दृश्यको साँचो: ल हेर ! भन्दा पहिले

कथाः- दृश्यको साँचो: ल हेर ! भन्दा पहिले

१: साधारण दिन, असाधारण दृश्य

बिहानको घाम अझै कोमल थियो । सहरको किनारमा रहेको सार्वजनिक पुस्तकालयको आँगनमा केही विद्यार्थी भेला भएका थिए । कसैको हातमा किताब थियो, कसैको हातमा कापी, र धेरैको हातमा मोबाइल । चियाको गिलासबाट उठेको वाफ र वरिपरि गुञ्जिरहेको हाँसोले त्यो बिहानलाई सामान्य बनाइरहेको थियो ।

आरव पनि त्यही समूहमा थियो । ऊ प्रायः मोबाइलभन्दा पुस्तकसँग बढी समय बिताउने युवक मानिन्थ्यो । उसलाई प्रविधिसँग कुनै विरोध थिएन, तर प्रविधिको प्रयोग मानिसको भलाइका लागि हुनुपर्छ भन्ने उसको विश्वास थियो ।

"ए... सबै यता आऊ न !" साथी विवेकले उत्साहित हुँदै भन्यो । "अहिले-अहिले आएको छ ।"

एकैछिनमै पाँच–छ जना उसका वरिपरि जम्मा भए ।

"के हो ?" कसैले सोध्यो ।

विवेकले मुस्कुराउँदै भन्यो, "ल हेर... यस्तो त कहिल्यै देखेको छैनौ होला ।"

उसले मोबाइल एकाएक सबैतिर फर्कायो । आरवले सहज रूपमा मोबाइलतर्फ हेर्न खोजेको थियो । तर अर्को क्षण उसले तुरुन्तै आँखा अन्तैतिर मोड्यो ।

"मलाई नदेखाऊ," उसले शान्त स्वरमा भन्यो ।

"किन ? डर लाग्यो ?" अर्को साथी हाँस्यो ।

"यस्तो पनि हेर्न नसक्ने ?" कसैले थप्यो ।

आरवले केही उत्तर दिएन । उसलाई कसैले के देखाउन खोजेको थियो भन्ने विस्तार थाहा थिएन । थाहा पाउनुपर्ने आवश्यकता पनि उसले महसुस गरेन । तर एउटा कुरा उसले तुरुन्तै अनुभव गर्‍यो—कसैलाई कुनै पनि सामग्री देखाउनुअघि उसको इच्छा सोधिनुपर्छ ।

त्यही बेला पुस्तकालयका वरिष्ठ कर्मचारी दीपक दाइ त्यहाँ आइपुगे ।

"के भयो ?" उनले सोधे ।

कसैले हाँस्दै भन्यो, "केही होइन दाइ, एउटा भिडियो देखाउँदै थियौँ ।"

दीपक दाइको अनुहार गम्भीर बन्यो ।

"सबै भिडियो सबैलाई देखाउन मिल्दैन," उनले बिस्तारै भने । "विशेष गरी कसैले हेर्न चाहेको छैन भने ।"

एकछिनका लागि वातावरण मौन भयो ।

आरवले पहिलो पटक महसुस गर्‍यो—कतिपय मानिसका लागि यस्तो कुरा सामान्य मनोरञ्जनजस्तै भइसकेको रहेछ । तर सबैका लागि त्यो समान हुँदैन । एउटै दृश्य कसैका लागि केही सेकेन्डको कौतुहल हुन सक्छ, तर अर्काका लागि धेरै दिनसम्म मनबाट नमेटिने बोझ बन्न सक्छ ।

घर फर्किएपछि पनि आरवको मन शान्त हुन सकेन । उसले मोबाइल खोल्यो । सामाजिक सञ्जालका धेरै समूहमा त्यही घटनाबारे चर्चा भइरहेको थियो । कसैले "हेर्नैपर्छ" लेखेका थिए, कसैले "सबैले शेयर गरौँ" भनेका थिए, तर कतै पनि कसैले यस्तो सामग्रीले कसैको मनमा के असर पार्न सक्छ भन्ने प्रश्न उठाएको थिएन ।

उसले मोबाइल बन्द गरिदियो ।

झ्यालबाहिर साँझ विस्तारै ओर्लँदै थियो । उसको मनमा भने एउटा नयाँ प्रश्न उदाइरहेको थियो—

"हामी कुनै दृश्य हेर्न स्वतन्त्र छौँ भने, अरूलाई त्यो दृश्य जबर्जस्ती देखाउने अधिकार पनि के हामीसँग हुन्छ ?"

त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्ने यात्रा अब मात्र सुरु भएको थियो ।

 

  • कसैको सहमतिबिना मोबाइलमा कुनै पनि संवेदनशील सामग्री देखाउनु अनुचित र हानिकारक व्यवहार हो ।
  • सबै व्यक्तिको मानसिक अवस्था एउटै हुँदैन; एउटै सामग्रीले फरक–फरक असर पार्न सक्छ ।
  • कौतुहलताभन्दा जिम्मेवारी ठूलो हुन्छ ।
  • कुनै पनि डिजिटल सामग्री अरूलाई देखाउनुअघि उनीहरूको इच्छा र संवेदनशीलताको सम्मान गर्नुपर्छ ।

२: रातभरिको असहजता

त्यो रात आरवले धेरै प्रयास गर्दा पनि निद्रालाई आफ्नो आँखासम्म आउन दिन सकेन । ओछ्यानमा पल्टिएको ऊ छततिर हेरिरह्यो । कोठाभरि शान्ति थियो । घडीको टिक–टिक स्पष्ट सुनिन्थ्यो । बाहिर कहिलेकाहीँ कुकुर भुक्थे । झ्यालबाट जूनको मधुरो उज्यालो भित्र पसिरहेको थियो । तर उसको मनमा भने एउटा अनाम बेचैनी डुलिरहेको थियो ।

उसले मोबाइल खोलेन । खोल्ने इच्छा पनि भएन ।

दिनभरि आफूले हेर्न नखोजेको त्यो क्षण बारम्बार सम्झनामा आइरह्यो । उसले स्पष्ट रूपमा केही हेरेको पनि थिएन, तर अचानक कसैले "ल हेर" भन्दै मोबाइल आँखा अगाडि ल्याएको क्षणले उसको मनमा गहिरो असहजता छोडेको थियो ।

उसले आँखा चिम्लियो । निद्रा लागेझैँ भयो । अचानक झस्केर ब्युँझियो । उसलाई कुनै दृश्य याद थिएन, तर मन अत्यन्त डराएको थियो । मुटुको धड्कन सामान्यभन्दा तीव्र थियो । निधार पसिनाले भिजेको थियो । उसले केहीबेर गहिरो सास फेर्‍यो ।

"मलाई के भइरहेको छ ?" उसले आफैँसँग बिस्तारै भन्यो । बिहान उठ्दा उसको अनुहारमा थकान स्पष्ट देखिन्थ्यो ।

आमा चिया लिएर आइन् ।

"आज त तिम्रो अनुहार नै मलिन देखिन्छ । राति राम्ररी निद्रा लागेन कि ?"

आरव केहीबेर मौन बस्यो ।

"हिजो साथीहरूले एउटा निकै संवेदनशील कुरा अचानक देखाउन खोजेका थिए । त्यसपछि मन नै असहज भएको छ ।"

आमाले सामान्य रूपमा भनिन्, "यस्तो सानो कुराले पनि असर गर्छ र ? धेरै सोच्ने बानी छ तिमीलाई ।"

आरव मुस्कुराउन खोज्यो, तर मुस्कान पूरा भएन । विद्यालय पुगेपछि उसले साथी सागरलाई पनि आफ्नो अनुभव सुनायो ।

सागर हाँस्दै बोल्यो, "ए यार, यति पनि सिरियस हुन्छौ ? हामी त यस्ता कुरा दिनहुँ देख्छौँ । केही हुँदैन ।"

"सायद सबैलाई एउटै हुँदैन," आरवले शान्त स्वरमा उत्तर दियो ।

सागरले काँध उचाल्यो ।

"बानी परेपछि आफैँ ठीक हुन्छ ।"

त्यो एउटा वाक्य आरवको मनमा धेरै बेर घुमिरह्यो—

"बानी परेपछि..."

के साँच्चै हिंसा वा दुःखद दृश्यमा बानी पर्नु राम्रो कुरा हो ? के मानिसको मन यति धेरै अभ्यस्त हुन सक्छ कि अरूको पीडा पनि सामान्य लाग्न थालोस् ? कक्षामा शिक्षक पढाइरहेका थिए, तर आरवको ध्यान पटक–पटक भङ्ग भइरह्यो । उसले कापी खोलेर केही लेख्न खोज्यो । शब्दहरू बन्न सकेनन् ।

मध्याह्न विश्राममा विद्यालयकी परामर्शदाता शिक्षिका, सन्ध्या म्याम, पुस्तकालयतर्फ जाँदै थिइन् । आरवको अनुहार देखेर उनी रोकिइन् ।

"आज केही चिन्तित देखिन्छौ । सबै ठीक छ ?"

पहिलो पटक कसैले "किन ?" भनेर नसोधी "सबै ठीक छ ?" भनेर सोधेको थियो ।

आरवले हिजोदेखि भएका सबै कुरा सुनायो ।

सन्ध्या म्यामले ध्यानपूर्वक सुनिन् । बीचमा एक शब्द पनि बोलिनन् ।

पछि उनले भनिन्,

"कुनै संवेदनशील वा हिंसात्मक सामग्री देखेपछि असहज हुनु कमजोरी होइन । हाम्रो मस्तिष्कले आफूलाई सुरक्षित राख्न खोजिरहेको हुन्छ । कसैलाई त्यस्तो अनुभवपछि केही घण्टा असर पर्न सक्छ, कसैलाई धेरै दिनसम्म पनि । विशेष गरी बालबालिका, किशोरकिशोरी वा पहिले नै मानसिक तनावमा रहेका व्यक्तिहरूमा यसको प्रभाव अझ गहिरो हुन सक्छ ।"

आरवले चुपचाप सुनिरह्यो ।

"त्यसैले," उनले थपिन्, "कसैलाई 'तिमी अतिरञ्जित गर्दैछौ' भन्नुभन्दा 'तिमीलाई कस्तो भइरहेको छ ?' भनेर सोध्नु धेरै मानवीय हुन्छ ।"

आरवले पहिलो पटक आफ्नो मनको बोझ अलिक हलुका भएको अनुभव गर्‍यो ।

उसलाई थाहा भयो—उसको अनुभव अस्वाभाविक थिएन । बरु, अरूको पीडाप्रति संवेदनशील हुनु नै मानिस हुनुको एउटा सुन्दर पक्ष रहेछ ।

त्यो दिन घर फर्कँदा उसको मनमा अर्को प्रश्न जन्मिएको थियो—

"यदि एउटा क्षणको असावधानीले कसैको मनमा यति ठूलो असर पर्न सक्छ भने, हामीले यस्तो सामग्री बाँड्नुअघि एकपटक पनि किन सोच्दैनौँ ?"

त्यो प्रश्नले अब उसको यात्रालाई अझ गहिरो बनाउँदै लगिरहेको थियो ।

·         संवेदनशील वा हिंसात्मक सामग्रीले केही व्यक्तिमा मानसिक आघात, डर, चिन्ता वा लामो समयसम्म असहजता उत्पन्न गर्न सक्छ ।

·         बालबालिका, किशोरकिशोरी तथा संवेदनशील व्यक्तिहरूमा यस्तो प्रभाव अझ गहिरो हुन सक्छ ।

·         कसैको मानसिक अनुभवलाई "अतिरञ्जित" भनेर बेवास्ता गर्नु उचित होइन; सहानुभूतिपूर्वक सुन्नु र आवश्यक परे सहयोग खोज्न प्रोत्साहन गर्नु जिम्मेवार व्यवहार हो ।

·         कुनै पनि संवेदनशील सामग्री देखाउनु वा साझा गर्नु अघि त्यसले अरूको मानसिक स्वास्थ्यमा पार्न सक्ने प्रभावबारे सोच्नु आवश्यक छ ।

३: परिवारको पीडा

त्यो घटना भएको केही दिन बितिसकेको थियो । सहरमा चर्चा अझै सेलाएको थिएन । समाचारहरू फेरिइरहेका थिए, तर सामाजिक सञ्जालमा भने एउटै घटना नयाँ–नयाँ शीर्षक र नयाँ–नयाँ टिप्पणीसँग फेरि–फेरि देखा परिरहेको थियो ।

आरवले एउटा कुरा याद गर्‍यो । घटनाबारे भन्दा पनि मानिसहरू त्यससँग सम्बन्धित सामग्री साझा गर्न, अगाडि पठाउन र कसले पहिले देखायो भन्ने कुरामा बढी व्यस्त देखिन्थे ।

त्यसै दिन सन्ध्या म्यामले आरवलाई भनिन्,

"यदि समय छ भने आज मसँग एउटा ठाउँ जाऊँ ।"

आरवले सहमति जनायो ।

उनीहरू सहरको एउटा सानो घरमा पुगे । घरको आँगन असाध्यै शान्त थियो । भित्तामा फूलका केही गमला थिए । वरिपरि मानिसहरूको चहलपहल कम थियो । ढोका खोल्नुभएकी मध्यम उमेरकी एक महिला थकित मुस्कानका साथ उनीहरूलाई भित्र बोलाइन् ।

उहाँको नाम माया थियो । केही सामान्य कुराकानीपछि कोठाभित्र फेरि मौनता छायो । मायाले विस्तारै बोल्न थालिन् ।

"घटना भएको दिनभन्दा पछि बितेका दिनहरू हामीलाई अझ गाह्रो भए ।"

आरव चुपचाप सुनिरहेको थियो ।

"पहिलो चोटि त हामीले आफ्नै मान्छे गुमायौँ । त्यो पीडा शब्दले भन्न सकिँदैन ।"

उहाँ केही क्षण रोकिनुभयो ।

"तर त्यसपछि अर्को पीडा सुरु भयो ।"

उहाँले टेबलमा राखिएको मोबाइलतर्फ हेर्नुभयो ।

"हरेक बिहान कसैले फोन गर्थ्यो—'यो देख्नुभएको छ ?' हरेक साँझ अर्को आफन्तले अर्को लिंक पठाउँथ्यो । सामाजिक सञ्जाल खोल्दा फेरि त्यही घटना । कसैले हामीलाई नसोधी हाम्रा प्रियजनसँग सम्बन्धित सामग्री बारम्बार फैलाइरहेका थिए ।"

उहाँको स्वर काँपिरहेको थियो ।

"घटना एकपटक भएको थियो । तर इन्टरनेटले त्यो हाम्रो घरमा दिनहुँ दोहोर्‍याइरह्यो ।"

आरवको मन भारी भयो । त्यति बेला भित्रबाट करिब बाह्र वर्षकी एउटी बालिका निस्किइन् । उनले आरवलाई नमस्ते गरिन् अनि आमाको छेउमा चुपचाप बसिन् ।

मायाले बिस्तारै भनिन्,

"उनी आफ्ना दाइलाई धेरै सम्झिन्छिन् । एक दिन विद्यालयबाट रुँदै आइन् । साथीहरूले मोबाइलमा केही देखाएका रहेछन् । त्यस दिनदेखि उनी धेरै समयसम्म सामाजिक सञ्जाल खोल्नै डराउन थालिन् ।"

बालिकाले तलतिर हेर्दै भनिन्,

"म दाइलाई सम्झिन चाहन्छु... तर अरूले देखाउने तरिकाले होइन ।"

त्यो एउटा वाक्यले कोठाभित्रको मौनतालाई अझ गहिरो बनाइदियो ।

आरवले पहिलो पटक बुझ्यो—

दुर्घटना वा अपराधको पीडा केवल घटनास्थलमै सीमित हुँदैन । कहिलेकाहीँ त्यसको सबैभन्दा लामो यात्रा मोबाइलका पर्दाभित्र हुन्छ ।

कसैले एउटा सामग्री साझा गर्छ । अर्कोले फेरि अगाडि पठाउँछ । अर्कोले त्यसलाई "जानकारी" भन्दै राख्छ । तर त्यो प्रत्येक साझासँगै कुनै एउटा परिवारले आफ्नो घाउ फेरि खोल्न बाध्य हुन्छ ।

सन्ध्या म्यामले शान्त स्वरमा भनिन्,

"समाचार दिनु र कसैको पीडालाई सार्वजनिक प्रदर्शन बनाउनु एउटै कुरा होइन । प्रत्येक व्यक्तिको मृत्युपछि पनि उसको गरिमा र परिवारको गोपनीयताको सम्मान हुनुपर्छ ।"

मायाले आँसु पुछ्दै थप्नुभयो,

"हामी सत्य लुकाउन चाहँदैनौँ । तर हामी चाहन्छौँ—मानिसहरूले हाम्रो पीडालाई मनोरञ्जन वा कौतुहल नबनाइदिऊन् ।"

घरबाट फर्किने बेला आरवको पाइला निकै गह्रौँ भएका थिए । साँझ घर पुगेर उसले आफ्नो सामाजिक सञ्जाल फेरि खोल्यो । त्यहाँ कसैले त्यही घटनासँग सम्बन्धित सामग्री फेरि साझा गरेको थियो । तल सयौँ प्रतिक्रिया थिए ।

आरवले केही लेखेन । उसले त्यस सामग्रीलाई शान्त रूपमा रिपोर्ट गर्‍यो ।

किनभने उसलाई अब थाहा भइसकेको थियो—

कहिलेकाहीँ एउटा "शेयर" ले हजारौँ मानिससम्म सूचना पुर्‍याउँछ, तर एउटा "रिपोर्ट" ले एउटा परिवारलाई थप पीडाबाट जोगाउन सक्छ ।

त्यो रात उसले आफ्नो डायरीमा एउटा वाक्य लेख्यो—

"कुनै व्यक्तिको अन्तिम स्मृति उसको प्रियजनको मुस्कान हुनुपर्छ, अरूको मोबाइलको कौतुहल होइन ।"

 

·         पीडित वा मृतकसँग सम्बन्धित संवेदनशील सामग्री बारम्बार साझा गर्दा परिवार र आफन्तले पुनः मानसिक पीडा (Secondary Victimization) भोग्न सक्छन् ।

·         प्रत्येक व्यक्तिको मृत्यु वा दुर्घटनापछि पनि उसको गरिमा, गोपनीयता र परिवारको सम्मान सुरक्षित रहनुपर्छ ।

·         सामाजिक सञ्जालमा संवेदनशील सामग्री साझा गर्नु अघि त्यसले पीडित परिवारमा पार्ने प्रभावबारे सोच्नु आवश्यक छ ।

·         यस्ता सामग्री देखिएमा साझा नगरी सम्बन्धित प्लेटफर्ममा रिपोर्ट गर्नु जिम्मेवार डिजिटल नागरिकको व्यवहार हो ।

४: समाजमा फैलिएको डर

घटना भएको एक हप्ता बितिसकेको थियो । तर गाउँको चिया पसलदेखि विद्यालयको प्राङ्गणसम्म, बसपार्कदेखि सामाजिक सञ्जालका समूहसम्म—एउटै विषयले सबैलाई घेरेको थियो । अब मानिसहरू तथ्यभन्दा धेरै अनुमान बोल्न थालेका थिए ।

"मैले त अर्कै भिडियो पनि देखेको छु रे !"

"त्यो घटना त यति सामान्य होइन रहेछ ।"

"अझै ठूलो कुरा लुकाइएको छ भन्ने सुनिन्छ ।"

कसैले प्रमाण खोजेन । कसैले सत्य पर्खेन । सुनेको कुरा अर्को व्यक्तिसम्म पुग्दा त्यसमा नयाँ शब्द थपिन्थे । नयाँ शब्दसँगै नयाँ डर जन्मिन्थ्यो ।

चिया पसलमा बसेका वृद्धहरू पनि चिन्तित थिए ।

"अब त बेलुका बालबालिकालाई बाहिर पठाउनै डर लाग्न थाल्यो," एक जनाले भने ।

अर्काले थपे,

"घटनाभन्दा पनि अहिले फैलिएको हल्लाले बढी त्रास दिएको छ ।"

त्यसै दिन विद्यालयको खेल मैदानमा केही किशोरहरू मोबाइल हेर्दै कुरा गरिरहेका थिए ।

एक जनाले भन्यो,

"यस्ता कुरा त अहिले धेरै भइरहेका छन् ।"

अर्काले हाँस्दै थप्यो,

"मानिसहरूले ध्यान त यस्तै कुराले तान्छ ।"

सन्ध्या म्याम त्यतैबाट गइरहेकी थिइन् । ती शब्द उनका कानमा परे ।

उनी उनीहरूसामु पुगिन् ।

"ध्यान तान्ने र सम्मान कमाउने कुरा एउटै हुँदैन," उनले शान्त स्वरमा भनिन् ।

सबै मौन भए ।

"यदि हामी अरूको पीडालाई सामान्य मनोरञ्जनजस्तो मान्न थाल्यौँ भने," उनले भनिन्, "समस्या घटनामा मात्र रहँदैन, हाम्रो सोचमा पनि बस्न थाल्छ ।"

आरवले ती शब्द मनभित्र राख्यो ।

 

त्यसै साँझ छिमेकी घरबाट रुवाइको आवाज आयो । पाँच वर्षको आरुष बारम्बार एउटै कुरा दोहोर्‍याइरहेको थियो ।

"म त्यो मोबाइल हेर्दिनँ... मलाई फेरि नदेखाउनू..."

उसकी आमाले उसलाई अँगालो हालिरहेकी थिइन् ।

पछि थाहा भयो, कसैले हाँस्दै "ल, यो पनि हेर" भनेर मोबाइल देखाएको रहेछ । आरुषले के देख्यो भन्ने कसैले सोधेन । आवश्यक पनि थिएन ।

तर त्यसपछि ऊ एक्लै कोठामा जान डराउन थालेको थियो । राति बत्ती निभेपछि ऊ आमाको हात समातेर मात्र सुत्थ्यो । आरवलाई पहिलेको आफ्नै असहज रात सम्झना आयो ।

उसले सोच्यो—

यदि एउटा वयस्कलाई यति असर पर्छ भने, एउटा बालमस्तिष्कले त्यो अनुभव कसरी बोकेको होला ?

 

त्यसको भोलिपल्ट टोल विकास समितिले आकस्मिक बैठक बोलायो । कोही घटनाको सत्यताबारे बोलिरहेका थिए । कोही सामाजिक सञ्जाललाई दोष दिइरहेका थिए, कोही युवापुस्तालाई ।

धेरैबेरपछि गाउँका ज्येष्ठ शिक्षक हरिप्रसाद बोल्न उठे ।

"हामी एउटा गल्ती गर्दैछौँ," उनले भने ।

सबैको ध्यान उनीतिर गयो ।

"हामी घटना रोक्नेभन्दा पहिले हल्ला फैलाइरहेका छौँ । हामी बालबालिकालाई सुरक्षित राख्नेभन्दा पहिले उनीहरूको अगाडि मोबाइल खोलिरहेका छौँ । हामी सत्य खोज्नेभन्दा पहिले अनुमान बाँडिरहेका छौँ ।"

कोठाभित्र गहिरो मौनता छायो ।

"डर पनि एउटा रोगजस्तै हो," उनले फेरि भने । "यदि जिम्मेवारीपूर्वक नसमालियो भने, त्यो एउटा घरबाट अर्को घर, एउटा मोबाइलबाट अर्को मोबाइल र एउटा मनबाट अर्को मनमा सर्छ ।"

त्यो वाक्य सबैका मनमा बस्यो ।

बैठकको अन्त्यमा सबैले एउटा सानो निर्णय गरे—

टोलका कुनै पनि व्यक्ति प्रमाणित नभएका सामग्री वा संवेदनशील दृश्यहरू कसैलाई नपठाउने । बालबालिकाको पहुँचबाट यस्ता सामग्री टाढा राख्ने । र अफवाह सुन्नासाथ फैलाउने होइन, पहिले सत्यता जाँच्ने ।

आरवले बैठकबाट बाहिर निस्कँदा आकाशतिर हेर्‍यो ।

उसले महसुस गर्‍यो—

समाजलाई सधैँ ठूलो विपत्तिले मात्र विभाजित गर्दैन ।

कहिलेकाहीँ एउटा गैरजिम्मेवार "फर्वार्ड", एउटा अपुष्ट अफवाह र एउटा असावधान "ल हेर" ले पनि समुदायको विश्वास, शान्ति र सद्भावमा गहिरो चिरा पार्न सक्छ ।

उसले डायरीमा त्यस दिन अर्को वाक्य लेख्यो—

"हिंसा केवल घटनामा हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यसलाई सामान्य ठान्ने हाम्रो बानीमै पनि लुकेको हुन्छ ।"

 

·         अफवाह र अपुष्ट सामग्रीले समाजमा अनावश्यक डर, अविश्वास र असुरक्षा फैलाउँछ ।

·         हिंसात्मक वा संवेदनशील सामग्रीलाई बारम्बार साझा गर्दा त्यसप्रति मानिसहरू असंवेदनशील बन्ने जोखिम हुन्छ, जसले हिंसाको सामान्यीकरण गर्न सक्छ ।

·         बालबालिकाले यस्ता सामग्री देखेमा उनीहरूको मानसिक, भावनात्मक र सामाजिक विकासमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ ।

·         संवेदनशील घटनालाई कौतुहल वा लोकप्रियताको साधन बनाउनुको सट्टा तथ्यमा आधारित जानकारी, जिम्मेवार डिजिटल व्यवहार र समुदायबीचको सद्भावलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

५: मोबाइलमा राखेर हिँड्नुको जोखिम

टोल विकास समितिको बैठक सकिएको केही दिन भएको थियो । मानिसहरू केही सचेत देखिन थालेका थिए । तर सबैको सोच उस्तै थिएन । एक दिन विद्यालय छुटेपछि आरव, विवेक र सागर बजारतर्फ हिँडिरहेका थिए ।

कुराकानीकै क्रममा विवेकले हल्का मुस्कुराउँदै भन्यो,

"त्यो सामग्री मैले अझै मोबाइलबाट हटाएको छैन ।"

आरव रोकियो ।

"किन ?"

"के थाहा, कसैले माग्ला भनेर । कहिलेकाहीँ साथीहरूलाई देखाउँछु ।"

"अझै पनि ?"

"ए, के हुन्छ र ? मेरो मोबाइलमा छ । सामाजिक सञ्जालमा त राखेको छैन नि ।"

आरव केही क्षण मौन रह्यो ।

त्यति नै बेला उनीहरूले सामुदायिक सभाहलअगाडि एउटा सूचना देखे—

"साइबर सुरक्षा तथा जिम्मेवार डिजिटल प्रयोग सम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रम"

सन्ध्या म्यामले उनीहरूलाई पनि भित्र जान आग्रह गरिन् ।

सभाहलमा विद्यार्थी, अभिभावक, शिक्षक र स्थानीय नागरिकहरू बसेका थिए । कार्यक्रमका वक्ता नेपाल प्रहरीको साइबरसम्बन्धी जनचेतना कार्यक्रममा सहभागी एक अधिकृत थिए ।

उहाँले प्रश्न सोध्नुभयो,

"यदि कसैले संवेदनशील वा बीभत्स सामग्री आफ्नो मोबाइलमा राख्छ, अरूलाई देखाउँछ वा अगाडि पठाउँछ भने, त्यसले कुनै असर पर्दैन जस्तो लाग्छ ?"

हलमा केहीले टाउको हल्लाए । विवेक पनि उनीहरूमध्ये एक थियो ।

अधिकृतले शान्त स्वरमा भन्नुभयो,

"डिजिटल सामग्री केवल सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्दा मात्र फैलिँदैन । म्यासेन्जर, फाइल सेयरिङ, ब्लुटुथ वा मोबाइलबाट प्रत्यक्ष देखाउँदा पनि त्यसको प्रभाव र जिम्मेवारी रहन्छ ।"

हल एकाएक शान्त भयो ।

उहाँले थप्नुभयो,

"यदि सामग्रीले कसैको गोपनीयता, गरिमा वा कानुनी अधिकारमा असर पुर्‍याउँछ भने, त्यसलाई जथाभावी राख्ने, बाँड्ने वा फैलाउने कार्य कानुनी प्रश्नको विषय बन्न सक्छ । घटनाको प्रकृति र परिस्थितिअनुसार विभिन्न कानुन आकर्षित हुन सक्छन् ।"

आरवले ध्यानपूर्वक सुनिरहेको थियो ।

अधिकृतले अर्को कुरा जोड दिनुभयो,

"यदि तपाईंको मोबाइलमा कुनै घटना वा अपराधसँग सम्बन्धित महत्त्वपूर्ण प्रमाण आइपुग्छ भने त्यसलाई कौतुहलका लागि घुमाइराख्ने वा अरूलाई देखाउने होइन । आवश्यक परे सम्बन्धित निकायलाई सुरक्षित रूपमा उपलब्ध गराउनु जिम्मेवार व्यवहार हो । प्रमाणलाई परिवर्तन गर्ने, लुकाउने वा अनधिकृत रूपमा फैलाउने कार्यले अनुसन्धानमा पनि असर पार्न सक्छ ।"

विवेकको अनुहार गम्भीर बन्दै गयो ।

कार्यक्रम सकिएपछि उसले आरवतिर हेर्दै बिस्तारै भन्यो,

"म त केवल साथीहरूलाई देखाउँदा केही हुँदैन भन्ने सोच्थेँ ।"

आरवले उत्तर दियो,

"धेरै गल्तीहरू खराब नियतले होइन, जानकारीको अभावले पनि हुन्छन् ।"

त्यति बेला सन्ध्या म्याम उनीहरू नजिक आइन् ।

"डिजिटल संसारमा पनि एउटा नैतिक नियम छ," उनले भनिन् ।

"कुन ?" विवेकले सोध्यो ।

"तिम्रो मोबाइल निजी हुन सक्छ," उनले उत्तर दिइन्, "तर त्यसभित्र भएको सामग्रीले अरूको अधिकारमा असर पार्छ भने त्यो केवल 'मेरो फोन' भन्ने विषयमा सीमित रहँदैन ।"

त्यो वाक्यले विवेकलाई धेरै बेरसम्म सोच्न बाध्य बनायो । घर पुगेपछि उसले मोबाइल खोल्यो । उसले पहिलेका त्यस्ता सबै संवेदनशील फाइलहरू हटायो ।

त्यसपछि आफ्ना केही साथीलाई सन्देश पठायो—

"यस्ता सामग्री मलाई अब नपठाइदिनू । कसैलाई पनि नदेखाऔँ । आवश्यक जानकारी सम्बन्धित निकायलाई दिने हो, मनोरञ्जनका लागि राख्ने होइन ।"

आरवले त्यो सन्देश पढेर मुस्कुरायो ।

उसलाई लाग्यो—

परिवर्तन कहिलेकाहीँ ठूलो भाषणबाट होइन, एउटा सही निर्णयबाट सुरु हुन्छ ।

त्यो रात डायरीमा उसले लेख्यो—

"मोबाइलको स्मृतिभन्दा ठूलो कुरा मानिसको मर्यादा हो । अरूको पीडालाई फाइल बनाएर होइन, सम्मान गरेर सम्झिनुपर्छ ।"

 

 

·         संवेदनशील सामग्रीलाई मोबाइलमा अनावश्यक रूपमा राख्ने, अरूलाई देखाउने वा फैलाउने कार्यले व्यक्तिको गोपनीयता, गरिमा र कानुनी अधिकारमा असर पार्न सक्छ ।

·         नेपालमा घटनाको प्रकृति र परिस्थितिअनुसार मुलुकी अपराध संहिता, गोपनीयताको अधिकारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था तथा विद्युतीय माध्यमसम्बन्धी कानुनी प्रावधानहरू लागू हुन सक्छन् ।

·         कुनै घटना वा अपराधसँग सम्बन्धित सम्भावित प्रमाण प्राप्त भएमा त्यसलाई कौतुहलका लागि बाँड्ने होइन, आवश्यक परे सम्बन्धित निकायलाई सुरक्षित रूपमा उपलब्ध गराउनु उचित हुन्छ ।

·         जिम्मेवार डिजिटल नागरिक बन्नु भनेको केवल आफैँ सामग्री पोस्ट नगर्नु मात्र होइन, अरूको अधिकार र गरिमाको पनि सम्मान गर्नु हो  ।

६: एउटा पोस्टको मूल्य

विवेक धेरै बदलिएको थियो । उसले आफ्नो मोबाइलबाट संवेदनशील सामग्री हटाइसकेको थियो । साथीहरूलाई पनि त्यस्ता सामग्री नपठाउन आग्रह गरिसकेको थियो । तर सबैले उसको कुरा गम्भीरतापूर्वक लिएनन् ।

टोलकै अर्का युवा, निश्चल, सामाजिक सञ्जालमा धेरै सक्रिय थिए । उनका हजारौँ फलोअर थिए । उनी प्रायः जुनसुकै घटनामा सबैभन्दा पहिले पोस्ट गर्ने प्रयास गर्थे ।

एक साँझ उनले फेरि एउटा संवेदनशील घटनासँग सम्बन्धित सामग्री आफ्नो खातामा राखे ।

क्याप्सन थियो—

"यथार्थ लुकाएर हुँदैन । सबैले हेर्नैपर्छ ।"

केही मिनेटमै धेरै प्रतिक्रियाहरू आए । कतिले दुःख व्यक्त गरे । कतिले "किन यस्तो पोस्ट गर्नुभयो ?" भनेर प्रश्न उठाए । कतिले तुरुन्तै Report गरे । आरवले त्यो पोस्ट देख्यो ।

उसले सामग्री हेर्नुभन्दा पहिले नै त्यसको माथि चेतावनी देख्यो—

"यो सामग्रीले केही व्यक्तिलाई असहज बनाउन सक्छ ।"

उसले पोस्ट नखोली, प्लेटफर्मको Report विकल्प प्रयोग गर्‍यो । भोलिपल्ट बिहान निश्चलको अनुहार मलिन थियो ।

चिया पसलमा बसेका साथीहरूले सोधे,

"के भयो ?"

उनले मोबाइल देखाउँदै भने,

"पोस्ट हटाइदियो ।"

"किन ?"

"कम्युनिटी गाइडलाइन्स उल्लङ्घन भयो रे ।"

त्यसैबेला उनले अर्को सूचना पनि देखाए—

उनको खातामा आधिकारिक चेतावनी आएको थियो । फेरि यस्तै उल्लङ्घन भएमा थप सुविधा सीमित हुने वा खाता नै बन्द हुन सक्ने उल्लेख थियो ।

उनी छक्क परेका थिए ।

"मैले त केवल जानकारी दिन खोजेको थिएँ," उनले भने ।

त्यही बेला सन्ध्या म्याम त्यहाँ आइपुगिन् ।

"जानकारी दिनु र मानिसलाई आघात पुग्ने सामग्री सार्वजनिक गर्नु एउटै कुरा होइन," उनले शान्त स्वरमा भनिन् ।

निश्चलले सोधे,

"तर प्लेटफर्महरूले किन यति कडाइ गर्छन् ?"

सन्ध्या म्यामले उत्तर दिइन्,

"किनभने करोडौँ मानिस एउटै डिजिटल स्थानमा हुन्छन् । त्यहाँ बालबालिका पनि हुन्छन्, मानसिक रूपमा संवेदनशील व्यक्ति पनि हुन्छन्, र पीडित परिवारका सदस्य पनि । त्यसैले धेरै सामाजिक सञ्जालहरूले हिंसात्मक वा अत्यन्त संवेदनशील दृश्यहरूलाई कडा रूपमा नियमन गर्छन् ।"

आरवले थप प्रश्न गर्‍यो,

"सबै प्लेटफर्ममा यस्तै नियम हुन्छ ?"

"आधारभूत सिद्धान्त लगभग एउटै हुन्छ," उनले भनिन् । "यदि सामग्रीले अनावश्यक रूपमा हिंसा, बीभत्सता वा गम्भीर मानसिक आघात उत्पन्न गर्ने जोखिम राख्छ भने प्लेटफर्मले त्यसलाई हटाउन, त्यसको पहुँच घटाउन, चेतावनी दिन वा बारम्बार उल्लङ्घन भएमा खाता निलम्बन गर्न सक्छ ।"

निश्चल केही बेर चुप लागे ।

"मैले त धेरै 'लाइक' आउँछन् भनेर मात्र सोचेको थिएँ ।"

सन्ध्या म्याम मुस्कुराइन् ।

"डिजिटल संसारमा सबैभन्दा मूल्यवान कुरा 'लाइक' होइन, जिम्मेवारी हो ।"

केही दिनपछि निश्चलले नयाँ पोस्ट गरे । तर यसपटक कुनै संवेदनशील सामग्री थिएन ।

उनले लेखेका थिए—

"दुर्घटना वा अपराधका बीभत्स दृश्यहरू होइन, आवश्यक जानकारी, सुरक्षा उपाय र पीडितप्रतिको सम्मान साझा गरौँ । यदि यस्ता सामग्री देख्नुभयो भने सेयर नगर्नुहोस्, सम्बन्धित प्लेटफर्ममा रिपोर्ट गर्नुहोस् ।"

यसपटक पनि धेरै प्रतिक्रिया आए । तर ती प्रतिक्रिया कौतुहलका थिएनन् । ती जिम्मेवारीका थिए ।

आरवले त्यो पोस्ट पढेर महसुस गर्‍यो—

कहिलेकाहीँ एउटा हटाइएको पोस्टले पनि एउटा मानिसको सोच परिवर्तन गर्न सक्छ ।

उसले आफ्नो डायरीमा त्यस दिन लेख्यो—

"सामाजिक सञ्जालले केवल सामग्रीको मूल्याङ्कन गर्दैन; प्रयोगकर्ताको जिम्मेवारी पनि परीक्षण गरिरहेको हुन्छ ।"

 

  • फेसबुक, टिकटक, युट्युब र इन्स्टाग्रामजस्ता प्रमुख सामाजिक सञ्जालहरूले हिंसात्मक वा अत्यन्त बीभत्स (Violent/Graphic) सामग्रीमाथि कडा Community Guidelines लागू गरेका हुन्छन् ।
  • यस्ता सामग्री पोस्ट गरेमा प्लेटफर्मले सामग्री हटाउन, त्यसको पहुँच सीमित गर्न, चेतावनी दिन, केही सुविधा रोक्न वा दोहोरिएको उल्लङ्घनमा खाता निलम्बन अथवा बन्द गर्न सक्छ ।
  • सार्वजनिक हितका लागि जानकारी दिनुपरे पनि अनावश्यक रूपमा पीडितको पहिचान, गरिमा वा संवेदनशील दृश्य सार्वजनिक गर्नु उचित हुँदैन ।
  • जिम्मेवार डिजिटल प्रयोग भनेको सनसनी होइन, सत्य, संवेदनशीलता र मानवीय सम्मानलाई प्राथमिकता दिनु हो ।

७: न्यायतर्फको पहिलो पाइला

निश्चलले आफ्नो गल्ती स्वीकार गरेपछि टोलमा केही परिवर्तन देखिन थालेको थियो । तर सबै समस्या त्यत्तिकै समाप्त भएका थिएनन् । माया दिदीको परिवारले अझै पनि बेला–बेलामा अपरिचित व्यक्तिहरूबाट सन्देश पाइरहेको थियो ।

कसैले पुराना सामग्री पठाइरहेको थियो । कसैले "यो तपाईंहरूको आफन्त नै हो ?" भनेर सोधिरहेको थियो । कतिपयले त अनुमति नै नलिई संवेदनशील सामग्री पुनः मागिरहेका थिए ।

एक साँझ माया दिदीले सन्ध्या म्यामलाई फोन गरिन् ।

"अब हामी चुप लागेर बस्न सक्दैनौँ ।"

भोलिपल्ट सन्ध्या म्याम, आरव, माया दिदी र उनका श्रीमान् सम्बन्धित सरकारी निकायबाट सञ्चालन गरिएको साइबर सचेतना तथा उजुरी सहायता केन्द्र पुगे । त्यहाँ एक अधिकृतले उनीहरूको कुरा धैर्यपूर्वक सुनिरहनुभएको थियो ।

सबै विवरण सुनेपछि उहाँले भन्नुभयो,

"डिजिटल माध्यममा हुने सबै कुरा सामान्य मजाक हुँदैन । यदि कसैले जानाजानी अरूलाई गम्भीर मानसिक पीडा, त्रास, अपमान वा अधिकार हनन हुने गरी सामग्री फैलाएको छ भने त्यसको प्रकृति हेरेर प्रचलित कानुनअनुसार अनुसन्धान र कारबाहीको प्रक्रिया अघि बढ्न सक्छ ।"

आरवले सोध्यो,

"के सामाजिक सञ्जालमा भएको काम पनि कानुनको दायरामा आउँछ ?"

अधिकृत मुस्कुराउनुभयो ।

"डिजिटल संसार कानुनबाहिरको संसार होइन । मोबाइल, म्यासेन्जर वा सामाजिक सञ्जाल—सबै ठाउँमा नागरिकको अधिकार र जिम्मेवारी लागू हुन्छ ।"

माया दिदीले बिस्तारै सोधिन्,

"हामीले के गर्नुपर्छ ?"

अधिकृतले एउटा कागज अगाडि सार्दै भन्नुभयो,

"पहिलो कुरा, प्रमाण सुरक्षित राख्नुहोस् ।"

"कसरी ?"

"सामग्री थप नफैलिने गरी त्यसको आवश्यक विवरण सुरक्षित राख्नुहोस् । उदाहरणका लागि, सम्बन्धित पोस्ट वा सन्देशको मिति, समय, लिङ्क, प्रयोगकर्ता विवरण वा अनुसन्धानमा उपयोगी हुन सक्ने जानकारी । त्यसपछि सम्बन्धित निकायमा उजुरी दिन सक्नुहुन्छ ।"

आरव ध्यान दिएर नोट गरिरहेको थियो ।

अधिकृतले फेरि भन्नुभयो,

"उजुरी आएपछि आवश्यक परे प्रारम्भिक जाँच हुन्छ । त्यसपछि कानुनी प्रक्रिया अगाडि बढ्छ । अनुसन्धानका क्रममा सामग्रीको प्रकृति, उद्देश्य, त्यसबाट परेको प्रभाव र उपलब्ध प्रमाणका आधारमा सम्बन्धित कानुनी व्यवस्था आकर्षित हुन सक्छ ।"

विवेकले सोध्यो,

"यदि कसैले 'म त रमाइलोका लागि गरेको' भन्यो भने ?"

अधिकृतले गम्भीर हुँदै उत्तर दिनुभयो,

"कुनै कार्यको उद्देश्य पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ, तर त्यसले अरूलाई पुर्‍याएको वास्तविक असर पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । 'मजाक' भनेर गरिएको कामले पनि कहिलेकाहीँ कानुनी जिम्मेवारी सिर्जना गर्न सक्छ ।"

त्यसपछि उहाँले सबैलाई सम्झाउनुभयो,

"नेपालका विद्युतीय कारोबारसम्बन्धी कानुनी व्यवस्था तथा अन्य लागू हुने कानुनहरूले डिजिटल माध्यमको दुरुपयोगलाई गम्भीर रूपमा लिन्छन् । घटनाको प्रकृति अनुसार जरिवाना, क्षतिपूर्ति, कैद वा अन्य कानुनी कारबाही हुन सक्ने व्यवस्था हुन सक्छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जाल प्रयोग गर्दा स्वतन्त्रतासँगै जिम्मेवारी पनि उत्तिकै आवश्यक छ ।"

माया दिदीले उजुरी दर्ताका लागि आवश्यक कागजात बुझाउनुभयो । कुनै प्रतिशोधका लागि होइन । आफूजस्तै अर्को परिवारले यस्तै पीडा नभोगोस् भन्ने उद्देश्यले ।

कार्यालयबाट बाहिर निस्कँदा आरवले सोध्यो,

"दिदी, अहिले कस्तो लागिरहेको छ ?"

माया दिदी केहीबेर आकाशतिर हेरेर बोल्नुभयो,

"न्याय तुरुन्तै पाइन्छ कि पाइँदैन, त्यो थाहा छैन । तर आज पहिलो पटक लाग्यो—हामी एक्ला रहेनछौँ । कानुन पनि नागरिकको सम्मान जोगाउनकै लागि बनेको रहेछ ।"

सन्ध्या म्यामले थपिन्,

"उजुरी गर्नु बदला लिनु होइन । समाजलाई अझ जिम्मेवार बनाउने नागरिक कर्तव्य पनि हो ।"

आरवले डायरी निकाल्यो ।

उसले त्यस दिन लेख्यो—

"डिजिटल संसारमा मौनता कहिलेकाहीँ गल्तीलाई बल दिन्छ । तर कानुनी र जिम्मेवार बाटो समातेर बोलिएको आवाजले धेरैलाई सुरक्षित बनाउन सक्छ ।"

 

  • नेपालमा डिजिटल माध्यमबाट हुने दुव्र्यवहार, त्रास, गोपनीयता हनन वा अन्य गैरकानुनी गतिविधिको प्रकृति अनुसार प्रचलित कानुनअन्तर्गत अनुसन्धान र कारबाही हुन सक्छ ।
  • घटनाको अवस्थाअनुसार जरिवाना, कैद वा अन्य कानुनी परिणाम हुन सक्ने व्यवस्था विभिन्न कानुनी प्रावधानमा रहेको छ ।
  • पीडित वा सम्बन्धित व्यक्तिले प्रमाण सुरक्षित राखी सम्बन्धित निकाय (जस्तै नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरो वा अन्य अधिकारप्राप्त निकाय) मा उजुरी दिन सक्छन् ।
  • कानुनी प्रक्रिया केवल सजायका लागि मात्र होइन, पीडितको अधिकारको संरक्षण, भविष्यमा यस्ता घटना दोहोरिन नदिन र जिम्मेवार डिजिटल संस्कृतिको विकासका लागि पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

८: एउटा क्लिक, ठूलो जिम्मेवारी

माया दिदीको उजुरी दर्ता भएको केही दिन बितेको थियो । टोलमा एउटा सकारात्मक परिवर्तन देखिन थालेको थियो । पहिले जस्तो "हेर्नैपर्छ" भन्ने सन्देशहरू कम हुँदै गएका थिए । तर कहिलेकाहीँ कुनै नयाँ घटनासँग सम्बन्धित संवेदनशील सामग्री फेरि कसैको मोबाइलमा आइपुग्थ्यो ।

एक दिन विद्यालयको विश्राम समयमा विवेक हतारिँदै आरवतिर आयो ।

"आरव, फेरि एउटा समूहमा यस्तै सामग्री आएको छ ।"

आरवले मोबाइल हातमा लिएन ।

उसले पहिले नै सोध्यो,

"तिमीले खोलेका त छैनौ ?"

"छैन," विवेकले उत्तर दियो । "यसपटक मैले तुरुन्तै तिमीलाई सम्झिएँ ।"

त्यतिबेला सन्ध्या म्याम पनि पुस्तकालयतर्फ आउँदै हुनुहुन्थ्यो । आरवले उहाँलाई सबै कुरा सुनायो ।

सन्ध्या म्याम मुस्कुराउँदै भन्नुभयो,

"आज तिमीहरूलाई एउटा नयाँ कुरा सिक्ने अवसर आएको छ ।"

उहाँले विद्यालयको डिजिटल सचेतना कक्षमा सबै विद्यार्थीलाई भेला गर्नुभयो । ठूलो पर्दामा कुनै वास्तविक सामग्री होइन, एउटा अभ्यास (डेमो) देखाइयो ।

उहाँले भन्नुभयो,

"यदि सामाजिक सञ्जालमा हिंसात्मक वा अत्यन्त संवेदनशील सामग्री देख्नुभयो भने पहिलो जिम्मेवारी त्यसलाई अरूलाई नपठाउनु हो ।"

त्यसपछि उहाँले क्रमशः प्रक्रिया सम्झाउनुभयो ।

"पोस्ट खोल्नैपर्ने अवस्था नभएसम्म नखोल्नुहोस् । यदि रिपोर्ट गर्न आवश्यक छ भने सम्बन्धित पोस्ट वा खाताको Report विकल्प प्रयोग गर्नुहोस् ।"

विद्यार्थीहरूले ध्यान दिएर सुनिरहेका थिए।

"त्यसपछि प्लेटफर्मले सोध्ने कारणमध्ये सामग्रीअनुसार उपयुक्त विकल्प छान्नुहोस् । धेरैजसो प्रमुख प्लेटफर्ममा Violent or Graphic Content वा त्यससँग मिल्दोजुल्दो श्रेणी उपलब्ध हुन्छ ।"

विवेकले हात उठायो ।

"रिपोर्ट गरेपछि के हुन्छ ?"

"त्यसपछि सम्बन्धित प्लेटफर्मले आफ्नो नियमअनुसार सामग्रीको समीक्षा गर्छ," सन्ध्या म्यामले उत्तर दिनुभयो । "यदि सामग्रीले कम्युनिटी गाइडलाइन्स उल्लङ्घन गरेको ठहर भयो भने पोस्ट हट्न सक्छ, त्यसको पहुँच सीमित हुन सक्छ वा सम्बन्धित खातामाथि आवश्यक कारबाही हुन सक्छ ।"

आरवले अर्को प्रश्न सोध्यो,

"यदि त्यो सामग्री कुनै गम्भीर अपराधसँग सम्बन्धित देखियो भने ?"

यसपटक विद्यालयमा आमन्त्रित साइबर सचेतना स्वयंसेवकले उत्तर दिनुभयो,

"त्यस्तो अवस्थामा केवल रिपोर्ट गरेर मात्र नबस्नुहोस् । यदि वास्तविक अपराध, बाल सुरक्षा, धम्की वा अन्य गम्भीर गैरकानुनी गतिविधिको आशङ्का छ भने उपलब्ध प्रमाण सुरक्षित राख्दै सम्बन्धित प्रहरी कार्यालय वा नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा जानकारी दिनु उपयुक्त हुन्छ ।"

हलमा पूर्ण शान्ति थियो ।

त्यसपछि सन्ध्या म्यामले सबै विद्यार्थीलाई एउटा अभ्यास गराउनुभयो ।

उहाँले काल्पनिक उदाहरणहरू देखाएर सोध्नुभयो—

"यदि यस्तो पोस्ट आयो भने के गर्ने ?"

अब विद्यार्थीहरूको उत्तर पहिलेभन्दा फरक थियो ।

"सेयर नगर्ने ।"

"स्क्रिनसट केवल आवश्यक परे प्रमाणका लागि सुरक्षित राख्ने, तर फैलाउने होइन ।"

"रिपोर्ट गर्ने ।"

"गम्भीर अवस्था भए प्रहरी वा साइबर ब्युरोलाई जानकारी दिने ।"

सन्ध्या म्याम सन्तुष्ट देखिनुभयो ।

कार्यक्रम सकिएपछि विवेकले आफ्नो मोबाइलमा आएका पुराना समूहहरू हेर्न थाल्यो । एउटा समूहमा फेरि कसैले संवेदनशील सामग्री पठाएको रहेछ ।

यसपटक उसले कसैलाई "ल हेर" भनेन ।

बरु समूहमै लेख्यो—

"यस्ता सामग्री कृपया नपठाऔँ । यसले कसैलाई मानसिक पीडा दिन सक्छ । आवश्यक भए सम्बन्धित प्लेटफर्ममा रिपोर्ट गरौँ ।"

त्यसपछि उसले शान्तिपूर्वक Report विकल्प प्रयोग गर्‍यो ।

आरवले त्यो देखेर भन्यो,

"हिजोसम्म हामीलाई रिपोर्ट गर्नु भनेको कसैको विरोध गर्नु हो जस्तो लाग्थ्यो ।"

