुन्छ । निर्दोष व्यक्ति डरले तनावग्रस्त हुन सक्छ, दोषीले अभ्यासले शान्त रहन सक्छ, इन्टरनेटको डाटा राजनीतिक रूपमा प्रभावित हुन सक्छ र कानुनको व्याख्या मानवीय पूर्वाग्रहबाट प्रभावित हुन्छ । सीमाको यो यथार्थ वस्तुस्थिति स्वीकार गर्नु नै बुद्धिमानी हो ।

 

नेपालको सन्दर्भमा समाधान प्रविधिमा मात्र छैन, संरचनात्मक सुधारमा छ । डिजिटल कानुनी डाटाबेस बनाउनुपर्छ जसले सबै कानुन, संशोधन र पूर्वनिर्णयहरूलाई खोज्न मिल्ने बनाउँछ । अदालतका फैसलाहरू डिजिटलाइज गर्नुपर्छ । प्रहरी र न्यायाधीशहरूलाई नियमित प्राविधिक तथा नैतिक प्रशिक्षण दिनुपर्छ । उत्तरदायित्व प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ —गलत व्याख्या वा फैसलाको समीक्षा र सुधारको व्यवस्था गर्नुपर्छ । यी काम बिना विदेशी मेसिन वा एप ल्याएर मात्र न्याय सुधारिँदैन ।

 

अरुणले डायरीमा अन्तिम पृष्ठमा लेख्यो:

 

“सत्यको खोजी यात्रा हो, गन्तव्य होइन । 

हामीले मेसिनको पर्खाइमा बस्नु हुँदैन । 

हामीले उपलब्ध प्रविधिलाई मानवीय विवेकसँग जोडेर प्रणाली सुधार गर्नुपर्छ । 

पोलिग्राफ,  AI,  fMRI — यी सबै सहायक उपकरण हुन् । 

निर्णायक भनेको हाम्रो आलोचनात्मक सोच, नैतिक जागरण र संस्थागत इमानदारिता हो, प्रणाली असल हुनुपर्छ । 

नेपालमा सत्यको खोजी काठमाडौंको अदालतदेखि गाउँको टोलसम्म सन्तुलित हुनुपर्छ —प्रविधि, मानिस र न्यायको मध्यमार्गबाट ।”

 

अरुणले डायरी बन्द गर्यो । ऊ मुस्कुरायो ।  उसलाई अब भित्रैबाट एउटा कुरा स्पष्टसँग सिकाएको थियो —सत्य कहिल्यै ‘मेसिन’ मा हुँदैन, यो सधैं ‘मानिस’ र ‘प्रणाली’ को बीचमा हुन्छ । यदि हामीले प्रविधिलाई सम्मान गर्दै, तर यसलाई सिंहासनमा नराखी मानवीय विवेक र संरचनात्मक सुधारलाई प्राथमिकता दियौं भने मात्र सत्यको खोजी अर्थपूर्ण हुनेछ ।

 

२०८२ चैत्र १७

विजु सुवेदी विजय

 

 

Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा