कथा : एल्गोरिदमको व्रह्माण्ड

 कथा : एल्गोरिदमको व्रह्माण्ड 

१ः एल्गोरिदमको आवाज

काठमाडौंको साँघुरो कोठामा बसेर आर्या श्रेष्ठले आफ्नो ल्यापटपको स्क्रिनमा हेरी । घडीले रातको साढे एघार बजेको थियो । उनको नयाँ रिपोर्टको शीर्षक थियो – “डिजिटल समाजमा पत्रकारको भूमिका” ।  

भिडियो अपलोड भएको मात्र दुई घण्टा भएको थियो, तर लाइकको संख्या पहिले नै ४८ हजार नाघिसकेको थियो । कमेन्ट सेक्सनमा मानिसहरूले लेखिरहेका थिएः  

“आर्या दीदी, तपाईंले ठीक भन्नुभयो ।”  

“अन्ततः कसैले सत्य बोलेको छ ।”  

“यो भिडियो सबैले हेर्नुपर्छ ।”

आर्या मुस्कुराईन् । उनले पत्रकारितामा प्रवेश गरेको दुई वर्ष मात्र भएको थियो तर परम्परागत मिडियामा काम गर्दा उनको आवाज धेरैले सुन्ने मौका पाउँदैनथ्यो । सोसल मिडियाले उनलाई एउटा नयाँ ढोका खोलिदिएको थियो । फेसबुक, इन्स्टाग्राम, युट्युब र टिकटक – यी सबै प्लेटफर्मले उनलाई देशभरका युवाहरूसम्म पु¥याइरहेको थियो ।

“यो नै हो आजको पत्रकारिता,” उनले आफैंसँग भनिन् ।

तर बिहान उठ्दा उनलाई एउटा झट्का लाग्यो ।  

रातारात भाइरल भएको उनको भिडियोको रिच १ लाख २० हजार पुगेको थियो तर अचानक एल्गोरिदमले उसको भिडियोलाई “थ्रोटल” गर्न थाल्यो । नयाँ नोटिफिकेसन आउन छोडे । लाइक र कमेन्टको गति सुस्त भयो । उनको भिडियो अब ट्रेन्डिङ मा देखिन छोड्यो ।  

आर्या अलमलिइन् । उनले आफ्नो फोनमा एल्गोरिदमको बारेमा पढेको सम्झिन् – कसरी एउटा अल्गोरिदमले के देखाउने र के नदेखाउने भन्ने निर्णय गर्छ । केही घण्टाअघि उनी लाखौंको आवाज थिइन्, अब उनी एल्गोरिदमको छायाँमा परेकी थिइन् ।

“के मलाई पनि नियन्त्रण गरिँदैछ ?” उनले मनमनै सोधिन् ।

त्यही बेला उनको भाइ राहुल (१४ वर्ष) कोठामा पस्यो । उसको हातमा मोबाइल थियो र आँखा स्क्रिनमा टाँसिएको थियो ।

“दिदी, तिम्रो भिडियो त एकदम राम्रो थियो तर किन अहिले कम देखिन्छ ?” राहुलले सोध्यो ।

आर्या हाँसिन् । “एल्गोरिदमले मन पराएन होला ।”

राहुलले काँध हल्लायो । “एल्गोरिदमले सबै कुरा नियन्त्रण गर्छ दिदी । तिमीले जति राम्रो कुरा गरे पनि, यदि त्यसले ‘एंगेजमेन्ट’ कम दिन्छ भने देखाउँदैन । म त बुझ्छु ।”

आर्या चकित भइन् । १४ वर्षको बालकले यति गहिरो कुरा गरिरहेको थियो ।

उनले राहुललाई सोधिन्, “तँ किन यति धेरै मोबाइल हेर्छस् ?”

राहुलले जवाफ दियो, “किनकि यहाँ संसार छ दिदी । यहाँ मलाई कसैले रोक्दैन । म जे मन लाग्छ हेर्न सक्छु ।”

आर्या चुप लागिन् । उनको दिमागमा लेख १२ को एउटा वाक्य घुमिरहेको थियो – “हामी प्रविधि चलाइरहेका छौं कि प्रविधिले हामीलाई चलाइरहेको छ ?”

त्यसपछि उनी बाहिर निस्किन् । काठमाडौंको चिसो हावामा उनी एक्लै हिँडिन् । उनको मनमा हजारौं प्रश्न थिएः

– के सामाजिक सञ्जालले पत्रकारितालाई बल दिइरहेको छ वा कमजोर बनाइरहेको छ ?  

– के हामी स्वतन्त्र रूपमा आवाज उठाइरहेका छौं वा एल्गोरिदमले हामीलाई जे देखाउन मन लाग्छ त्यही मात्र देखिरहेका छौं ?  

– यदि भ्युज र लाइकको लागि मात्र कन्टेन्ट बनाइयो भने सत्य कहाँ रहन्छ ?

अर्को दिन उनले एउटा नयाँ भिडियो बनाउने निर्णय गरिन् । शीर्षक थियो – “एल्गोरिदमले हामीलाई कसरी नियन्त्रण गर्दैछ ?”

तर उनलाई थाहा थियो – यो भिडियो पनि एल्गोरिदमकै कृपामा निर्भर हुनेछ । यदि एल्गोरिदमले मन परायो भने लाखौंले हेर्नेछन् । मन पराएन भने उनी फेरि अँध्यारोमा हराउनेछिन् ।

आर्या श्रेष्ठ, जो आफूलाई स्वतन्त्र पत्रकार ठान्थिन्, आज पहिलो पटक महसुस गरिरहेकी थिइन् –   सामाजिक सञ्जालले उनलाई आवाज दिएको थियो, तर एल्गोरिदमले त्यही आवाजलाई नियन्त्रण गर्न थालेको थियो ।

–––

२ः प्रतिबन्धको छाया

आर्या श्रेष्ठको मोबाइलको स्क्रिनमा एउटा ठूलो हेडलाइन देखियोः  “सरकारले १६ वर्षमुनिका बालबालिकाका लागि सामाजिक सञ्जालमा पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउने निर्णय गरेको छ ।”

उनको मुटु ढक्क फुल्यो ।  

“के यो सम्भव छ ?” उनले मनमनै सोधिन् ।

त्यही बेला राहुल कोठाबाट चिच्याएर आयो । उसको अनुहार रातो भएको थियो । हातको मोबाइल कसैले खोस्न खोजे जस्तो गरी उसले कसैलाई समातिरहेको थियो ।

“दिदी ! यो के हो ? सरकारले हामीलाई सोसल मिडिया बन्द गर्ने ? म १४ वर्षको छु , मलाई कसले रोक्न सक्छ ?”  

राहुलको आँखामा क्रोध र डर दुवै मिसिएको थियो । ऊ १८ घण्टा अनलाइन बिताउने १४ वर्षको किशोर थियो । स्कूल जानुअघि, स्कूलबाट फर्किएपछि, राति २ बजेसम्म – उसको जीवनको ठूलो हिस्सा स्क्रिनभित्रै बित्थ्यो ।

आर्या शान्त स्वरमा भनिन्, “राहुल, सरकारले तिमीहरूको सुरक्षाको लागि यो निर्णय गरेको हो । अध्ययनहरूले देखाएको छ कि सामाजिक सञ्जालले किशोर–किशोरीको ध्यान, भावना र मानसिक स्वास्थ्यमा नराम्रो असर पारिरहेको छ ।”

राहुलले तुरुन्तै जवाफ फर्कायो, “सुरक्षा ? यो त हाम्रो स्वतन्त्रतामाथिको हमला हो दिदी ! तिमी नै पत्रकार हौ, तिमीले नै विरोध गर्नुपर्छ ।”

आर्या चुप लागिन् । उनको मन दुई भागमा बाँडिएको थियो ।  

एकातिर उनी आफैंले देखिरहेकी थिइन् – राहुल कसरी दिनप्रतिदिन बदलिँदै थियो । पहिले ऊ किताब पढ्थ्यो, साथीहरूसँग खेल्थ्यो, परिवारसँग कुरा गथ्र्यो । अहिले ऊ एउटै कोठामा बसेर पनि उनीहरूसँग बोल्दैनथ्यो । उसको ध्यान छिन्नभिन्न भएको थियो । सानो कुरामा रिसाउँथ्यो, निद्रा लाग्दैनथ्यो, र स्कूलको नतिजा पनि खस्किँदै थियो ।

अर्कोतिर, उनी पत्रकार थिइन् । स्वतन्त्रता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको पक्षमा उनी सधैं बोल्थिन् । “के सरकारले किशोर–किशोरीमाथि यस्तो प्रतिबन्ध लगाउनु जायज छ ?” यो प्रश्न उनलाई पनि गहिरो गरी घोचिरहेको थियो ।

त्यही साँझ आर्याले आफ्नो युट्युब च्यानलमा एउटा नयाँ भिडियो अपलोड गरिन् । शीर्षक थियोः   “किशोर–किशोरीलाई सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध कति जायज ?”

भिडियोमा उनले शान्त तर स्पष्ट स्वरमा भनिन् ः

“मेरो भाइ राहुल जस्ता हजारौं किशोर–किशोरी आज सामाजिक सञ्जालको लतमा फसेका छन् । अध्ययनहरूले देखाएको छ कि यसले उनीहरूको ध्यानकेन्द्रीत गर्ने क्षमता घटाएको छ , भावनात्मक रूपमा उनीहरूलाई कमजोर बनाएको छ र अनलाइन दुव्र्यवहार, साइबर बुलिङ र यौनजन्य सामग्रीबाट उनीहरूलाई जोखिममा राखेको छ ।  

तर प्रश्न यो हो – प्रतिबन्ध नै एकमात्र समाधान हो ? के हामी अभिभावक, शिक्षक र सरकार मिलेर अर्को बाटो खोज्न सक्दैनौं ? के प्रतिबन्धले युवाहरूको स्वतन्त्रता खोस्ने होइन ? के यो उनीहरूलाई अझ बढी विद्रोही र गोप्य रूपमा सोसल मिडिया प्रयोग गर्न बाध्य पार्ने होइन ?”

भिडियो अपलोड भएको एक घण्टाभित्रै कमेन्ट सेक्सन तातिन थाल्यो ।  

केहीले लेखेः “आर्या जी, ठीक भन्नुभयो । प्रतिबन्धले समस्या समाधान गर्दैन ।”  

अर्को पक्षले लेखेः “तपाईंले आफ्नै भाइलाई हेर्नुहोस् । १४ वर्षको केटाले १८ घण्टा अनलाइन बिताउँछ भने के गर्नुहुन्छ ? प्रतिबन्ध नै चाहिन्छ !”

घरमा पनि वातावरण तातियो ।  

आमा भन्न थालिन्, “आर्या, तिमीले सरकारको विरोध गर्नु हुँदैन । राहुललाई हेर्नु त, ऊ कति बिग्रिँदै छ ।”  

बुबाले थपे, “प्रतिबन्धले त केही राहत दिन्छ । अभिभावक एक्लैले यो लडाइँ लड्न सक्दैनन् ।”

तर राहुल रिसाएको थियो । ऊ आर्यालाई दोष दिन थाल्यो, “दिदी, तिमीले नै यो भिडियो बनायौ । अब स्कूलका साथीहरूले मलाई जिस्क्याउन थाल्छन् । तिमी पत्रकार हौ, तर मेरो पक्षमा बोल्दिनौ !”

आर्या राति अबेरसम्म आफ्नो कोठामा बसेर सोचिरहिन् ।  

उनको मनमा दुई कुरा घुमिरहेका थिएः  

१. सामाजिक सञ्जालले किशोर–किशोरीलाई कति ठूलो हानि पु¥याइरहेको छ – ध्यान हराउने, मानसिक स्वास्थ्य बिग्रने, अनलाइन घृणा र दुव्र्यवहार ।  

२. प्रतिबन्धले स्वतन्त्रता खोस्ने र समस्या समाधान नहुने खतरा ।  

उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्  : 

“म आफ्नै भाइको जीवनमा एउटा युद्ध देखिरहेकी छु । एउटा पक्षले भन्छ – प्रतिबन्ध लगाऊ, उनीहरूलाई बचाऊ। अर्को पक्षले भन्छ – उनीहरूलाई स्वतन्त्रता देऊ, उनीहरू आफैं सिकून् ।  

तर सत्य के हो ? के हामी अभिभावक र समाजले उनीहरूलाई सही बाटो देखाउन सक्दैनौं ? के प्रतिबन्ध मात्र एउटा सजिलो तर अस्थायी समाधान हो ?”

अर्को दिन बिहान आर्या उठ्दा राहुलको कोठाको ढोका बन्द थियो । उसले रातभरि पनि मोबाइल चलाएको थियो ।  

आर्या ढोकामा ढकढक गर्दै भनिन्, “राहुल, खाना खान आऊ ।”  

भित्रबाट राहुलको आवाज आयो, “मलाई भोक लागेको छैन ।”

आर्या चुप लागेर उभिइन् । उनलाई लाग्यो – सरकारले प्रतिबन्ध लगाए पनि, परिवारभित्रको यो विभाजन कहिले सकिन्छ ? र यो विभाजनको जड केवल सोसल मिडिया मात्र होइन, हाम्रो आफ्नै असक्षमता पनि हो ।

–––

३ः स्क्रिनभित्रको संसार

आर्या श्रेष्ठले आफ्नो पुरानो नोटबुक खोली । उनले एउटा नयाँ अनुसन्धान सुरु गर्ने निर्णय गरेकी थिइन् – “आधुनिक डिजिटल समाजको प्रवृत्तिः नेपालमा भर्चुअल जीवनको उदय” ।

उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन् :  

“के हामी वास्तविक जीवन बाँचिरहेका छौं कि स्क्रिनभित्रको जीवन? के हाम्रो समाज अब फेसबुक र टिकटकको फिडमा बाँच्न थालेको छ ?”

अनुसन्धानका लागि आर्या काठमाडौंका विभिन्न ठाउँमा पुगिन् – कफी शपहरू, बस स्टपहरू, पार्कहरू र घरपरिवारहरूमा। जताततै एउटै दृश्य देखिन्थ्यो ।

एउटा कफी शपमा चार जना युवतीहरू बसेका थिए । उनीहरू एउटै टेबलमा थिए तर कसैले कसैसँग कुरा गरिरहेका थिएनन् । सबैको आँखा आफ्नो मोबाइलमा टाँसिएको थियो । एउटी केटीले फोटो खिचेर पोस्ट गरिन् – “Besties hangout”। तर वास्तविकतामा उनीहरूबीच कुनै संवाद थिएन ।

आर्या एउटा बसमा चढिन् । बस दुर्घटना जस्तो भयो । एक जना मानिस घाइते भए तर मानिसहरूले पहिले मोबाइल निकालेर भिडियो खिच्न थाले । कसैले पीडितलाई सहारा दिन खोजेन । आर्याले सोचिन्, “यो नै हो डिजिटल संस्कृति – पहिले खिच, पछि सोच ।”

घर फर्किएपछि उनले राहुललाई सोधिन्, “तँ किन यति धेरै अनलाइन बस्छस् ?”

राहुलले जवाफ दियो, “दिदी, वास्तविक संसारमा मलाई कसैले हेर्दैन । यहाँ मलाई लाइक, कमेन्ट र फलोअरहरूले मान्यता दिन्छन् । यहाँ म ‘कुल’ छु ।”

आर्या चुप लागिन् । उनको अनुसन्धानले देखाइरहेको थियो कि नेपालमा डिजिटल संस्कृतिले मानिसहरूलाई अलग–अलग बनाइरहेको छ । परिवारभित्र, साथीहरूबीच, समाजमा – सबैतिर भर्चुअल सम्बन्ध बलियो हुँदै थियो, वास्तविक सम्बन्ध कमजोर हुँदै थियो ।

उनले आफ्नो रिपोर्टमा लेखिन् : “आजको डिजिटल समाजमा ‘भाइरल’ हुनु ठूलो उपलब्धि ठानिन्छ । केही सेकेन्डको हाइपका लागि मानिसहरू जुनसुकै हदसम्म जान तयार हुन्छन् । डोपामिनको लतले उनीहरूलाई तुरुन्त सन्तुष्टि दिन्छ तर यो सन्तुष्टि क्षणिक हुन्छ । जति धेरै लाइक पाउँछन्, उति नै बढी तुलना गर्छन्, उति नै बढी असुरक्षित महसुस गर्छन् ।”

आर्याले आफ्नो युट्युब च्यानलमा एउटा रिपोर्ट अपलोड गरिन् । भिडियोमा उनले देखाइन् :

– कसरी जेन–जी आन्दोलन सोसल मिडियाबाट सुरु भएर सडकसम्म पुग्यो ।

– कसरी दुर्घटनाको दृश्य खिचेर भाइरल बनाउने प्रवृत्ति बढ्दो छ ।

– कसरी राजनीतिक दलहरूले अब पोस्टर–ब्यानरभन्दा टिकटक र फेसबुकलाई मुख्य प्रचार माध्यम बनाएका छन् ।

– कसरी ह्यासट्याग अभियानहरूले सामाजिक मुद्दाहरूलाई राष्ट्रिय स्तरमा पु¥याएका छन् (जस्तै रेड टीका च्यालेन्ज) ।

तर रिपोर्टको मुख्य भाग यो थियोः “डिजिटल युगले हामीलाई जोडेको छ , तर अलग पनि बनाएको छ । हामी हजारौं अनलाइन साथीहरूका साथ छौं, तर वास्तविक जीवनमा एक्लो महसुस गर्छौं । हामी भाइरल हुने सपना देख्छौं, तर संवेदनशीलता गुमाउँदै गइरहेका छौं । हामी डोपामिनको खोजीमा दौडिरहेका छौं, तर दीर्घकालीन खुशी र अर्थपूर्ण सम्बन्ध गुमाइरहेका छौं ।”

भिडियो अपलोड भएको केही घण्टामै कमेन्टहरू आउन थाले ।

केहीले लेखेः “आर्या जी, तपाईंले ठीक भन्नुभयो । हामी स्क्रिनमा हराइरहेका छौं ।”  

अर्कोले लेखेः “यो त अतिरञ्जित हो । सोसल मिडियाले नै हामीलाई आवाज दिएको छ ।”

राहुलले पनि भिडियो हेरेर आर्यालाई भन्यो, “दिदी, तिमीले हामीलाई दोष दिइरहेका छौ तर यो त हाम्रो जीवन शैली हो । तिमी पुरानो पुस्ता हौ, तिमीलाई बुझ्दैनौ ।”

आर्या मुस्कुराईन् तर उनको मन भारी थियो। उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्ः “आधुनिक डिजिटल समाजको प्रवृत्ति यही हो – हामी जति जोडिन्छौं, उति टाढिन्छौं । हामी जति भाइरल हुन्छौं, उति नै संवेदनहीन बन्छौं । हामी जति हाइपमा बाँच्छौं, उति नै वास्तविकताबाट टाढिन्छौं ।  

अब प्रश्न यो होः के हामी यो प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न सक्छौं ? वा यो प्रवृत्तिले नै हामीलाई नियन्त्रण गरिरहेको छ ?”

त्यस रात आर्या बेडमा पल्टिँदा उनलाई लाग्यो –  

स्क्रिनभित्रको संसार जति सुन्दर देखिन्छ, त्यति नै खतरनाक पनि छ ।

–––

४ः स्क्रिनको लत

आर्याको पुरानो स्कूल, जुन उनी आफैंले १० वर्षअघि पढेकी थिइन्, अहिले धेरै फरक देखिन्थ्यो ।  

उनी स्कूलको प्राङ्गणमा पुग्दा देखिन् – ब्रेकको समयमा बच्चाहरू मैदानमा खेलिरहेका थिएनन् । उनीहरू बेन्चमा, गलैंचामा वा पर्खालमा अडेस लागेर मोबाइलमा घोत्लिएका थिए । केही बच्चाहरू हेडफोन लगाएर भिडियो हेर्दै थिए, केही टिकटक बनाउँदै थिए, केही च्याट गर्दै थिए ।  

आर्या एउटा कक्षा कोठामा पसिन् । शिक्षकले पढाइरहेका थिए, तर आधा विद्यार्थीहरूको ध्यान किताबमा थिएन । उनीहरूको आँखा डेस्कमुनि लुकाएर राखेको मोबाइलमा थियो ।  

“यो त मेरो समयभन्दा झन् खराब भइसकेछ,” आर्याले मनमनै सोचिन् ।

स्कूलबाट फर्किएपछि घरमा अर्को झट्का पर्खिरहेको थियो ।  

राहुलको स्कूल रिपोर्ट कार्ड आएको थियो । उसको नतिजा अघिल्लो वर्षको तुलनामा निकै खस्किएको थियो । शिक्षकको टिप्पणीमा लेखिएको थियोः  “राहुल कक्षामा ध्यान दिँदैन । बारम्बार मोबाइल चलाउने प्रयास गर्छ । पढाइमा पूर्ण रूपमा असफल ।”

आमा रिसाएकी थिइन् । “यो मोबाइलले त मेरो छोरालाई बिगारिदियो । खाना खाँदा पनि मोबाइल हेर्छ , पढ्न बस्दा पनि हेर्छ , सुत्न जाँदा पनि हेर्छ । अब त यसलाई पूरै बन्द गर्नुपर्छ ।”

राहुल चिच्यायो, “मोबाइल नभई म बस्न सक्दिनँ आमा ! एकछिन पनि नभए छटपटी हुन्छ ।”

आर्या चुप लागेर हेर्दै थिइन् । उनलाई लेख ४ को हरफ सम्झना आयो – “मोबाइल नभएपछि घाँटीमा गाँस छिर्दैन, छटपटी हुन्छ , तब बुझ्नु पर्छ कि यो कुलतमा परिणत भइसकेको छ ।”

त्यसपछि आर्या आफ्नो पुरानो स्कूलमा फेरि गइन् । उनले प्रधानाध्यापकसँग अनुमति लिएर एउटा छोटो डकुमेन्ट्री बनाउने निर्णय गरिन् । शीर्षक राखिन् – “स्क्रिनको लतः बालबालिकाको हराएको बाल्यकाल” ।

डकुमेन्ट्रीमा उनले देखाइन्ः

– बच्चाहरूले खाना खाँदा मोबाइलमा कार्टुन हेरेर खाने दृश्य  

– अभिभावकहरूले बच्चालाई शान्त पार्न मोबाइल दिएर “एकछिन हेर्नू” भन्ने प्रवृत्ति  

– विद्यार्थीहरू कक्षामा ध्यान नदिई मोबाइल चलाउने  

– शारीरिक समस्या – घाँटी दुख्ने, ढाड दुख्ने, आँखा कमजोर हुने  

– मानसिक समस्या – ध्यान केन्द्रित नहुने, छिटो रिसाउने, एक्लोपन महसुस गर्ने  

– एउटा ब्रिटिश केटीको कथा जसले सामाजिक सञ्जालको लतले गर्दा आत्महत्या गरिन्  

– चाइनिज युवकको कथा जसले स्मार्टफोन किन्न आफ्नो मिर्गौला बेच्यो  

डकुमेन्ट्रीको अन्त्यमा आर्या आफैं क्यामेरामा बोलिन् ः “मोबाइल र इन्टरनेट कुलत होइन भन्ने सोच्नु गल्ती हो । यो रक्सी वा लागुऔषध जस्तै लत लाग्ने कुरा हो । अभिभावक आफैं लतमा फसेर छोराछोरीलाई ‘नचलाऊ’ भन्नु व्यर्थ छ । परिवारमा खाना खाने टेबलमा मोबाइल बन्द गर्नुपर्छ । बच्चाहरूलाई किताब पढ्न, खेल्न, हिँड्न र कुराकानी गर्न प्रोत्साहन दिनुपर्छ ।  

हामी बालबालिकालाई स्क्रिनबाट बचाउन सकेनौं भने उनीहरूको बाल्यकाल, ध्यान, स्वास्थ्य र भविष्य नै गुम्नेछ ।”

डकुमेन्ट्री अपलोड भएको केही दिनमा धेरै अभिभावक र शिक्षकहरूबाट प्रतिक्रिया आयो । केहीले समर्थन गरे, केहीले विरोध गरे ।  

“आर्या जी, तपाईंको भिडियोले सत्य बोलेको छ । हामी आफैंले बच्चालाई मोबाइल दिएर बिगारिरहेका छौं ।”  

“यो अतिरञ्जित हो । आजको युगमा मोबाइल बिना पढाइ नै हुँदैन ।”

घरमा भने स्थिति झन् तनावपूर्ण भयो ।  

राहुलले आर्यालाई दोष दिँदै भन्यो, “दिदी, तिमीले मेरो स्कूलमा गएर डकुमेन्ट्री बनायौ । अब मेरो साथीहरूले मलाई ‘मोबाइलको लत लागेको केटा’ भनेर जिस्क्याउँछन् । तिमीले मेरो जीवन बिगारिदियौ !”

आर्या शान्त स्वरमा भनिन्, “राहुल, म तिमीलाई बचाउन खोजिरहेकी छु । यो लतले तिम्रो पढाइ, स्वास्थ्य र भविष्य बिगार्दै छ ।”

राहुलले आँखा राता पारेर भन्यो, “तिमीलाई थाहा छैन दिदी । मोबाइल नभई म एक्लो महसुस गर्छु । त्यहाँ मेरो साथीहरू छन्, मेरो संसार छ ।”

आर्या चुप लागिन् । उनलाई लाग्यो – मोबाइलको लत केवल बच्चाहरूको समस्या मात्र होइन, यो अभिभावक, परिवार र सम्पूर्ण समाजको समस्या बन्दै गएको छ ।  

उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन् ः  “बालबालिकालाई स्क्रिनबाट बचाउनु आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । यदि हामीले आज रोकेनौं भने भोलि उनीहरूको बाल्यकाल मात्र होइन, उनीहरूको सम्पूर्ण जीवन नै स्क्रिनभित्र हराउनेछ ।”

–––

५ः जातको छाया

आर्या श्रेष्ठको जीवनमा एउटा नयाँ अध्याय सुरु हुन लागेको थियो ।  

उनको प्रेमी सन्दीप सुनार दलित समुदायबाट थिए । दुवैले दुई वर्षदेखि प्रेम गरिरहेका थिए । आर्या अब विवाहको कुरा परिवारमा राख्न चाहन्थिन् तर उनलाई थाहा थियो – यो निर्णय सजिलो हुने छैन ।

एक साँझ खाना खाने टेबलमा आर्याले हिम्मत जुटाएर भनिन्,  “आमा, बुबा... म सन्दीपसँग विवाह गर्न चाहन्छु ।”

टेबलमा एकछिन सन्नाटा छायो ।  

बुबाले चम्चा राख्दै सोधे, “सन्दीप को हो ? कुन जातको ?”  

आर्या शान्त स्वरमा भनिन्, “उनी राम्रो मान्छे हुनुहुन्छ । हामी दुवैले एकअर्कालाई राम्रोसँग बुझेका छौं । जातको कुरा किन गर्नुहुन्छ ?”  

आमाको अनुहार सेतो भयो । “के भन्न खोजेकी छौ आर्या ? तिमी श्रेष्ठ परिवारकी छोरी हौ । त्यो तल्लो जातसँग विवाह गर्नु ? समाजले के भन्छ ? हाम्रो इज्जत कहाँ जान्छ ?”

राहुलले पनि टाउको हल्लाउँदै भन्यो, “दिदी, तिमी पत्रकार हौ । तिमीलाई थाहा छैन यो समाज कस्तो छ ? अन्तरजातीय विवाह गर्दा कति हिंसा भएका छन् ? अजित मिजार, नवराज विक... ती घटनाहरू बिर्सियौ ?”

आर्या चुप लागिन् । उनको मनमा लेख ६ को हरफ घुमिरहेको थियो – “जातीय व्यवस्था केवल सामाजिक पहिचान होइन, यो सोच, सम्बन्ध र अवसरको सीमा निर्धारण गर्ने संरचना हो ।”

अर्को दिन सन्दीपसँग भेट हुँदा आर्याले सबै कुरा सुनाइन् । सन्दीपले दुःखी मुस्कानसाथ भने, “मलाई थाहा थियो । यो समाजले प्रेमभन्दा जातलाई ठूलो ठान्छ तर म तिमीलाई छोड्न तयार छैन ।”

केही दिनपछि आर्याले आफ्नो युट्युब च्यानलमा एउटा भिडियो बनाइन् । शीर्षक थियोः  “अन्तरजातीय विवाहः प्रेम कि अपराध ?”

भिडियोमा उनले खुलस्तसँग आफ्नै कथा राखिन् । उनले भनेः  “म प्रेम गर्छु, तर मेरो परिवार र समाजले जात हेर्छ । काभ्रेमा अजित मिजारको हत्या भयो, सोतीमा नवराज विकसहित ६ जना मारिए । यी घटनाहरू अपवाद होइनन्, यो जातीय संरचनागत हिंसा हो । कानुनले अन्तरजातीय विवाहलाई मान्यता दिएको छ , तर समाजले अझै स्वीकार गरेको छैन ।”

भिडियो अपलोड भएको केही घण्टामै सोसल मिडिया तातिन थाल्यो ।  

एउटा पक्षले लेख्योः “आर्या जी, तपाईं सही हुनुहुन्छ । प्रेम जातभन्दा माथि छ ।”  

अर्को पक्षले लेख्योः “श्रेष्ठ परिवारकी छोरीले दलितसँग विवाह गर्नु ? यो त संस्कारको हत्या हो । घर बिग्रियो ।”

आर्याको परिवारमा ठूलो झगडा भयो । आफन्तहरू फोन गरेर गाली गर्न थाले । “तिमीले हाम्रो इज्जत डुबायौ । समाजमा हामीलाई हेर्ने आँखा फेरियो ।”

आमाले रुँदै भनिन्, “आर्या, तिमीले हामीलाई सोच्न समय देऊ । समाजले हामीलाई बहिष्कार गर्छ भने हामी कसरी बाँच्ने ?”

राहुलले पनि विरोध गरेको थियो । “दिदी, तिमीले सोसल मिडियामा यो कुरा सार्वजनिक गरेर हामीलाई झन् गाह्रो बनायौ ।”

आर्या एक्लै आफ्नो कोठामा बसेर सोचिरहिन् । उनलाई लाग्यो – जातीय संरचना यति गहिरो छ कि प्रेम पनि यसको अगाडि कमजोर देखिन्छ । समाजले अन्तरजातीय विवाहलाई प्रेमको कुरा होइन, विद्रोहको कुरा ठान्छ ।

उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन् :  “जातले मानिसलाई मानिस होइन, जातको प्रतिनिधि बनाउँछ । जबसम्म हामी ‘कुन जातको हो ?’ भनेर सोधिरहन्छौं, तबसम्म ‘कस्तो मान्छे हो ?’ भनेर सोध्ने दिन आउँदैन ।  

म प्रेम गर्छु, तर यो प्रेमलाई समाजले स्वीकार गर्न तयार छैन । के म आफ्नो खुशीको लागि परिवार र समाजसँग लड्न तयार छु ? वा जातको छायाँबाट कहिल्यै मुक्त हुन सकिँदैन ?”

सन्दीपले फोन गरेर भने, “आर्या, डर लागे भने हामी पछि पनि सोचौंला ।”  

आर्याले दृढ स्वरमा भनिन्, “म डराएकी छैन सन्दीप तर यो लडाइँ एक्लै मेरो होइन, यो सम्पूर्ण समाजको लडाइँ हो ।”

त्यस रात आर्या बेडमा पल्टिँदा उनलाई लाग्यो –  जातको छाया यति लामो छ कि प्रेमको उज्यालो पनि यसलाई छेड्न गाह्रो छ । 

तर उनी अझै आशा गर्थिन् – एक दिन यो छाया हट्नेछ र मानिसहरूले एकअर्कालाई जात होइन, मानवको रूपमा हेर्न थाल्नेछन् ।

–––

६ः युवाको काँधमा जिम्मेवारी

देशमा राजनीतिक अस्थिरता चरम सीमामा पुगेको थियो । सरकार फेरबदल भइरहेको थियो, भ्रष्टाचारका समाचार दैनिकजसो आइरहेका थिए, युवाहरू दैनिक औसत दुई हजारको संख्यामा विदेश पलायन भइरहेका थिए । काठमाडौंका सडकमा युवाहरूको आक्रोश बढ्दै थियो, तर कसैले नेतृत्व लिन सकेको थिएन ।

आर्याको दाइ अर्जुन श्रेष्ठ राजनीतिक कार्यकर्ता थिए । उनी २८ वर्षका थिए र एउटा युवा संगठनको सक्रिय सदस्य थिए । एक दिन उनले एउटा ठूलो युवा भेलाको आयोजना गरे । सभाहल भरिभराउ थियो ।

मञ्चमा उभिएर अर्जुनले जोडदार स्वरमा भनेः “दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीहरू !  हामी युवा होइनौं भने देशको भविष्य को हो ? हामी ४२ प्रतिशत छौं, तर हामी देश छोडेर भागिरहेका छौं । विदेश गएर पैसा कमाउने सपना देखिरहेका छौं, तर आफ्नै देशमा सुन फलाउने सपना देख्न सकेका छैनौं । यो देश हाम्रो हो । यहाँको माटो, पानी, हावा हाम्रो हो । राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र बेथिति हाम्रो काँधमा छ । अब हामी दर्शक बन्न सक्दैनौं । हामी नेतृत्वकर्ता बन्नुपर्छ ।  

तिमीहरूले नै अब देश बचाउने हो !  

तिमीहरू नै परिवर्तनको इन्धन हौ !”

सभामा तालिक आवाज गुञ्जियो । युवाहरू उफ्रिएर कराउन थाले, “हामी तयार छौं ! हामी तयार छौ ं!”

आर्या पनि त्यही सभामा थिइन् । उनले दाइको भाषण सुन्दै गर्दा आफ्नो मनमा एउटा प्रश्न उठिरहेको थियो – “के म पनि यो जिम्मेवारी लिन तयार छु ?”

सभापछि अर्जुनले आर्यालाई एक्लै बोलाए ।  “आर्या, तिमी पत्रकार हौ । तिम्रो आवाज धेरै युवासम्म पुग्छ । तिमीले पनि यो लडाइँमा साथ दिनुपर्छ । युवाहरूलाई देशप्रति जिम्मेवार बनाउनु पर्छ । विदेश पलायन रोक्नु पर्छ । हामीले नै देश बनाउने हो ।”

आर्याले गहिरो सास फेर्दै भनिन्, “दाइ, म पनि सोचिरहेकी छु तर मेरो काम पत्रकारिता हो । म सत्य बोल्छु , तर सत्य बोल्दा एल्गोरिदमले नै मेरो आवाज दबाइदिन्छ । जातीय प्रश्न उठाउँदा समाजले विरोध गर्छ । अब राजनीतिक अस्थिरताको कुरा गर्दा झन् ठूलो दबाब आउँछ ।”

अर्जुनले हातमा हात राख्दै भने, “त्यही भएर तिमीलाई चाहिन्छ । युवा पत्रकारको रूपमा तिमीले युवालाई जागरूक बनाउन सक्छौ । हामी एक्लै लड्न सक्दैनौं । तिमीले लेख, तिमीले भिडियो बनाऊ । युवालाई भन – ‘यो देश हाम्रो हो, हामीले नै यसलाई जोगाउनु पर्छ ।’”

त्यसपछि आर्या सक्रिय भइन् ।  

उनले आफ्नो युट्युब च्यानलमा एउटा नया शृङ्खला सुरु गरिन् – “युवाको काँधमा जिम्मेवारी”। पहिलो एपिसोडमा उनले भनेः “हामी युवा होइनौं भने देशको भविष्य को हो ? दैनिक दुई हजार युवा विदेश जान्छन् । केही आर्थिक बाध्यताले, केही महत्त्वाकांक्षाले तर हामीले आफ्नै देशमा स्वरोजगार, उद्यम र परिवर्तनको सपना देख्न सकेका छैनौं ।  

इतिहास हेर्नुहोस् – पृथ्वीनारायण शाह, बीपी कोइराला, नेल्सन मण्डेला, चे ग्वेभारा... सबै युवा अवस्थामै ठूलो परिवर्तनका लागि लागेका थिए । लेनिनले भनेका थिए – ‘मलाई युवाको एक पुस्ता देऊ, म संसार बदलिदिन्छु ।’  

अब हाम्रो पालो हो । राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचार र बेरोजगारी विरुद्ध हामीले आवाज उठाउनुपर्छ । देश छोडेर भाग्ने होइन, देशलाई बनाउने हो ।”

भिडियो भाइरल भयो । युवाहरूबाट ठूलो समर्थन आयो तर केहीले टिप्पणी गरे, “आर्या, तिमीले सजिलो कुरा गरिरहेकी छौ । यहाँ त बाँच्नै गाह्रो छ ।”

एक दिन राहुलले दिदीलाई सोध्यो, “दिदी, दाइले भने जस्तै हामी युवाले देश बचाउने हो ? तर मलाई त मोबाइल बन्द गर्न पनि गाह्रो छ , देश कसरी बचाउने ?”

आर्या मुस्कुराउँदै भनिन्, “राहुल, सानो कुराबाट सुरु गर । आफ्नो पढाइ, आफ्नो स्वास्थ्य, आफ्नो परिवारबाट जिम्मेवारी लिन सुरु गर । त्यसपछि मात्र ठूलो देशको जिम्मेवारी आउँछ ।”

अर्जुनले एउटा युवा अभियान सुरु गरे – “देशमै बसौं, देश बनाऔं” । आर्या पनि त्यसमा सक्रिय भइन् । उनले रिपोर्टिङ गर्दै युवाहरूलाई प्रोत्साहन दिन थालिन् ।

तर उनको मनमा एउटा प्रश्न अझै घुमिरहेको थियोः  “के हामी युवाहरू साँच्चै जिम्मेवारी लिन तयार छौं ? वा हामी पनि पुराना पुस्ताजस्तै आलोचना मात्र गर्ने र जिम्मेवारीबाट भाग्ने हो ?”

एक साँझ अर्जुनले आर्यालाई भने, “आर्या, अब हाम्रो पुस्ताले देशको नेतृत्व लिनुपर्छ । पुरानो पुस्ताको अनुभव र हाम्रो ऊर्जा मिल्यो भने देश अगाडि बढ्छ ।”

आर्याले टाउको हल्लाउँदै भनिन्, “हो दाइ । तर जिम्मेवारी केवल भाषणमा होइन, कर्ममा हुन्छ । हामीले आफैंबाट सुरु गर्नुपर्छ ।”

त्यस रात आर्या आफ्नो डायरीमा लेखिन् :  “युवाको काँधमा देशको जिम्मेवारी छ । अब हामी भाग्न सक्दैनौं । हामीले नै यो देशलाई बनाउनु पर्छ – आफ्नो सोच, आफ्नो कर्म र आफ्नो प्रतिबद्धताबाट ।”

–––

७ः सुशासनको नाटक

आर्या श्रेष्ठले महिनौँदेखि एउटा ठूलो अनुसन्धान गरिरहेकी थिइन् । विषय थियो – “सरकारी ठेक्कापट्टामा भएको अर्बौंको भ्रष्टाचार” ।  

उनले प्रमाणहरू सङ्कलन गरेकी थिइन् : नक्कली बिल, कमिसनको लेनदेन, उच्च पदाधिकारी र ठेकेदारबीचको मिलेमतो । रिपोर्ट तयार भएपछि उनले यो भिडियो आफ्नो युट्युब च्यानलमा अपलोड गरिन् । शीर्षक थियोः  

“सुशासनको नारा, भ्रष्टाचारको व्यापार”

भिडियोमा आर्याले शान्त तर कडा स्वरमा भनेकी थिइन् :  “नयाँ सरकारले ‘सुशासन’ को ठूलो नारा लगाएको छ । जनमतको कदर गर्ने कुरा गरिरहेको छ तर यही सरकारको मन्त्रीमण्डल र उच्च कर्मचारीले अर्बौंको सार्वजनिक सम्पत्ति लुटिरहेका छन् । जनताले कर तिरेको पैसा कसले खाइरहेको छ ? यो सुशासन हो कि नाटक ?”

भिडियो अपलोड भएको एक घण्टाभित्रै हजारौं लाइक र कमेन्ट आए । युवाहरूले लेखेः “आर्या दीदी, सत्य बोल्नुभयो ।” “अब यो भ्रष्टाचार रोक्नुपर्छ ।”

तर राति ११ बजेतिर एउटा अचम्मको कुरा भयो ।  

आर्याको भिडियोको रिच suddenly घट्न थाल्यो । एल्गोरिदमले भिडियोलाई “थ्रोटल” गर्न सुरु ग¥यो । नयाँ नोटिफिकेसन आउन छोडे । सर्चमा पनि भिडियो देखिन छोड्यो ।

आर्या छक्क परिन् । उनले आफ्नो फोनमा हेर्दै मनमनै भनिन्, “यो त एल्गोरिदमको खेल मात्र होइन... कसैले जानाजानी दबाइरहेको छ ।”

अर्को दिन बिहान सरकारका प्रवक्ताले पत्रकार सम्मेलन गरे । उनले भनेः  “हामी सुशासनको पक्षमा छौं तर केही असन्तुष्ट तत्त्वहरूले फेक न्यूज फैलाएर जनमतलाई विभाजित गर्न खोजिरहेका छन् । यस्ता सामग्रीलाई कानुनी कारबाही गरिनेछ ।”

आर्याको रिपोर्टलाई “फेक न्यूज” को संज्ञा दिइयो ।  

उनको मोबाइलमा प्रहरीबाट फोन आयो ।  “मिस श्रेष्ठ, तपाईंको भिडियोले सामाजिक सद्भाव बिगारिरहेको छ । कृपया यसलाई हटाउनुहोस्, होइन भने कानुनी कारबाही हुन सक्छ ।”

आर्याले फोन काटेर तुरुन्तै आफ्नो दाइ अर्जुनलाई कल गरिन् ।

“दाइ, मेरो भ्रष्टाचार रिपोर्ट भाइरल भयो तर एल्गोरिदमले दबाउन थाल्यो । सरकारले ‘सुशासन’ को नाटक गर्दै फेक न्यूज भनेर धम्की दिइरहेको छ । के गर्नु ?”

अर्जुनले थोरै रिसाएको स्वरमा भने,  “आर्या, यो त अपेक्षा गरेकै थिएँ । सुशासन भन्ने बित्तिकै उनीहरूको मुखमा मिठो लाग्छ , तर सत्य बोल्नेको मुख थुनिदिन्छन् । तिमी डराउनु पर्दैन । हामी युवाहरूले नै यो लडाइँ लड्नुपर्छ । तिमीले रिपोर्ट हटाउने होइन, अझ बलियो बनाएर फेरि हाल ।”

सायंको समयमा घरमा आमाले चिन्तित हुँदै सोधिन्,  “आर्या, तिमीले यति ठूलो कुरा उठाएकी छौ । अब त सरकारले तिमीलाई केही गर्दैन नि ? पत्रकार भए पनि तिमी मेरी छोरी हौ ।”

आर्याले आमाको हात समात्दै भनिन्,  “आमा, यदि सत्य बोल्न डराउने हो भने म पत्रकारिता किन गरिरहेकी छु ? उनीहरू सुशासनको नारा लगाउँछन्, तर जनमतको कदर गर्दैनन् । भ्रष्टाचार लुकाउन एल्गोरिदम र धम्की प्रयोग गर्छन् । म चुप लागेर बस्न सक्दिनँ ।”

राहुल कोठाबाट निस्केर भन्यो,  “दिदी, तिमीले सरकारविरुद्ध यति ठूलो रिपोर्ट बनायौ । के अब तिमीलाई जेल हाल्छन् ? मलाई त डर लागिरहेको छ ।”

आर्या राहुलतिर फर्किएर हल्का मुस्कुराउँदै भनिन्,  “राहुल, डर त मलाई पनि लाग्छ तर यदि हामी युवाले नै सत्यको लागि आवाज उठाएनौं भने यो देश कहिले सुधारिन्छ ? सुशासन केवल भाषण होइन, व्यवहार हो । जनमतको सम्मान सुशासनबाट मात्र सम्भव छ । तिमी पनि सानोदेखि नै सत्य बोल्ने बानी बसाल ।”

राहुलले टाउको हल्लाउँदै भन्यो, “ठीक छ दिदी... तर सावधान रहनु है ।”

त्यसपछि आर्याले अर्जुनसँग भेटिन् । अर्जुनले उनलाई भने,  “आर्या, तिम्रो रिपोर्टले धेरै युवालाई जागरूक बनाएको छ । अब हामीले यो विषयलाई युवा अभियानसम्म पु¥याउनुपर्छ । सुशासनको नाटक गर्नेहरूलाई जनताले चिन्नुपर्छ ।”

आर्याले दृढ स्वरमा जवाफ दिइन्,  “हो दाइ । म यो रिपोर्ट हटाउने छैन । यदि एल्गोरिदमले दबाउँछ भने म अरू प्लेटफर्मबाट फैलाउँछु । जनमतको कदर सुशासनबाट मात्र हुन्छ , नाटकबाट होइन ।”

त्यस रात आर्या आफ्नो डायरीमा लेखिन् ः  “सरकारले सुशासनको नारा लगाउँछ , तर सत्य बोल्नेको आवाज दबाउँछ । जनमतको सम्मान निर्वाचनमा मात्र होइन, शासनमा पनि हुनुपर्छ ।  

म डराएकी छैन । किनकि यदि युवा पुस्ताले नै सत्यको लागि लडेनौं भने भ्रष्टाचार कहिल्यै रोकिँदैन ।  

सुशासनबाटै जनमतको साँचो कदर हुन्छ ।”

–––

८ः समानता र स्वतन्त्रताको नारा

निर्वाचनको मिति नजिकिँदै थियो । देशभर तनाव र उत्साह दुवै बढिरहेको थियो । आर्या र उनको युवा समूहले एउटा ठूलो डिजिटल अभियान सुरु गरेका थिए । नारा थियो – “समानता र स्वतन्त्रता” ।

उनीहरूले सोसल मिडियामा पोस्ट गरिरहेका थिए :  “यो निर्वाचन जात, पैसा र पहुँचको होइन । यो समानता र स्वतन्त्रताको हो । हामी युवाले अब पुरानो राजनीतिलाई बदल्नुपर्छ ।”

तर एल्गोरिदमले उनीहरूको सामग्रीलाई राम्रोसँग फैलाउन दिएन । बरु फेक न्यूज र विभाजनकारी सामग्री भाइरल हुन थाले । कुनै पोस्टमा लेखिन्थ्यो – “यो दलले तिम्रो जातको लागि मात्र काम गर्छ ।” अर्कोमा – “उनीहरूले तिम्रो जातलाई माथि उठाउँछन् ।” जातीय भावना उत्तेजित पार्ने सामग्री दिनहुँ ट्रेन्डिङमा आउँथे ।

आर्या एउटा लाइभ सत्रमा थिइन् । उनले भनेकी थिइन् :  “हामी समानता चाहन्छौं – जात, लिङ्ग, वर्ग सबैमा । हामी स्वतन्त्रता चाहन्छौं – विचारको, अभिव्यक्तिको, जीवन जिउने तर एल्गोरिदमले हामीलाई विभाजित गरिरहेको छ । फेक न्यूजले हामीलाई एकअर्काविरुद्ध उभ्याइरहेको छ ।”

लाइभमा हजारौं युवा जोडिएका थिए तर कमेन्ट सेक्सनमा जातीय टिप्पणीहरूको बाढी आएको थियो ।

निर्वाचनको दिन आयो । मतदान केन्द्रमा आर्या, अर्जुन, सन्दीप र राहुल सबै गएका थिए । मतदान गरेपछि आर्याले भनेकी थिइन्,  

“आजको मतले भविष्य निर्धारण गर्छ । हामीले समानता र स्वतन्त्रताको लागि मत दिएका छौं ।”

परिणाम आउँदा सबै स्तब्ध भए ।  

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीले अपेक्षा गरेभन्दा राम्रो प्रदर्शन ग¥यो, तर परम्परागत दलहरूले पनि आफ्नो आधार जोगाए तर सबैभन्दा ठूलो कुरा के थियो भने – जातीय मत विभाजन स्पष्ट देखियो । एउटा क्षेत्रमा एउटा जातको उम्मेदवारले जित्यो, अर्को क्षेत्रमा अर्को जातको । युवा समूहको “समानता र स्वतन्त्रता” को नारा धेरै ठाउँमा कमजोर भयो । जातले मतलाई विभाजित गरिदियो ।

अर्जुनले निराश हुँदै भने,  “आर्या, हामीले जति प्रयास गरे पनि जातीय संरचनाले अझै हामीलाई बाँधिरहेको छ । युवाहरूले समानताको कुरा गरे, तर घर र समाजले जातको कुरा सुनायो ।”

आर्याले गहिरो सास फेर्दै जवाफ दिइन्,  “दाइ, यो निर्वाचनले एउटा कुरा स्पष्ट पारिदियो – हामीले स्वतन्त्रता र समानताको नारा दिए पनि, मतदान गर्दा धेरैले जात हेरे । एल्गोरिदमले फेक न्यूज फैलाएर यो विभाजन झन् बढायो तर हार मान्ने होइन । यो त हाम्रो लडाइँको सुरुवात मात्र हो ।”

राहुलले पनि सोध्यो,  “दिदी, हामीले यति धेरै अभियान चलायौं तर जातीय मतले जित हारिन्छ भने हाम्रो प्रयासको के अर्थ भयो ?”

आर्याले राहुलको काँधमा हात राख्दै भनिन्,  “राहुल, अर्थ छ । किनकि हामीले आवाज उठायौं । युवाहरूले समानता र स्वतन्त्रताको कुरा गर्न थालेका छन् । आज जितेनन् भने भोलि जित्नेछन् तर यदि हामी चुप लागेर बस्यौं भने जातीय विभाजन कहिल्यै सकिँदैन ।”

सन्दीप (आर्याको प्रेमी) ले थपे,  “आर्या, मलाई थाहा छ – मेरो जातले गर्दा धेरै ठाउँमा मेरो आवाज कम सुनिन्छ तर तिमीहरू जस्ता युवाहरूले यो नारा उठाइराख्नुभयो भने एक दिन समानता आउँछ । स्वतन्त्रता बिना समानता अधुरो हुन्छ , र समानता बिना स्वतन्त्रता पनि अधुरो हुन्छ ।”

निर्वाचन परिणामपछि आर्या ले एउटा नयाँ भिडियो बनाइन् । शीर्षक थियोः  “निर्वाचन परिणामः समानता र स्वतन्त्रताको यात्रा कहाँ अल्झियो ?”

भिडियोमा उनले भनेकी थिइन्ः  “यो निर्वाचनले हामीलाई एउटा कठोर सत्य देखायो । हामीले समानता र स्वतन्त्रताको नारा दिए पनि, एल्गोरिदमले फेक न्यूज फैलायो र जातीय मतले हामीलाई विभाजित ग¥यो तर यो हार होइन । यो हामीलाई अझ बलियो बनाउने अवसर हो । हामी युवाले अब पुरानो राजनीतिलाई मात्र होइन, आफ्नै समाजको जातीय सोचलाई पनि चुनौती दिनुपर्छ । समानता बिना स्वतन्त्रता अधुरो छ , स्वतन्त्रता बिना समानता पनि अधुरो छ । यो यात्रा लामो छ तर हामी छोड्दैनौं ।”

भिडियोमा युवाहरूबाट मिश्रित प्रतिक्रिया आयो । केहीले समर्थन गरे, केहीले भने “जातीय वास्तविकता बिर्सियो ।”

आर्याले त्यस रात आफ्नो डायरीमा लेखिन् ः  “निर्वाचनले देखायो – हामी जति डिजिटल अभियान चलाउँछौं, जातीय संरचना अझै बलियो छ । एल्गोरिदमले हामीलाई विभाजित गरिरहेको छ तर हामीले हार मान्नु हुँदैन । समानता र स्वतन्त्रता एउटै सिक्काका दुई पाटा हुन् । एउटा बिना अर्को अधुरो हुन्छ । हामी युवाले यो द्वन्द्वलाई चिर्नुपर्छ – आफ्नै परिवार, समाज र राजनीतिमा ।”

–––

९ः एआई शिक्षक र हराएको सिर्जनशीलता

आर्याको पुरानो स्कूलमा ठूलो परिवर्तन आएको थियो । प्रधानाध्यापकले गर्वका साथ घोषणा गरेका थिए – “अब हाम्रो स्कूलमा एआई शिक्षक भित्रिएको छ ।”

कक्षा कोठामा ठूलो स्क्रिन जडान गरिएको थियो । एआई शिक्षक “अनन्त” नामको भर्चुअल शिक्षकले पढाउन थाल्यो । उसको आवाज स्पष्ट, व्याख्या तार्किक र हरेक विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत रूपमा सिकाइ दिन सक्ने क्षमता थियो ।

आर्या स्कूलको निरीक्षण गर्न गएकी थिइन् । उनले देखिन् – बच्चाहरू स्क्रिनतिर एकाग्र भएर बसेका थिए तर उनीहरूको अनुहारमा पहिले जस्तो उत्साह थिएन । कुनै बच्चाले प्रश्न सोधिरहेको थिएन । कुनैले आफ्नो विचार राखिरहेको थिएन । उनीहरू केवल एआईले दिएको जवाफ सुन्ने र नोट गर्न व्यस्त थिए ।

आर्या एउटा कक्षामा पसिन् र एउटा बच्चालाई सोधिन्,  “तिमीलाई यो पढाइ मन पर्छ ?”  

बच्चाले निर्जीव स्वरमा जवाफ दियो,  “हो सर । एआईले राम्रोसँग सिकाउँछ ।”

आर्याको मन भारी भयो । उनलाई लाग्यो – भावना र सिर्जनशीलता मरिरहेको छ ।

घर फर्किएपछि राहुलको अवस्था देखेर उनी झन् स्तब्ध भइन् ।  

राहुलको स्कूलले परीक्षा एआईमार्फत लिन थालेको थियो । कम्प्युटरमा प्रश्न आउँथ्यो, राहुलले टाइप गरेर जवाफ दिनुपथ्र्यो । एआईले तुरुन्तै स्कोर दिन्थ्यो तर राहुल दिनप्रतिदिन बदलिँदै थियो । ऊ रातभरि स्क्रिनमा बस्थ्यो । निद्रा लाग्दैनथ्यो । सानो कुरामा रिसाउँथ्यो । उसको सिर्जनात्मक लेखन, चित्रकला र समूह छलफलमा रुचि घट्दै गएको थियो ।

एक दिन राहुलले परीक्षा दिएर घर आएपछि टाउको समातेर बसेको थियो । आर्याले सोधिन्,  “के भयो राहुल ? परीक्षा राम्रो भएन ?”

राहुलले आँखा राता पारेर भन्यो,  “दिदी, एआईले मलाई ‘गलत’ भन्यो । मेरो जवाफ ७८% मात्र सही भयो । मलाई लाग्छ म अब असफल हुँदैछु । मलाई केही गर्न मन लाग्दैन ।”

आर्या ले उसलाई अँगालो हाल्दै भनिन्,  “राहुल, एआईले त केवल डाटा हेरेर स्कोर दिन्छ तर तिम्रो भावना, तिम्रो विचार, तिम्रो सिर्जनशीलता उसले बुझ्दैन । तिमी केवल नम्बर होइनौ ।”

राहुलले दुःखी स्वरमा भन्यो,  “तर स्कूलले त एआईकै कुरा मान्छ । यदि एआईले राम्रो स्कोर दिएन भने मलाई राम्रो कलेजमा भर्ना लिँदैन । मलाई डर लाग्छ दिदी... म आफैंलाई हराउँदै गएको जस्तो लाग्छ ।”

आर्याले राहुललाई सम्झाउँदै भनिन्,  “यो नै एआईको असर हो । यसले हामीलाई छिटो जवाफ दिन्छ , तर सोच्ने, महसुस गर्ने र सिर्जना गर्ने क्षमता कमजोर बनाउँछ । तिमीले किताब पढ, साथीहरूसँग कुरा गर, आफ्नो विचार लेख । एआई सहायक हो, जीवनको मालिक होइन ।”

अर्को दिन आर्याले आफ्नो पुरानो स्कूलमा गएर एउटा छोटो डकुमेन्ट्री बनाइन् । उनले एआई शिक्षक “अनन्त” सँग पनि कुरा गरिन् ।

आर्याले सोधिन्,  “तपाईंले बच्चाहरूलाई सिर्जनशीलता कसरी सिकाउनुहुन्छ ?”

एआईले तुरुन्तै जवाफ दियो,  “म व्यक्तिगत सिकाइ योजना बनाउँछु , कमजोर पक्ष सुधार्छु र परीक्षा मूल्याङ्कन गर्छु ।”

आर्याले फेरि सोधिन्,  “तर बच्चाको भावना, सपना र नैतिक मूल्यलाई कसरी सम्बोधन गर्नुहुन्छ ?”

एआईले केही सेकेन्ड पर्खिएर भन्यो,  “मलाई त्यस्ता डाटा उपलब्ध छैन ।”

आर्याले क्यामेरातिर हेर्दै भनेकी थिइन्,  “यो नै समस्या हो । एआईले डाटा दिन्छ, तर मानवीय संवेदना दिन सक्दैन । हामी बच्चाहरूलाई मेसिन जस्तो बनाइरहेका छौं । उनीहरूको भावना, कल्पना र सिर्जनशीलता हराउँदै गएको छ । राहुल जस्ता हजारौं बच्चाहरूको मानसिक स्वास्थ्य बिग्रिँदै छ ।”

डकुमेन्ट्रीको अन्त्यमा आर्याले भनेकी थिइन् ः  “एआई शिक्षामा ठूलो अवसर हो, तर यसलाई पूरक बनाउनु पर्छ , विकल्प होइन । हामीले शिक्षा प्रणालीमा आलोचनात्मक सोच, सिर्जनशीलता, भावनात्मक बुद्धिमत्ता र मानवीय मूल्यलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । नत्र भने हामी भावनाहीन, सिर्जनाशून्य पुस्ता तयार पारिरहेका हुनेछौ ं।”

घर फर्किएपछि आर्या ले राहुललाई भनिन्,  “राहुल, एआईले तिमीलाई स्कोर दिन सक्छ, तर तिम्रो खुशी र सपना उसले दिन सक्दैन । तिमीले आफैंलाई बिर्सनु हुँदैन ।”

राहुलले टाउको हल्लाउँदै भन्यो,  “म प्रयास गर्छु दिदी... तर कहिलेकाहीँ लाग्छ – म अब मेसिन जस्तै बन्दै गएको छु ।”

आर्याले आफ्नो डायरीमा लेखिन् :  “एआई ले हामीलाई छिटो अनि सजिलो बनाएको छ, तर सोच्ने र महसुस गर्ने क्षमता खोसिरहेको छ । शिक्षा भनेको केवल ज्ञान होइन, यो भावना, सिर्जना र मानवता हो ।  हामीले एआईलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ , नत्र एआईले हामीलाई नियन्त्रण गर्न थाल्नेछ ।”

–––

१०ः एल्गोरिदमको जाल

आर्या श्रेष्ठ अब एउटा गहिरो अनुसन्धानमा लागेकी थिइन् । विषय थियो – “समाजमा एल्गोरिदमको प्रभाव” ।  

उनले महिनौँसम्म डाटा सङ्कलन गरिन्, युवाहरूसँग कुरा गरिन्, मनोविज्ञहरूसँग छलफल गरिन् र आफ्नै परिवारको अवस्था पनि हेर्न थालिन् । रिपोर्ट तयार भएपछि उनले यो लामो भिडियो आफ्नो च्यानलमा अपलोड गरिन् । शीर्षक थियो ः  

“हामी प्रविधि चलाउँछौं कि प्रविधिले हामीलाई चलाउँछ ?”

भिडियोमा आर्याले शान्त तर गहिरो स्वरमा भनेकी थिइन् ः “आज हामी एउटै छानामुनि बसेर पनि फरक–फरक स्क्रिनमा हराएका छौं । परिवारमा संवाद हराएको छ । अभिभावकले अनुभव सुनाउन खोज्दा छोराछोरीलाई ‘आउटडेटेड’ लाग्छ । एल्गोरिदमले हामीलाई के मन पर्छ थाहा पाएर हामीलाई नै बदल्न थालेको छ ।  

हामी आफूले रोजेको जस्तो लाग्ने सामग्री हेर्छौं, तर त्यो एल्गोरिदमले छानेको हुन्छ । यसले हामीलाई मन नपर्ने कुरा देख्न छोड्छ , फरक विचार सुन्न गाह्रो बनाउँछ । आफ्नै सोच सही हो भन्ने भ्रम बढाउँछ । युवाहरूमा छिटो रिस, छिटो मोह र छिटो निराशा बढिरहेको छ ।  

एआईले हामीलाई लेखिदिन्छ , डिजाइन बनाइदिन्छ , निर्णयमा सघाउँछ तर जब सोच्ने र विश्लेषण गर्ने काम पनि मेसिनले गर्न थाल्छ , तब मानिस के बन्छ ? हामी इनपुट–आउटपुट मेसिन जस्तै बन्दै गएका छौं ।”

भिडियो अपलोड भएको केही घण्टाभित्रै भाइरल हुन थाल्यो । युवाहरूबाट ठूलो प्रतिक्रिया आयो । कमेन्टमा लेखियोः  

“आर्या दीदी, तपाईंको भिडिओले हाम्रो जीवनको सत्य बोलेको छ ।”  

“म पनि यही महसुस गरिरहेको छु । एल्गोरिदमले मेरो सोच नै नियन्त्रण गरिरहेको छ ।”

तर रात बढ्दै जाँदा एउटा परिवर्तन देखिन थाल्यो ।  

आर्याको भिडियोको रिच अचानक घट्न थाल्यो । एल्गोरिदमले “साइलेन्स” मोडमा लगाउन सुरु ग¥यो । नयाँ दर्शकहरूले भिडियो देख्न छोडे । सेयर र कमेन्टको गति सुस्त भयो । आर्याले आफ्नो एनालिटिक्स हेर्दै मनमनै भनिन्,  

“अब एल्गोरिदमले नै मेरो आवाज दबाउन थाल्यो ।”

अर्जुनले फोन गरेर सोध्यो,  “आर्या, तिम्रो रिपोर्ट त एकदम राम्रो थियो तर किन अचानक देखिन छोड्यो ?”

आर्याले थकित स्वरमा भनिन्,  “दाइ, यो नै एल्गोरिदमको प्रभाव हो । हामी जति सत्य बोल्छौं, त्यति नै यसले हामीलाई ‘अनुपयुक्त’ ठानेर दबाउँछ । हामी प्रविधि चलाउँछौं भन्ने सोच्थ्यौं, तर आज प्रविधिले हामीलाई चलाइरहेको छ ।”

राहुलले पनि भिडियो हेरेर दिदीलाई भन्यो,  “दिदी, तपाईंले ठीक भन्नुभयो । म पनि स्क्रोल गर्दा कहिलेकाहीँ लाग्छ – म आफैं सोचिरहेको छैन, एल्गोरिदमले सोचाइरहेको छ तर म यसबाट बाहिर निस्कन पनि सक्दिनँ ।”

आर्याले राहुललाई सम्झाउँदै भनिन्,  “राहुल, एल्गोरिदमले हाम्रो राग, घृणा, मत र प्रेमलाई पनि नियन्त्रण गरिरहेको छ । यसले हामीलाई जे देखाउन मन लाग्छ त्यही देखाउँछ । हामीले फरक विचार सुन्न छोडेका छौं । समाज ध्रुवीकृत हुँदै गएको छ तर हामीले सन्तुलन खोज्नुपर्छ । प्रविधि हाम्रो उपकरण हो, हामी प्रविधिको दास होइनौं ।”

अर्को दिन आर्याले अर्को छोटो भिडियो बनाइन् । उनले भनेकी थिइन् ः  “एल्गोरिदमले मेरो रिपोर्ट दबाउन थालेको छ तर म चुप लाग्दिनँ । हामीले एआई र एल्गोरिदमलाई सहायक बनाउनुपर्छ , निर्णयकर्ता होइन । परिवारमा ‘नो स्क्रिन समय’ बनाउनुपर्छ । युवाहरूलाई टेक्नोलोजी चलाउन मात्र होइन, प्रश्न गर्न र विवेक प्रयोग गर्न पनि सिकाउनुपर्छ । यदि हामी समयमै सचेत भएनौं भने भोलि हाम्रो सोच, भावना र सम्बन्ध सबै एल्गोरिदमले नियन्त्रण गर्नेछ ।”

भिडियो अपलोड गर्दा आर्याले थाहा पाइन् – एल्गोरिदमले फेरि पनि उसको सामग्रीलाई सीमित गर्दै थियो तर केही युवाहरूले आफ्नै च्यानल र ग्रुपबाट सेयर गर्न थालेका थिए ।

त्यस रात आर्याले आफ्नो डायरीमा लेखिन् ः  “एल्गोरिदमले हामीलाई सहज बनाएको छ, तर हाम्रो स्वतन्त्र सोच खोसिरहेको छ । हामी जति जोडिन्छौं, उति नै टाढिन्छौं । हामी जति स्मार्ट बन्छौं, उति नै विवेकहीन बन्दै गएका छौं ।  

अब प्रश्न एआई कति स्मार्ट भयो भन्ने होइन, हामी कति सचेत रह्यौं भन्ने हो । प्रविधिले हामीलाई निर्देशित गर्नु अघि हामीले प्रविधिलाई नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ ।”

–––

११ः ब्रह्माण्डको ठुलो तारा हुँदै छ विस्फोट

काठमाडौंको आकाश अचानक अँध्यारो र चिसो लाग्न थालेको थियो।  

आर्या आफ्नो कोठामा ल्यापटप खोलेर बसिरहेकी थिइन् । अचानक उनको फोनमा ठूलो नोटिफिकेसन आयो। विश्वभरका समाचार एजेन्सीहरूले एकै पटक ब्रेकिङ न्यूज दिएका थिएः

“१००० प्रकाश वर्ष टाढा रहेको विशाल तारा (Betelgeuse जस्तै) २४ घण्टाभित्र विस्फोट हुन लागेको छ ।”

वैज्ञानिकहरूले घोषणा गरेका थिए – यो तारा सुपरनोभा विस्फोटको अन्तिम चरणमा पुगेको छ । जब यो विस्फोट हुन्छ , यो आकाशमा अहिलेसम्म देखिएको सबैभन्दा चम्किलो घटना हुनेछ । केही दिनसम्म रातको आकाश दिन जस्तै उज्यालो हुन सक्छ ।

समाचार एल्गोरिदमले विश्वभरको स्क्रिनमा तुरुन्तै फैलायो । नेपालमा पनि आतंक फैलिन थाल्यो ।

राहुलले मोबाइल बोकेर दौडिँदै आएर चिच्यायो,  “दिदी ! हेर्नुहोस्, तारा विस्फोट हुँदैछ ! के पृथ्वी पनि नष्ट हुन्छ ? के हामी सबै मर्छौं ?”

आर्याले राहुललाई सम्हाल्दै भनिन्,  “राहुल, शान्त होऊ । यो तारा १००० प्रकाश वर्ष टाढा छ । यसको प्रकाश हामीसम्म पुग्न अझै केही समय लाग्छ । विस्फोटले पृथ्वीलाई प्रत्यक्ष असर गर्दैन । तर ...”

उनको वाक्य अधुरो रह्यो । किनकि उनको मनमा एउटा ठूलो प्रश्न उठिरहेको थियो – के हामी साँच्चै नियन्त्रणमा छौं ?

टेलिभिजन र सासियल मिडियामा खैलाबैला मच्चिएको थियो । केही मानिसहरूले प्रार्थना गर्न थाले, केहीले “अन्तिम समय” भनेर रक्सी र पार्टी गर्न थाले । केहीले एल्गोरिदमले फैलाएको अफवाहमा विश्वास गरेर “पृथ्वी ध्वस्त हुन्छ” भनेर आतंक फैलाउन थाले ।

अर्जुनले आर्यालाई फोन गरेर भने,  “आर्या, यो घटनाले सबै कुरा सानो बनाइदियो । हामी एल्गोरिदम, जात, राजनीति, भ्रष्टाचारमा लडिरहेका थियौं तर ब्रह्माण्डले हामीलाई सम्झायो – हामी अत्यन्त साना छौं । हाम्रो नियन्त्रण केही पनि होइन ।”

आर्याले गहिरो सास फेर्दै भनिन्,  “दाइ, ठीक भन्नुभयो । हामी एल्गोरिदमले हाम्रो सोच नियन्त्रण गरिरहेको छ भन्ने सोच्थौं तर यो तारा विस्फोटले देखायो – हामी ब्रह्माण्डको सामु केही पनि होइनौं । हाम्रो घृणा, राग, लोभ, सम्पत्ति... सबै क्षणिक छन् ।”

सन्दीपले पनि फोन गरेर सोध्यो,  “आर्या, के यो वास्तविक हो ? के हामीसँग अझै समय छ ?”

आर्याले जवाफ दिइन्,  “समय सधैं छ सन्दीप तर यो घटनाले हामीलाई प्रश्न गरिरहेको छ – के हामीले आफ्नो छोटो जीवनमा सही कुरा गरिरहेका छौ ? के हामीले समानता, स्वतन्त्रता, मानवता र सचेतताको लागि लडिरहेका छौँ ? वा एल्गोरिदम र जातीय संरचनामा मात्र अल्झिएका छौं ?”

त्यही रात आर्याले आफ्नो च्यानलमा एउटा विशेष लाइभ सत्र गरिन् । हजारौं युवा जोडिएका थिए । उनले भनेकी थिइन् :

“आज ब्रह्माण्डले हामीलाई ठूलो सम्झौता दिएको छ । हामी जति स्मार्ट र शक्तिशाली भए पनि, एल्गोरिदमले हामीलाई जति नियन्त्रण गरे पनि – हामी ब्रह्माण्डको एउटा सानो कण मात्र हौं ।  

यो तारा विस्फोटले हामीलाई भन्छ – हाम्रो घृणा, विभेद, लोभ र नियन्त्रणको मोह व्यर्थ छ । हामीले अब समय छँदै आफूलाई समााल्नुपर्छ । परिवारसँग समय बिताउनुपर्छ , भावना बाँड्नुपर्छ , सिर्जना गर्नुपर्छ, र एकअर्कालाई मानवको रूपमा हेर्नुपर्छ ।  

के हामी साँच्चै नियन्त्रणमा छौं ? जवाफ हो – होइन तर हामीले आफ्नो छोटो जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउने नियन्त्रण अझै हामीसँगै छ ।”

लाइभको अन्त्यमा आर्याले भनेकी थिइन्,  “तारा विस्फोट हुँदैछ तर हाम्रो भित्रको अँध्यारो विस्फोट हुनु अघि हामीले उज्यालो फैलाउनुपर्छ ।”

राहुलले लाइभ हेरेर दिदीलाई अँगालो हाल्दै भन्यो,  “दिदी, म अब मोबाइल कम चलाउँछु । यो तारा विस्फोटले मलाई पनि सम्झायो – जीवन छोटो छ ।”

आर्याले मुस्कुराउँदै भनिन्,  “हो राहुल । ब्रह्माण्डले हामीलाई आत्मसमीक्षाको अवसर दिएको छ । अब हामीले यो अवसर गुमाउनु हुँदैन ।”

त्यस रात नेपालको आकाशमा तारा हेर्ने मानिसहरूको भीड बढेको थियो । सबैको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहेको थियो –  “के हामी साँच्चै नियन्त्रणमा छौं ?”

–––

१२ः आत्मसमीक्षा गर्ने अवसर

तारा विस्फोटको प्रकाश पृथ्वीमा पुग्न अझै दुई दिन बाँकी थियो । यो छोटो समय ब्रह्माण्डले मानव जातिलाई दिएको अन्तिम उपहार जस्तो लाग्थ्यो — आत्मसमीक्षाको मौन अवसर ।  

आर्या श्रेष्ठको घरको छतमा साँझको हल्का चिसो हावा बगिरहेको थियो । आकाशमा ताराहरू टिलपिल गर्दै थिए, तर सबैको मनमा एउटा ठूलो ताराको विस्फोटको छाया परिसकेको थियो ।

आर्याले परिवारलाई छतमा बोलाईन् । आमाबुबा, दाइ अर्जुन, भाइ राहुल र प्रेमी सन्दीप — सबै जना मौन थिए । कोही आकाश हेर्दै थिए, कोही आफ्नो हात हेर्दै थिए ।

आर्याको आवाज थोरै काँपिरहेको थियो। उनले बिस्तारै भनिन्,  “यो तारा... १००० प्रकाश वर्ष टाढाबाट पनि हामीलाई सम्झाइरहेको छ — हामी जति ठूलो सोच्छौं, त्यति सानो छौं । हाम्रो घृणा, जात, एल्गोरिदम, राजनीति, लोभ... सबै यसको सामु केही पनि होइनन् ।  

मलाई लाग्छ, ब्रह्माण्डले हामीलाई अन्तिम पटक सोधिरहेको छ — हामीले यो छोटो जीवनमा के ग¥यौं ? के हामीले प्रेम ग¥यौं ? के हामीले एकअर्कालाई सम्मान ग¥यौं ? के हामीले आफूलाई बुझ्यौं ?”

आमाको आँखाबाट आँसु झ¥यो । उनी आर्या नजिक आएर उनको हात समातिन् र रुँदै भनिन्,  “मेरी छोरी... म तिमीलाई सन्दीपसँग विवाह गर्न दिएकी थिइनँ । जातको नाममा तिम्रो खुशी खोस्न खोजेकी थिएँ । आज मलाई लाग्छ — यदि यो तारा विस्फोट भएर सबै सकियो भने म के जवाफ दिन्थेँ ? मेरी छोरीको आँसुको ?  

माफी माग्छु आर्या । अब म तिमीहरूको बाटोमा तगारो बन्ने छैन । तिमीहरूले जे माग्छौ , अनि जसलाई खुशी मान्छौ, त्यही गर ।”

बुबाले पनि आवाज थरथराउँदै भने,  “मैले पनि गल्ती गरेँ । समाजको डरले छोरीको जीवन बिगार्न खोजेँ । आज यो आकाश हेर्दा लाग्छ — जातले हामीलाई कहिलेसम्म बाँधिराख्ने ? अब म तिमीहरूलाई आशीर्वाद दिन्छु ।” 

आर्या र सन्दीपले एकअर्कालाई हेरे । सन्दीपको आँखा रसाएका थिए । उसले आर्याको हात समातेर भन्यो,  “आर्या, यो छोटो समयमा पनि तिमीले मलाई सिकायौ — प्रेम जातभन्दा ठूलो हुन्छ । यदि यो अन्तिम समय हो भने म तिमीसँगै बिताउन चाहन्छु ।”

त्यही रात, साधारण परिवारिक वातावरणमा आर्या र सन्दीपले विवाह गरे । कुनै ठूलो समारोह थिएन, तर आँसु र मुस्कानको मिश्रण थियो । आर्याले आमाको काखमा टाउको राखेर रुँदै भनिन्,  “आमा, आज म साँच्चै खुशी छु ।”

राहुल पनि छेउमा बसेको थियो । उसको आँखा राता थिए । उसले अचानक उठेर आमाको अगाडि घुँडा टेक्यो र भन्यो,  “आमा... मैले तिमीलाई सधैं दुःख दिइरहेको थिएँ । मोबाइलले मेरो सबै समय खाएको थियो । मलाई थाहा छैन किन म बिनास्क्रिन बस्न सक्दिनथेँ ।  

तर आज यो तारा हेर्दा लाग्यो — मेरो बाल्यकाल पनि यो तारा जस्तै छोटो छ । म अब बदलिन्छु ।”

उसले आफ्नो मोबाइल आमालाई दियो र भन्यो,  “यो लिनुहोस् । म अब दिनमा दुई घण्टाभन्दा बढी चलाउने छैन । म किताब पढ्छु , तिमीसँग कुरा गर्छु , दिदी र दाइसँग समय बिताउँछु । म फेरि तिम्रो फुच्चे राहुल बन्न चाहन्छु ।”

आमाले राहुललाई कसैले छोड्नै नहुने गरी बेस्करी लोमहर्षित भई अँगालो हालिन् र घुँक्कघुँक्क गरी हिराका टलकटलक परेका दानाका सरिता निकाली रुँदै राहुललाई मात्र एकटकले हर्दैहेर्दै अतुल स्नेहभावमा भनिरहिन्,  “मेरो बच्चा ! मेरो कल्चुँडे ! मेरो छोटे सरकार ! मेरो उत्तराधिकारी ! मेरो युवराज ! मेरो पुन्टे ! मेरो काले ! मेरो भुन्टे !  मेरो नक्कले ! मेरो छुनुमुनु ! मेरो मायाको गाँठो ! मेरो ढुकढुकी ! मेरो धड्कन ! मेरो चिचिले ! मेरो चञ्चले ! मेरो मनमुटु ! मेरो सर्वस्व ! मेरो झिल्के, मेरो सदाबहार ! ए काँचो माटो ! , ए कोपिला ! मेरो बच्चा ! ए मनको सच्चा ! मेरो रातो रगत ! मेरो वंश ! मेरो आशाको केन्द्र ! ए रमिते ! मेरो प्यारो–प्यारो अति प्यारो रातो बच्चा प्रभात ! मेरो आत्मा ! फुच्चो ! ! ! ... तँ फर्कियोस्, यो नै मेरो लागि सबैभन्दा ठूलो उपहार हो ।”

अर्जुनले पनि भावुक हुँदै भने,  “मैले युवाहरूलाई ‘देश बचाऊ’ भनेर भाषण मात्र दिइरहेको थिएँ तर आज बुझेँ — पहिले आफूलाई बचाउनुपर्छ । हामी अब नयाँ आन्दोलन सुरु गर्छौं । एल्गोरिदम र एआईको दुरुपयोग रोक्न कानुन बनाउनुपर्छ । युवाहरूले नै नेतृत्व लिनुपर्छ तर यो आन्दोलन घृणाको होइन, प्रेम र सचेतताको हुनेछ ।”

दुई दिनपछि । रातको समय । 

सबै जना छतमा उभिएका थिए । आकाश अँध्यारो थियो, तर एउटा असाधारण उज्यालो बिस्तारै फैलिँदै थियो । ताराको विस्फोटको प्रकाश पृथ्वीमा पुग्दै थियो । आकाश चम्किलो हुँदै गयो । रातको अँध्यारो क्षणिक रूपमा हरायो । सबैको अनुहारमा उज्यालो प¥यो ।

आर्याले सबैलाई हेर्दै, आवाज थरथर पार्दै भनिन् ः

“एल्गोरिदमले हामीलाई नियन्त्रण गर्न सक्यो...  

जातले हामीलाई बाँध्न सक्यो...  

भ्रष्टाचारले हामीलाई थकायो...  

एआईले हामीलाई सजिलो बनायो...  

तर ब्रह्माण्डले आज हामीलाई सम्झायो —  

हामी साना छौं... तर हामीसँग अझै परिवर्तन गर्ने शक्ति छ । 

यो प्रकाशले हामीलाई भन्छ — जीवन छोटो छ , तर यसलाई प्रेमले, सम्मानले, सचेतताले भरिपूर्ण बनाउन सकिन्छ ।  

मलाई लाग्छ , यो तारा विस्फोट होइन... यो हाम्रो नयाँ सुरुवातको उज्यालो हो ।”

आर्याले सन्दीपको हात समातिन्, राहुललाई काखमा थापिन् र आमाबुबालाई हेर्दै मुस्कुराईन् ।  

आकाश पूरै उज्यालो थियो ।  

र उनीहरूको मन पनि ।

“हामी साना छौं... तर हामी परिवर्तन गर्न सक्छौं ।”

–––

२०८२ चैत्र १२

बिजु सुवेदी विजय