सन्ध्या म्याम मुस्कुराउनुभयो ।

"रिपोर्ट गर्नु व्यक्तिको विरोध होइन," उहाँले भन्नुभयो, "हानिकारक सामग्रीको प्रसार रोक्ने जिम्मेवार नागरिकको कर्तव्य हो ।"

आरवले घर फर्किएपछि डायरी खोल्यो ।

उसले लेख्यो—

"कहिलेकाहीँ समाजलाई सुरक्षित बनाउन ठूलो भाषण चाहिँदैन; सही समयमा गरिएको एउटा जिम्मेवार 'Report' नै पर्याप्त हुन्छ ।"

 

  • हिंसात्मक वा अत्यन्त संवेदनशील सामग्री देखिएमा त्यसलाई अरूलाई नपठाउने र नफैलाउने पहिलो जिम्मेवारी हो ।
  • फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक, युट्युब लगायतका प्रमुख प्लेटफर्ममा Report विकल्प प्रयोग गरी Violent or Graphic Content (वा सोही अर्थको विकल्प) चयन गरेर रिपोर्ट गर्न सकिन्छ ।
  • यदि सामग्रीले कुनै वास्तविक अपराध, बाल सुरक्षा जोखिम, गम्भीर धम्की वा अन्य गैरकानुनी गतिविधिको सङ्केत गर्छ भने आवश्यक प्रमाण सुरक्षित राखी सम्बन्धित प्रहरी कार्यालय वा नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोमा जानकारी दिन सकिन्छ ।
  • जिम्मेवार डिजिटल नागरिक बन्नु भनेको हानिकारक सामग्रीको दर्शकमात्र नबनी, त्यसको प्रसार रोक्न सक्रिय भूमिका खेल्नु पनि हो ।

९: सुरक्षित बालमन

आरवले पछिल्ला केही सातामा धेरै कुरा सिकेको थियो ।

तर उसको मनमा एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो—

"बालबालिकालाई यस्ता सामग्रीबाट कसरी साँच्चै जोगाउने ?"

यसको उत्तर उसले एक दिन आफ्नै टोलमा भेट्टायो ।

माया दिदीकी छिमेकी सविता दुई साना छोराछोरीकी आमा थिइन् । घटनापछि उनले आफ्ना बालबालिकाको व्यवहारमा सानो परिवर्तन देखेकी थिइन् । उनीहरू पहिलेभन्दा धेरै मोबाइल माग्न थालेका थिए । कहिलेकाहीँ अनजानमै ठूला मानिसहरूको मोबाइल पनि चलाउन खोज्थे ।

एक साँझ सविताले परिवारका सबै सदस्यलाई बैठक कोठामा बोलाइन् । मोबाइल, ट्याबलेट र ल्यापटप सबै टेबलमा राखिएका थिए ।

छोरो आश्चर्यचकित हुँदै सोध्यो,

"आज सबै मोबाइल किन राख्नुभएको ?"

सविता मुस्कुराइन् ।

"आज हामी नयाँ नियम बनाउने दिन हो ।"

बालबालिका चुपचाप सुनिरहे ।

"मोबाइल राम्रो कुरा सिक्नका लागि पनि हो, तर त्यसमा सबै कुरा बालबालिकाका लागि उपयुक्त हुँदैन । त्यसैले हामी सबै मिलेर सुरक्षित रूपमा प्रयोग गर्नेछौँ ।"

आरव र सन्ध्या म्याम पनि त्यहाँ आमन्त्रित थिए ।

सविताले सबैभन्दा पहिले मोबाइलका Parental Control र Content Filter सम्बन्धी सुविधा सक्रिय गरिन् । उमेरअनुसार अनुपयुक्त सामग्री कम देखिने व्यवस्था मिलाइन् । डाउनलोड हुने नयाँ एपका लागि अभिभावकको अनुमति आवश्यक हुने सेटिङ पनि राखिन् ।

त्यसपछि उनले छोराछोरीलाई भनिन्,

"यदि मोबाइल चलाउँदा तिमीहरूलाई कुनै कुरा देखेर डर लाग्यो, असहज लाग्यो वा बुझ्न गाह्रो भयो भने लुकाउनु पर्दैन । तुरुन्त हामीलाई भन्नू ।"

छोरीले सोधी,

"हामीले किन नहेर्ने त्यस्ता कुरा ?"

सविताले बालिकालाई काखमा राख्दै उत्तर दिइन्,

"जसरी तिम्रो आँखा धेरै तेज घाममा जोगाउनुपर्छ, त्यसरी नै तिम्रो मनलाई पनि केही कुराबाट जोगाउनुपर्छ । तिमीहरू ठूलो हुँदै जाँदा धेरै कुरा बुझ्नेछौ । अहिले तिम्रो मनलाई सुरक्षित राख्नु हाम्रो जिम्मेवारी हो ।"

बालिकाले टाउको हल्लाइन् । त्यो उत्तरमा डर थिएन, विश्वास थियो ।

केही दिनपछि विद्यालयमा अभिभावक–शिक्षक अन्तरक्रिया कार्यक्रम आयोजना गरियो । सन्ध्या म्यामले सबै अभिभावकलाई एउटै कुरा सम्झाइन् ।

"बालबालिकालाई सुरक्षित राख्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय केवल मोबाइल खोस्नु होइन, उनीहरूसँग विश्वासको सम्बन्ध बनाउनु हो ।"

एक अभिभावकले प्रश्न गर्नुभयो,

"हामीले उनीहरूको मोबाइल कहिलेकाहीँ हेर्न मिल्छ ?"

"यदि त्यो सुरक्षा र मार्गदर्शनका लागि हो भने," सन्ध्या म्यामले उत्तर दिनुभयो, "उमेरअनुसार स्पष्ट नियम बनाएर, खुला संवाद राखेर र सम्मानपूर्वक निगरानी गर्नु उपयुक्त हुन्छ । लुकिछिपी होइन, विश्वासका साथ ।"

आरवले त्यो कुरा मन परायो ।

कार्यक्रमपछि विद्यालयले एउटा सानो अभियान सुरु गर्‍यो—

"पहिले कुरा गरौँ, पछि क्लिक गरौँ ।"

हरेक कक्षामा शिक्षकहरूले बालबालिकालाई सिकाउन थाले—

यदि कसैले "ल हेर" भन्दै असहज सामग्री देखाउन खोजे भने, "म हेर्न चाहन्नँ" भन्नु पनि साहस हो । यदि गल्तीले त्यस्तो सामग्री देखियो भने, विश्वास लाग्ने ठूलो मान्छेलाई तुरुन्त भन्नु कमजोरी होइन । यदि साथीले यस्ता सामग्री फैलाइरहेको छ भने, उसलाई रोक्न प्रयास गर्नु र आवश्यक परे शिक्षक वा अभिभावकलाई जानकारी दिनु जिम्मेवारी हो ।

त्यो साँझ आरव माया दिदीको घरमा गयो । आरुष अहिले पहिलेभन्दा धेरै हाँस्न थालेको थियो । उसले चित्रकापीमा एउटा रूख कोर्दै थियो ।

आरवले सोध्यो,

"यो के हो ?"

आरुषले हाँस्दै उत्तर दियो,

"यो हाम्रो सुरक्षित रूख हो ।"

"किन सुरक्षित ?"

"किनभने यसको छायाँमा कसैले मलाई डर लाग्ने कुरा देखाउँदैन ।"

आरव केही क्षण मौन रह्यो ।

बालकको त्यो सरल उत्तरले उसलाई ठूलो सत्य सम्झाइदियो—

बालबालिकाको सुरक्षा केवल प्रविधिले होइन, परिवारको समय, संवाद, माया र जिम्मेवारीले पनि सुनिश्चित गर्छ ।

घर फर्किएपछि उसले डायरीको अन्तिम पानामा लेख्यो—

"बालबालिकाको मन खाली कागजजस्तै हुन्छ । त्यसमा डरका छायाँ होइन, विश्वासका रङहरू कोर्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो ।"

 

  • बालबालिकाका उपकरणमा उमेरअनुकूल Parental Control र Content Filter प्रयोग गर्नु उपयोगी हुन्छ ।
  • मोबाइल प्रयोगका स्पष्ट पारिवारिक नियम बनाउने, समयको सीमा तय गर्ने र नयाँ एप वा खाताबारे अभिभावकसँग छलफल गर्ने बानी बसाल्नु राम्रो हुन्छ ।
  • बालबालिकासँग खुला संवाद राखेर, उनीहरूलाई डर लाग्ने वा असहज सामग्री देखिएमा तुरुन्त भन्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ ।
  • अभिभावकको निगरानी विश्वास, सम्मान र मार्गदर्शनमा आधारित हुनुपर्छ; डर वा दण्डमा होइन ।
  • "म हेर्न चाहन्नँ" भन्न सक्नु, असहज सामग्री साझा नगर्नु र आवश्यक परे विश्वासिलो वयस्कसँग सहयोग माग्नु बालबालिकाका लागि महत्त्वपूर्ण डिजिटल सुरक्षा सीप हो ।

१०: साँचो समाधान र नयाँ सुरुवात

वसन्त ऋतुको सुरुवातसँगै टोल फेरि पुरानै लयमा फर्किन थालेको थियो । चिया पसलमा अब अफवाहभन्दा खेती, पढाइ, रोजगारी र गाउँका योजनाको चर्चा हुन थालेको थियो । विद्यालयको प्राङ्गणमा विद्यार्थीहरू फेरि खेलमा रमाउन थालेका थिए । केही साताअघि जस्तो अनावश्यक कौतुहल, डर र हल्लाले भरिएको वातावरण विस्तारै हराउँदै गइरहेको थियो । तर यसपटक परिवर्तन आफैँ आएको थिएन । त्यसका लागि धेरैले सानो–सानो जिम्मेवारी निभाएका थिए ।

एक शनिबार टोल विकास समितिले "जिम्मेवार डिजिटल नागरिक अभियान" आयोजना गर्‍यो । कार्यक्रममा विद्यार्थी, शिक्षक, अभिभावक, पत्रकार, जनप्रतिनिधि, प्रहरी, स्वास्थ्यकर्मी र स्थानीय नागरिक सबै सहभागी थिए ।

सभाको सुरुवातमा अध्यक्षले भने,

"हामी आज कुनै दुर्घटनाको चर्चा गर्न होइन, भविष्यमा समाजलाई अझ सुरक्षित बनाउने प्रतिबद्धता गर्न भेला भएका हौँ ।"

त्यसपछि सन्ध्या म्यामले आरवतिर हेर्दै भनिन्,

"आजको पहिलो वक्ता तिमी हुनेछौ ।"

आरव केही क्षण अचम्ममा पर्‍यो । ऊ मञ्चमा उभियो । उसले सभाहलभरि नजर घुमायो । त्यहाँ माया दिदी पनि थिइन् । विवेक, निश्चल, सागर, सविता र साना आरुष पनि पहिलो पङ्क्तिमै बसेका थिए ।

आरवले बोल्न सुरु गर्‍यो—

"केही हप्ताअघि हामीमध्ये धेरैले एउटा गल्ती सामान्य ठानेका थियौँ । कसैले 'ल हेर' भन्दै मोबाइल अगाडि सार्थ्यो, कसैले बिनासोचविचार सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट गर्थ्यो, कसैले फेरि अर्को समूहमा पठाउँथ्यो ।"

ऊ केही क्षण रोकियो ।

"तर आज हामीले सिकेका छौँ—एउटा क्लिकले कसैको मनमा वर्षौँसम्म रहिरहने घाउ पनि बनाउन सक्छ ।"

सभाहल एकदम शान्त थियो ।

"हामीले यो पनि बुझ्यौँ—सत्य फैलाउनु र पीडा फैलाउनु एउटै कुरा होइन । सूचना दिनु र संवेदनशीलता हराउनु एउटै कुरा होइन ।"

ताली बज्यो । माया दिदी बिस्तारै उठ्नुभयो । उहाँका आँखामा आँसु थिए, तर त्यो केही साताअघिको निराशाको आँसु थिएन ।

उहाँले भन्नुभयो,

"हाम्रो परिवारले आफ्नो प्रियजन फर्काएर पाउँदैन । तर यदि हाम्रो अनुभवबाट अर्को परिवार यस्तै पीडाबाट जोगिन्छ भने, त्यो हाम्रो लागि सबैभन्दा ठूलो सान्त्वना हुनेछ ।"

सभाहलभरि मौन सम्मान प्रकट गरियो । त्यसपछि टोलका सबै नागरिकले एउटै संकल्पपत्रमा हस्ताक्षर गरे ।

त्यसमा पाँचवटा सरल तर गहिरा प्रतिबद्धता लेखिएका थिए—

पहिलो, कुनै पनि बीभत्स वा हिंसात्मक सामग्री सामाजिक सञ्जालमा पोस्ट वा सेयर नगर्ने ।

दोस्रो, मोबाइलमा त्यस्ता सामग्री राखेर कसैलाई "ल हेर" भन्दै नदेखाउने ।

तेस्रो, यस्ता सामग्री देखिएमा कौतुहलवश फैलाउने होइन, आवश्यक परे सम्बन्धित प्लेटफर्ममा रिपोर्ट गर्ने ।

चौथो, पीडित र मृतकको गरिमा तथा परिवारको गोपनीयताको सधैँ सम्मान गर्ने ।

पाँचौँ, आफ्ना बालबालिका, परिवार र समुदायलाई जिम्मेवार डिजिटल संस्कृतिबारे निरन्तर सचेत बनाउने ।

सबैले एकै स्वरमा ती प्रतिबद्धता दोहोर्‍याए । त्यो कुनै औपचारिक कार्यक्रम मात्र थिएन । त्यो एउटा संस्कारको सुरुवात थियो ।

 

केही महिनापछि...

त्यही टोलमा अर्को एउटा दुःखद घटना भयो । तर यसपटक दृश्य फरक थियो । कसैले "ल हेर" भनेन । कसैले बीभत्स सामग्री खोजेन । कसैले सनसनीपूर्ण पोस्ट बनाएन । बरु मानिसहरूले रक्तदान गरे । घाइतेको उपचारका लागि सहयोग जुटाए । पीडित परिवारलाई ढाडस दिए । सामाजिक सञ्जालमा सुरक्षा सूचना, सहयोगको आवश्यकता र आधिकारिक जानकारी मात्र साझा गरियो ।

आरव त्यो सबै देख्दा मुस्कुरायो ।

उसले महसुस गर्‍यो—

परिवर्तन कानुनले मात्र ल्याउँदैन । प्रविधिले मात्र पनि ल्याउँदैन । परिवर्तन तब आउँछ, जब मानिसको चेतना परिवर्तन हुन्छ ।

 

त्यस साँझ आरव फेरि आफ्नो डायरी लिएर पुस्तकालयको आँगनमा बस्यो ।

पहिलो पानामा उसले धेरै हप्ताअघि लेखेको प्रश्न अझै थियो—

"हामी कुनै दृश्य हेर्न स्वतन्त्र छौँ भने, अरूलाई त्यो दृश्य जबर्जस्ती देखाउने अधिकार पनि के हामीसँग हुन्छ ?"

आज उसले त्यस प्रश्नको तल उत्तर लेख्यो—

"होइन । स्वतन्त्रता त्यहीँसम्म सुन्दर हुन्छ, जहाँसम्म त्यसले अर्को मानिसको गरिमा, मानसिक स्वास्थ्य, गोपनीयता र अधिकारलाई सम्मान गर्छ ।"

उसले डायरी बन्द गर्‍यो । सूर्य अस्ताउँदै थियो । तर उसको मनमा एउटा नयाँ बिहानी उदाइसकेको थियो ।

उसलाई अब विश्वास थियो—

जिम्मेवार एउटा नागरिकले एउटा परिवार बचाउन सक्छ ।

जिम्मेवार एउटा परिवारले एउटा समुदाय बदल्न सक्छ ।

र जिम्मेवार एउटा समुदायले एउटा देशको डिजिटल संस्कृतिलाई नै सभ्य, सुरक्षित र मानवीय बनाउन सक्छ ।

 

यो कथा कुनै एउटा व्यक्ति, गाउँ वा घटनाको कथा मात्र होइन । यो डिजिटल युगमा हामी सबैले निर्वाह गर्नुपर्ने साझा जिम्मेवारीको कथा हो ।

बीभत्स, हिंसात्मक वा मानसिक आघात पुर्‍याउने सामग्री—

  • पोस्ट नगरौँ ।
  • सेयर नगरौँ ।
  • कसैलाई "ल हेर" भन्दै नदेखाऔँ ।
  • देखिएमा सम्बन्धित प्लेटफर्ममा रिपोर्ट गरौँ ।
  • गम्भीर प्रकृतिको विषय भए सम्बन्धित निकायलाई जानकारी गराऔँ ।
  • पीडित, मृतक र उनका परिवारको गरिमा तथा गोपनीयताको सम्मान गरौँ ।
  • बालबालिकालाई सुरक्षित डिजिटल वातावरण दिऔँ ।

किनकि सुरक्षित समाज केवल राम्रो कानुनले बन्दैन ।

सही जानकारी, संवेदनशील व्यवहार, जिम्मेवार प्रविधि प्रयोग र मानवीय करुणाले मात्र सुरक्षित समाज निर्माण हुन्छ ।

 

२०८३ साउन १५

बिजु सुवेदी विजय

  

Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा