नेपाल: आगो र विश्वासबीच

 सत्य घटनामा आधारित कथा: नेपाल आगो र विश्वासबीच

नेपालको इतिहास केवल हिमाल, पहाड र तराईको भौगोलिक विविधताको इतिहास होइन; यो विभिन्न धर्म, भाषा, जाति, संस्कृति र परम्पराले एकअर्कालाई सम्मान गर्दै सहअस्तित्वमा बाँचेको सभ्यताको इतिहास पनि हो । यही विविधता हाम्रो राष्ट्रिय परिचयको आधार हो र यही हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि हो ।

तर इतिहासले कहिलेकाहीँ यस्ता क्षणहरू पनि देख्छ, जब सामान्य असमझदारी, अपुष्ट सूचना, अविश्वास र आवेगले समाजलाई कठिन परीक्षामा उभ्याइदिन्छ । त्यस्ता बेला सत्यभन्दा अफवाह छिटो दौडिन्छ, संवादभन्दा आरोप बलियो बन्छ र व्यक्तिका गल्तीलाई सम्पूर्ण समुदायसँग जोड्ने प्रवृत्तिले वर्षौँदेखि निर्माण भएको विश्वासलाई क्षणभरमै कमजोर बनाउन सक्छ ।

यस कथा नेपालमै घटेको एउटा वास्तविक घटनाक्रमबाट लिइएको हो । कथामा समेटिएका घटनाहरू सत्य घटनाको परिवेशबाट प्रेरित छन् । यद्यपि कथाभित्रका अधिकांश पात्र, संवाद र केही परिस्थितिजन्य प्रस्तुति आख्यानलाई प्रभावकारी बनाउन सिर्जना गरिएका साहित्यिक संरचना हुन् । तिनको उद्देश्य कुनै व्यक्ति, समुदाय, धर्म, भाषा, जाति, संस्था वा विचारलाई दोषारोपण गर्नु होइन; बरु समाजमा उत्पन्न हुने अविश्वासको मनोविज्ञानलाई बुझ्नु, त्यसका कारणहरूलाई आत्मसात् गर्नु र शान्ति तथा सद्भावतर्फको सामूहिक यात्राको आवश्यकता औँल्याउनु हो ।

यो कथा कसैको पक्ष वा विपक्षमा उभिएको कथा होइन । यो सत्य, न्याय, विधिको शासन, सामाजिक उत्तरदायित्व, डिजिटल सचेतना, संयमित अभिव्यक्ति र मानवताप्रतिको प्रतिबद्धताको कथा हो । यसले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ—हामी संकटका बेला आगोमा घिउ थप्ने नागरिक बन्ने कि आगो निभाउने पानी बन्ने ?

नेपालको संविधानले परिकल्पना गरेको समावेशी, लोकतान्त्रिक र बहुलवादी समाजको आधार परस्पर सम्मान, धार्मिक स्वतन्त्रता, कानुनी समानता र नागरिक एकता हो । कुनै पनि घटना वा अपराधको जिम्मेवारी व्यक्तिको हुन्छ; त्यसलाई सम्पूर्ण समुदायसँग जोड्नु न्याय, मानवता र लोकतान्त्रिक मूल्य–मान्यताविपरीत हुन्छ । यही चेतना यस कथाको नैतिक आधार पनि हो ।

आज सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारले सूचना आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ । तर त्यससँगै अपुष्ट सूचना, भ्रामक सामग्री र घृणामूलक अभिव्यक्तिले समाजलाई विभाजित गर्ने जोखिम पनि बढेको छ । त्यसैले प्रत्येक नागरिकको जिम्मेवारी केवल सूचना प्राप्त गर्नु मात्र होइन, त्यसको सत्यता जाँच्नु, विवेकपूर्वक विचार गर्नु र जिम्मेवारीपूर्वक साझा गर्नु पनि हो ।

"नेपाल: आगो र विश्वासबीच" केवल एउटा घटनाको कथा होइन । यो संकटको समयमा समाज कसरी विभाजित हुन्छ र त्यही समाज संवाद, न्याय, सत्य, सहिष्णुता र साझा उत्तरदायित्वका माध्यमबाट पुनः कसरी एकतर्फ उभिन सक्छ भन्ने यात्राको आख्यान हो । यसमा देखिने आगो केवल भौतिक आगो होइन; यो अविश्वास, अफवाह र असहिष्णुताको प्रतीक हो । त्यसैगरी यसमा अंकुराएको विश्वास केवल व्यक्तिहरूबीचको सम्बन्ध होइन; यो राष्ट्रको साझा आत्मा, साझा नेपाली पहिचान र सहअस्तित्वप्रतिको अटल विश्वासको प्रतीक हो ।

यदि यस कथाले पाठकलाई कुनै समुदायप्रति घृणा होइन, प्रत्येक सूचनाप्रति विवेक, प्रत्येक मतभेदप्रति संवाद र प्रत्येक नागरिकप्रति सम्मानको भावना जगाउन सफल भयो भने यसको उद्देश्य पूरा भएको ठहरिनेछ ।

अन्ततः, शान्ति कुनै एक सरकार, कुनै एक राजनीतिक दल, कुनै एक समुदाय वा कुनै एक व्यक्तिले एक्लै निर्माण गर्ने उपलब्धि होइन । शान्ति तब मात्र दिगो हुन्छ, जब सत्यलाई स्वीकार गर्ने साहस, न्यायमा विश्वास गर्ने धैर्य र विविधताबीच एकअर्कालाई सम्मान गर्ने संस्कार सम्पूर्ण समाजको साझा चरित्र बन्छ ।

यही विश्वासका साथ यो कथा सम्पूर्ण नेपाली दिदीबहिनी, दाजुभाइ, युवा, ज्येष्ठ नागरिक र भावी पुस्ताप्रति समर्पित छ—ताकि हामी सबैले आगोभन्दा विश्वास, विभाजनभन्दा संवाद र द्वेषभन्दा मानवतालाई सधैँ ठूलो ठान्न सकौँ ।

 

१: देवानगन्जको शान्त बिहान

पूर्वको तराईमा फैलिएको सुनसरीको देवानगन्ज त्यो बिहान पनि अरू दिनझैँ ब्यूँझिएको थियो । क्षितिजबाट उदाउँदै गरेको सूर्यको मधुरो सुनौलो किरण धानका हरिया बाला, मकैका बोट र घर–घरका कौसीमा परेर गाउँलाई उज्यालो बनाउँदै थियो । हावामा माटोको सुवास मिसिएको थियो । रातभर परेको हल्का शीतले पातहरू अझ चम्किला देखिन्थे ।

गाउँको बीचमा रहेको बजार विस्तारै खुल्दै थियो । कसैले पसलको सटर उठाउँदै थियो, कसैले तरकारीका डोका मिलाउँदै थियो । दूध बोकेका किसानहरू बजारतिर लागिसकेका थिए । चिया पसलमा बिहानको पहिलो गफ सुरु भइसकेको थियो । त्यहाँ धर्म, जात वा भाषा होइन, आजको मौसम, बाली र बजारको भाउको चर्चा चलिरहेको थियो ।

देवानगन्जको यही त विशेषता थियो । यहाँ एउटै बाटोमा मन्दिर पनि थियो, मस्जिद पनि, केही पर चर्च पनि र अर्को दिशामा गुम्बाको शान्त वातावरण पनि । बिहानको घण्टी, अजान, प्रार्थना र मन्त्र गाउँलेहरूका लागि प्रतिस्पर्धी आवाज थिएनन्; ती त एउटै आकाशमुनि उठ्ने फरक–फरक श्रद्धाका स्वर थिए ।

वर्षौँदेखि यहाँका मानिसहरूले एकअर्काको सुख–दुःख साटेका थिए । कसैको घरमा विवाह हुँदा सबै समुदायका मानिस पुग्थे । कसैको मृत्यु हुँदा सबैले काँध हाल्थे । खेतमा रोपाइँ होस् वा बाढीको विपत्ति, हात मिलाउनेहरू पहिचानभन्दा पहिले छिमेकी हुन्थे ।

गाउँका पुराना शिक्षक हरिप्रसाद प्रायः भन्ने गर्थे,
"
नेपालको शक्ति एउटै जात वा एउटै धर्ममा होइन, फरक–फरक भएर पनि एउटै देशलाई आफ्नो भन्न सक्ने मनमा छ ।"

त्यो कुरा गाउँका धेरैलाई कण्ठस्थ थियो ।

बजारको एउटा कुनामा अब्दुल रहमानको किराना पसल थियो । बिहान पसल खोल्नेबित्तिकै उनका पहिलो ग्राहक प्रायः विष्णुप्रसाद नै हुन्थे । दुवैले एकअर्कालाई मुस्कुराएर अभिवादन गर्थे । वर्षौँदेखि चलेको त्यो सम्बन्ध व्यापारभन्दा धेरै विश्वासमा टिकेको थियो ।

"यसपालिको वर्षा राम्रै भयो," विष्णुप्रसादले भने ।

"हो, अल्लाहले चाहनुभयो भने धान पनि राम्रो होला," रहमानले उत्तर दिए ।

दुवै हाँसे ।

यता गाउँका युवाहरू बोलबम यात्राको तयारीमा व्यस्त थिए । कसैले काँवर सजाउँदै थियो, कसैले भगवा कपडा मिलाउँदै थियो । यात्रामा सहभागी हुनेहरू उत्साहित देखिन्थे । स्थानीय प्रशासनले पनि यात्रा शान्तिपूर्ण रूपमा सम्पन्न होस् भनेर आवश्यक तयारी गरिरहेको थियो । गाउँका धेरै मानिसहरू यात्रालाई धार्मिक आस्थासँगै अनुशासन र संयमको पर्वका रूपमा हेर्थे ।

यात्राको मार्ग, विश्रामस्थल र सुरक्षा व्यवस्थाबारे स्थानीय तहमा छलफल भइरहेका थिए । धेरैले विगतका वर्षहरू सम्झँदै यसपालि पनि सबै कुरा सहज रूपमा सम्पन्न हुने अपेक्षा गरेका थिए ।

तर इतिहासले कहिलेकाहीँ सबैभन्दा शान्त दिनको काखमै अनपेक्षित मोड लुकाएर राखेको हुन्छ ।

बिहानको घाम चर्किँदै जाँदा बजारमा सामान्य चहलपहल बढिरहेको थियो । मानिसहरू आफ्ना–आफ्ना काममा व्यस्त थिए । कसैले कल्पना पनि गरेका थिएनन् कि केही घण्टापछि यही देवानगन्ज राष्ट्रिय समाचारको केन्द्र बन्नेछ ।

दिन चढ्दै जाँदा यात्रासँग सम्बन्धित एउटा सामान्य असमझदारीको चर्चा केही समूहबीच सुनिन थाल्यो । कसैले मार्गको कुरा गर्‍यो, कसैले व्यवस्थापनको । अधिकांशले त्यसलाई सानो मतभेद ठाने । यस्ता विषय त संवादबाट मिलिहाल्छन् भन्ने विश्वास धेरैको थियो ।

तर सानो मतभेद कहिले ठूलो बन्छ भन्ने कुरा मतभेदले होइन, त्यसलाई कसरी बुझिन्छ र कसरी व्यवहार गरिन्छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ ।

त्यो साँझ देवानगन्जको आकाश उही थियो, हावा उही थियो, घरहरू उही थिए । तर अदृश्य रूपमा एउटा असहज मौनता गाउँको वातावरणमा फैलिन थालेको थियो ।

अझै कसैले कसैलाई शत्रु भनेको थिएन । अझै कसैले आफ्नो छिमेकीलाई पराइ मानेको थिएन । अझै पनि सबैलाई विश्वास थियो—भोलिको बिहान आजभन्दा फरक हुने छैन । तर नियतिले अर्को अध्यायको ढोका बिस्तारै खोल्न थालिसकेको थियो ।

२: यात्रा र सानो विवाद

देवानगन्जमा अर्को बिहान अलि फरक उत्साह बोकेर आएको थियो । साउनको हरियालीसँगै गाउँका गल्लीहरूमा भगवा वस्त्र लगाएका बोलबम यात्रीहरू देखिन थालेका थिए । कसैले काँवर काँधमा राखेका थिए, कसैले भजन गाउँदै यात्रा सुरु गर्ने तयारी गर्दै थिए । शिवप्रतिको आस्था बोकेका ती अनुहारहरूमा थकानभन्दा श्रद्धा बढी देखिन्थ्यो ।

बजारका व्यापारीहरूले पनि यात्रालाई ध्यानमा राखेर बिहानै पसल खोलेका थिए । चियापसलमा यात्रुहरूलाई निःशुल्क पानी पिउन आग्रह गरिँदै थियो । कतै स्थानीय युवाहरू स्वयंसेवक बनेर बाटो मिलाइरहेका थिए । गाउँका वृद्धहरू चौतारामा बसेर विगतका वर्षका यात्राका अनुभव सुनाइरहेका थिए ।

"हरेक वर्ष यात्रा हुन्छ, सबै मिलेरै सम्पन्न गर्छौं," वृद्ध धनबहादुरले मुस्कुराउँदै भने, "आस्था बाँडिँदैन, सम्मान गरिन्छ ।"

त्यसैबेला गाउँको अर्को छेउमा स्थानीय बासिन्दा र यात्रा व्यवस्थापनमा संलग्न केही व्यक्तिबीच एउटा सामान्य जिज्ञासा उठ्यो । यात्राको मार्ग, आवतजावतको सहजता र स्थानीय गतिविधिबारे केही कुरा राखिए । कसैले सुझाव दिए, कसैले आफ्नो असुविधा सुनाए । आवाजहरू चर्किएका थिएनन्; उनीहरू आफ्ना–आफ्ना दृष्टिकोण राखिरहेका थिए ।

त्यहाँ उपस्थित धेरैले त्यो विषय छलफलबाट समाधान हुने विश्वास गरेका थिए । स्थानीय शिक्षक हरिप्रसाद पनि त्यहीँ पुगे । उनले दुवैतर्फ हेर्दै शान्त स्वरमा भने, "हामी सबै यही गाउँका हौँ । दुई छिन बसेर कुरा गर्‍यौँ भने बाटो अवश्य भेटिन्छ ।" उनको कुरामा धेरैले सहमति जनाए । केही समयका लागि वातावरण फेरि सामान्यजस्तै देखियो ।

तर भीड बढ्दै गइरहेको थियो । यात्रा अघि बढ्न चाहन्थ्यो, स्थानीयहरू आफ्ना दैनिक काममा फर्कन चाहन्थे । एउटै स्थानमा धेरै मानिस भेला हुँदा सानातिना असमझदारीहरू पनि छिट्टै फैलिन सक्छन् । कसैले सुनेको कुरा अर्काले फरक ढङ्गले बुझ्न थाल्यो । कसैको भनाइ अपूरो सुन्नेहरू पनि थिए ।

यद्यपि त्यतिबेलासम्म त्यो विवाद कुनै धार्मिक वा साम्प्रदायिक स्वरूपको थिएन । त्यो स्थानीय व्यवस्थापन र आपसी समन्वयसँग सम्बन्धित एउटा सामान्य असहमति मात्र थियो । त्यहाँ उपस्थित अधिकांश मानिसहरूको चाहना एउटै थियो—यात्रा पनि शान्तिपूर्वक सम्पन्न होस्, गाउँको दैनिक जीवन पनि सहज रहोस् ।

अब्दुल रहमानले आफ्नो पसलअगाडि उभिएर यात्रुहरूलाई पानी दिइरहेका थिए । केही यात्रुहरूले धन्यवाद दिए । उनले सहज रूपमा भने,

"यात्रा शुभ होस् । सबै सुरक्षित फर्किनुहोस् ।"

उता विष्णुप्रसादले पनि पसलबाट निस्केर केही स्थानीयलाई सम्झाइरहेका थिए,

"हामीले वर्षौँदेखि मिलेर बसेका छौँ । आज पनि कुरा गरेर मिलाउन सकिन्छ ।"

गाउँका धेरै मानिसहरू यिनै शब्दमा विश्वास गरिरहेका थिए । तर भीडको मनोविज्ञान प्रायः व्यक्तिको मनोविज्ञानभन्दा फरक हुन्छ । एक–दुई जनाको असन्तोष, केही अपूरा सूचना र क्षणिक उत्तेजनाले वातावरणलाई बिस्तारै असहज बनाउन थाल्यो । मानिसहरू बढ्दै गएसँगै संवादको ठाउँ साँघुरिन थाल्यो र अनुमानले तथ्यलाई छायाँझैँ पछ्याउन थाल्यो ।

स्थानीय प्रशासनका प्रतिनिधिहरू पनि स्थिति सहज बनाउन प्रयासरत थिए । उनीहरूले दुवै पक्षलाई संयम अपनाउन आग्रह गरे । केही समयसम्म सबैले धैर्य देखाउने प्रयास पनि गरे । कसैले कसैलाई सुन्न खोजिरहेको थियो, कसैले समाधानको बाटो खोजिरहेको थियो ।

तर समयसँगै भीड बढ्दै गयो, आवाजहरू पनि बढ्दै गए, बोलबमको माइकको आवाज पनि बढिरहेको थियो । अब सबैले सबैको कुरा स्पष्ट रूपमा सुन्न सक्ने अवस्था रहेन । सामान्य असहमतिले विस्तारै संवेदनशील रूप लिन सक्ने संकेत देखिन थाले ।

सूर्य पश्चिमतिर ढल्किन थालेको थियो । देवानगन्जको हावामा बिहानको जस्तो निश्चिन्तता अब बाँकी थिएन । मानिसहरूका अनुहारमा प्रश्नहरू देखिन थालेका थिए—के यो सामान्य विवाद यत्तिकै टुंगिन्छ, कि अझ जटिल मोड लिन्छ ?

त्यो प्रश्नको उत्तर कसैसँग थिएन ।

तर इतिहासले पछि साक्षी बस्ने एउटा सत्य भने त्यही क्षण जन्मिँदै थियो—धेरै ठूला संकटहरू प्रायः सानै असमझदारीबाट सुरु हुन्छन्, तर तिनलाई संकट बनाउने कारण असमझदारी आफैँ होइन, त्यसपछिका निर्णय, प्रतिक्रिया र परिस्थितिहरू हुन् ।

देवानगन्जको साँझ विस्तारै गाढा हुँदै गइरहेको थियो । अर्को दिनले केवल नयाँ बिहान मात्र ल्याउने थिएन; उसले एउटा कठिन परीक्षा पनि बोकेर आउँदै थियो ।

३: भीड र पहिलो आगो

देवानगन्जमा रात विस्तारै गाढा हुँदै गइरहेको थियो । दिनभरि संवादबाट समाधान खोज्ने प्रयास भए पनि वातावरण पूर्ण रूपमा सहज हुन सकेको थिएन । मानिसहरू आ–आफ्ना समूहमा उभिएर घटनाको चर्चा गरिरहेका थिए । कसैले आफूले देखेको सुनाउँथ्यो, कसैले अरूबाट सुनेको ।

सुरुमा सीमित देखिएको असमझदारी अब भीडको उपस्थितिसँगै जटिल बन्दै गइरहेको थियो ।

बोलबम यात्रामा सहभागीहरू, स्थानीय बासिन्दा, जिज्ञासु नागरिक र हेर्न आएका मानिसहरू एउटै क्षेत्रमा जम्मा हुन थाले । भीड बढेसँगै आवाजहरू पनि बढे, स्पिकरका वाज पनि घन्किन थाल्यो । कसैले शान्त रहन आग्रह गरिरहेको थियो भने कसैले आफ्ना माग तत्काल सम्बोधन हुनुपर्ने बताइरहेको थियो । धेरै मानिसहरू केवल के भइरहेको छ भनेर बुझ्न आएका थिए, तर भीडको मनोविज्ञानले व्यक्तिगत विवेकलाई विस्तारै ओझेलमा पार्दै लगिरहेको थियो ।

प्रहरीले दुवै पक्षलाई संयम अपनाउन बारम्बार आग्रह गरिरहेको थियो । सुरक्षाकर्मीहरूले भीडलाई पछाडि हट्न, संवादलाई प्राथमिकता दिन र तनाव नबढाउन अनुरोध गरिरहेका थिए । तर परिस्थिति क्रमशः नियन्त्रणभन्दा बाहिर जान थालेको अनुभव हुन थाल्यो । भीड बढ्दै जाँदा व्यवस्थापन कठिन बन्दै गयो ।

कसैले जोडले केही भन्यो । अर्कोतर्फबाट त्यसको प्रतिउत्तर आयो । क्षणभरमै धकेलाधकेल सुरु भयो । मानिसहरू एकअर्कातिर अघि बढे । केहीले छुट्याउने प्रयास गरे । केही डराएर पछाडि हटे । महिलाहरूले आफ्ना बालबालिकालाई समातेर सुरक्षित स्थान खोज्न थाले । पसलहरू हतारहतार बन्द हुन थाले । देवानगन्जको साँझमा पहिलोपटक भयको गन्ध मिसियो ।

त्यसपछि घटनाहरू अत्यन्त तीव्र गतिमा अघि बढे ।

परिस्थिति नियन्त्रण गर्ने क्रममा प्रहरीले बल प्रयोग गर्‍यो । त्यसै क्रममा प्रहरीबाट चलेको गोली लागेर एक युवक—ओम प्रकाश मेहता—को मृत्यु भयो । त्यो समाचार फैलिनासाथ वातावरण झन् शोकाकुल र तनावपूर्ण बन्यो । धेरै मानिस स्तब्ध भए । केहीले विश्वास गर्न सकेनन् । परिवारजन र आफन्तका लागि त्यो क्षण शब्दले व्यक्त गर्न नसकिने पीडाको समय थियो ।

त्यो मृत्यु केवल एउटा परिवारको शोक मात्र रहेन; त्यसले सम्पूर्ण क्षेत्रलाई गम्भीर संवेदनशील अवस्थामा पुर्‍यायो । तर घटनाको अर्को रूप त्यतिबेलादेखि सुरु भयो । घटनास्थलमा उपस्थित कसैले केही सेकेन्डको भिडियो खिच्यो । अर्को व्यक्तिले त्यसको एउटा अंश मात्र सामाजिक सञ्जालमा राख्यो । केही मिनेटमै त्यसलाई हजारौँ मानिसले हेर्न थाले । भिडियोसँगै अनेकथरी व्याख्या जोडिन थाले । कसैले पूरा घटना नहेरी निष्कर्ष निकाल्यो, कसैले अपुष्ट दाबीलाई सत्यजस्तै प्रस्तुत गर्‍यो । पुराना तस्बिर र फरक स्थानका दृश्यसमेत नयाँ घटनासँग जोडिएको भन्दै प्रसारित हुन थाले ।

सत्यभन्दा छिटो अनुमान दौडिरहेको थियो । भावनाभन्दा छिटो आक्रोश फैलिरहेको थियो । र तथ्यभन्दा छिटो अफवाहले यात्रा गरिरहेको थियो । देवानगन्जमा उपस्थित धेरै मानिसहरू आफैँ अन्योलमा थिए । कसैले प्रत्यक्ष देखेको कुरा पनि अर्कोले सुनेको कुरासँग मेल खाइरहेको थिएन । एउटै घटनाका अनेक संस्करण फैलिन थाले । कसको कुरा सही हो र कसको गलत भन्ने छुट्याउन कठिन हुँदै गयो ।

त्यही रात धेरै घरमा खाना पाकेन । आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई घरबाहिर ननिस्कन आग्रह गरे । बुबाहरूले ढोका चाँडै बन्द गरे । बजारका बत्तीहरू बलिरहेका थिए, तर मानिसहरूको मनमा असुरक्षाको अँध्यारो झन् गाढा बन्दै गइरहेको थियो ।

स्थानीय शिक्षक हरिप्रसाद राति रेडियो सुन्दै बसिरहेका थिए। समाचार छोटो थियो, तर त्यसको असर गहिरो थियो। उनले बिस्तारै भने,

"जब तथ्यभन्दा अघि अफवाह पुग्छ, त्यसपछि आगो घरमा मात्र होइन, मानिसको चेतनामा पनि सल्कन थाल्छ ।"

उता अब्दुल रहमानले पसलको सटर बन्द गरेपछि लामो सास फेरे । उनलाई त्यो दिन बिहान यात्रुहरूलाई दिएको पानी सम्झना आयो । विष्णुप्रसादलाई सम्झना आयो । वर्षौँदेखि सँगै हाँसेका अनुहारहरू सम्झना आए । उनले मनमनै प्रार्थना गरे—

"हे परमेश्वर, यो दुःख यतिमै रोकियोस् ।"

तर त्यो प्रार्थनाभन्दा छिटो सामाजिक सञ्जालमा नयाँ–नयाँ सन्देश फैलिरहेका थिए । देवानगन्जको सीमाभित्र भएको घटना अब देवानगन्जमै सीमित रहेन । डिजिटल संसारले त्यसलाई गाउँको चोकबाट निकालेर हजारौँ मोबाइलको पर्दासम्म पुर्‍याइसकेको थियो । र कसैले पनि अनुमान गर्न सकेको थिएन—पहिलो गोलीको आवाजभन्दा धेरै टाढासम्म अब पहिलो अफवाहको प्रतिध्वनि पुग्नेछ ।

४: विभाजनको बीउ

देवानगन्जको त्यो रात केवल एउटा घटनाको रात रहेन । त्यो रातसँगै मानिसहरूको मनभित्र अनेकौं प्रश्न जन्मिन थाले । कसैले न्याय खोजिरहेको थियो, कसैले सुरक्षा । कसैले सत्य जान्न चाहन्थ्यो, कसैले आफ्ना आफन्त सकुशल छन् कि छैनन् भन्ने खबर । तर सत्यको यात्रा सधैं धैर्यले गर्छ । अफवाहको यात्रा भने हतारमा हुन्छ ।

बिहान नहुँदै सामाजिक सञ्जालका पर्दाहरूमा सयौँ सन्देशहरू देखिन थाले । एउटै घटनालाई फरक–फरक कोणबाट प्रस्तुत गरिएका भिडियोहरू, पुष्टि नभएका दाबीहरू, सन्दर्भविहीन तस्बिरहरू र भावनालाई उत्तेजित गर्ने शब्दहरू तीव्र गतिमा फैलिन थाले । धेरैले त्यसको स्रोत जाँचेनन् । धेरैले त्यसको सत्यता खोजेनन् । एउटा सन्देश अर्कोमा थपिँदै गयो, अर्को तेस्रोमा ।

हेर्दाहेर्दै घटनाको केन्द्र तथ्यबाट हटेर भावनातिर सर्‍यो ।

कसैले भन्न थाल्यो, "हामीमाथि अन्याय भयो ।"

अर्कोतर्फबाट आवाज आयो, "हामीलाई नै दोष लगाइँदैछ ।"

शब्दहरू कठोर हुँदै गए । सन्देहहरू गहिरिँदै गए । कुनै समय एउटै चौतारीमा बसेर चिया पिउनेहरू अब एकअर्कालाई टाढैबाट नियाल्न थाले । त्यो परिवर्तन अचानक आएको थिएन । त्यो मानिसहरूको मनमुटुमा होइन, उनीहरूको विश्वासमा आएको चिरा थियो ।

हरिप्रसाद शिक्षक विद्यालय पुग्दा कक्षा लगभग खाली थियो । अभिभावकहरूले बालबालिकालाई घरमै राखेका थिए । विद्यालयको प्राङ्गण, जहाँ हिजोसम्म बालबालिकाको हाँसो गुञ्जन्थ्यो, आज अस्वाभाविक रूपमा सुनसान थियो ।

उहाँले खाली बेञ्चहरूतिर हेर्दै मनमनै भन्नुभयो,

"जब डरले विद्यालयलाई जित्छ, भविष्यले हार्न थाल्छ ।"

उता अब्दुल रहमानले पसल खोले पनि ग्राहक निकै कम थिए । बिहानै विष्णुप्रसाद आउने समय बितिसकेको थियो, तर उनी आएनन् । रहमानको मनमा अनेकौं प्रश्न उठे । "उहाँलाई केही भयो त छैन ?" उनले फोन गर्न खोजे, फेरि रोकिए । यस्तो अवस्थामा कतै फोनले पनि गलत अर्थ नलागोस् भन्ने डर थियो ।

त्यसैबेला विष्णुप्रसाद पनि आफ्नै घरमा झ्यालबाट बाहिर हेरिरहेका थिए । रहमानको पसल खुलेको देखे । उनी भेट्न जान चाहन्थे । तर घरभित्रबाट कसैले भन्यो,

"अहिले बाहिर धेरै नजानु बेस हुन्छ ।"

त्यो सल्लाह सुरक्षा थियो कि डर, छुट्याउन गाह्रो थियो । देवानगन्जका धेरै घरमा त्यस्तै अवस्था थियो । वर्षौँदेखि एकअर्काको घरमा सहजै जाने–आउने सम्बन्धलाई अब मौनताले घेर्न थालेको थियो । तर त्यो मौनता घृणाको होइन, अन्योलको थियो ।

दुई दिनअघि एउटै खेतमा सँगै काम गरेका किसानहरू आज घरभित्र बसेर समाचार सुनिरहेका थिए । एउटै बजारमा व्यापार गर्ने व्यापारीहरू आज छिट्टै सटर झारिरहेका थिए । आमाहरूले आफ्ना छोराछोरीलाई सम्झाइरहेका थिए,

"बाहिर कम निस्क ।"

बालबालिकाले भने बुझ्न सकेका थिएनन्—

हिजोसम्म साथी भनिएका साथी आज किन भेट्न नपाइने ?

यसैबीच केही मानिसहरूले एउटा गम्भीर गल्ती गर्न थाले । उनीहरूले व्यक्तिको कार्यलाई सम्पूर्ण समुदायसँग जोड्न थाले । कसैको गल्तीलाई सबैको गल्ती भन्न थालियो । कसैको आवेगलाई सम्पूर्ण समाजको चरित्र ठान्न थालियो । यहीँबाट विभाजनको वास्तविक बीउ रोपिन थाल्यो ।

हरिप्रसादले साँझ गाउँका केही युवालाई बोलाएर शान्त स्वरमा भने,

"हामीले एउटा कुरा कहिल्यै बिर्सनु हुँदैन । कुनै पनि समुदाय अपराधी हुँदैन । गल्ती गर्ने व्यक्ति हुन्छ । न्याय पनि व्यक्तिमाथि हुन्छ, समुदायमाथि होइन ।"

सबै चुपचाप सुनिरहे ।

त्यसपछि उनले फेरि भने,

"यदि हामीले व्यक्तिको गल्तीलाई समुदायको दोष बनायौँ भने भोलि निर्दोषहरू पनि सजाय भोग्न बाध्य हुन्छन् ।"

ती शब्दहरू केही युवाको मनमा गहिरिए । तर बाहिरको संसारमा शब्दभन्दा तीव्र गति अफवाहको थियो ।

साँझ पर्दै जाँदा देवानगन्जका गल्लीहरू सुनसान हुन थाले । मन्दिरको घण्टी बज्यो । केही क्षणपछि मस्जिदबाट अजान सुनियो । अलि पर चर्चमा प्रार्थनाको स्वर उठ्यो । गुम्बामा दीप बल्यो । स्वरहरू फरक थिए । प्रार्थना गर्ने शैली फरक थियो ।

तर सबैको प्रार्थना एउटै थियो—

देशमा शान्ति रहोस् ।

मानिस सुरक्षित रहून् ।

सत्य प्रकट होस् ।

त्यो रात देवानगन्जले एउटा गहिरो पाठ सिक्न थाल्यो—समाजलाई सबैभन्दा ठूलो क्षति कहिलेकाहीँ हिंसाले मात्र गर्दैन; अविश्वासले पनि गर्छ । एकचोटि विश्वासमा चिरा परेपछि त्यसलाई जोड्न वर्षौं लाग्न सक्छ ।

र त्यही अविश्वासको चिराबाट तनावको आगो अब देवानगन्जको सीमाभन्दा बाहिर निस्कने संकेत देखिन थालेको थियो ।

५: आगोको फैलावट

देवानगन्जको घटना अब एउटा गाउँको सीमाभित्र अडिएको थिएन । सत्यको आधिकारिक चित्र अझै पूरा बनेको थिएन, तर अपुष्ट सूचना, भावनात्मक टिप्पणी र आधा–अधुरा भिडियोहरू देशका अनेकौं मोबाइल पर्दामा पुगिसकेका थिए । प्रत्येक सेयरसँगै घटनाले नयाँ रूप लिन थाल्यो । कसैले आफ्नै दृष्टिकोण थप्यो, कसैले अनुमानलाई तथ्यसरह प्रस्तुत गर्‍यो । मानिसहरूले एउटै घटनालाई फरक–फरक आँखाले हेर्न थाले ।

देवानगन्जमा सुरु भएको तनाव अब सुनसरीका अन्य स्थान हुँदै तराईका विभिन्न जिल्लासम्म फैलिन थाल्यो ।

कतै प्रदर्शन भए ।

कतै झडप भए ।

कतै आगजनी र तोडफोडका घटना भए ।

धुवाँ केवल केही भवनबाट मात्र उठिरहेको थिएन; त्यो धुवाँसँगै मानिसहरूको मनमा वर्षौँदेखि बसेको विश्वास पनि धमिलिँदै गइरहेको थियो ।

बजारहरू सुनसान बन्दै गए । दैनिक मजदुरी गरेर बिहानको छाक जुटाउनेहरू कामविहीन भए । विद्यालयहरू बन्द भए । यात्रुहरूले बीच बाटोमै आफ्नो यात्रा रोक्नुपर्‍यो । सार्वजनिक यातायात प्रभावित भयो । मानिसहरू आफ्नै घरभित्र बसेर बाहिरको आवाज सुन्न बाध्य भए । प्रत्येक साइरनले नयाँ चिन्ता जन्माइरहेको थियो । प्रत्येक अफवाहले नयाँ डर थपिरहेको थियो ।

यसैबीच दुःखद समाचारहरू क्रमशः आउन थाले ।

तनावपूर्ण घटनाक्रमका क्रममा तीन युवाले ज्यान गुमाए । धेरै नागरिक र सुरक्षाकर्मी घाइते भए । अस्पतालका आकस्मिक कक्षहरूमा उपचार चलिरहेको थियो । चिकित्सकहरू निरन्तर खटिएका थिए । परिवारहरू अस्पतालको ढोकाबाहिर आशा र पीडाको बीचमा प्रतीक्षा गरिरहेका थिए ।

कसैले छोरा गुमाए ।

कसैले भाइ ।

कसैले आफ्नो सहपाठी ।

ती परिवारहरूको शोकमा धर्म थिएन ।

त्यहाँ केवल आँसु थिए ।

त्यहाँ केवल मानवीय पीडा थियो ।

हरिप्रसाद शिक्षक रेडियोको समाचार सुन्दै मौन बसिरहेका थिए । प्रत्येक नयाँ समाचारले उनको अनुहार झन् गम्भीर बन्दै गइरहेको थियो ।

"यो हामीले चिनेको नेपाल होइन," उनले बिस्तारै भने ।

अब्दुल रहमानले पसल धेरै दिनदेखि खोलेका थिएनन् । विष्णुप्रसादसँग उनको फोनमा छोटो कुरा भयो ।

"तपाईंहरू सबै सकुशल हुनुहुन्छ ?" रहमानले सोधे ।

"अहिलेसम्म त छौँ," विष्णुप्रसादले उत्तर दिए, "तर यस्तो कहिलेसम्म चल्छ भन्ने डर लागिरहेको छ ।"

दुवैतर्फ केही क्षण मौनता छायो ।

त्यो मौनतामा आरोप थिएन ।

त्यहाँ एउटै चिन्ता थियो—देश फेरि सामान्य कहिले हुन्छ ?

यसबीच परिस्थिति नियन्त्रण गर्न सरकारले सुरक्षा व्यवस्था कडा बनायो । तनाव थप फैलिन नदिन तीन जिल्लामा कर्फ्यू लागू गरियो भने एक जिल्लामा निषेधाज्ञा जारी गरियो । सडकहरू खाली हुन थाले । चोक–चोकमा सुरक्षाकर्मी परिचालित भए । अत्यावश्यक कामबाहेक घरबाहिर ननिस्कन आग्रह गरियो ।

पहिलोपटक धेरै बालबालिकाले आफ्नै शहरलाई अस्वाभाविक रूपमा सुनसान देखे । जहाँ हिजोसम्म मानिसहरूको भीड थियो, त्यहाँ अब खाली सडक थिए । जहाँ व्यापारको आवाज थियो, त्यहाँ अब सन्नाटा थियो । जहाँ हाँसो सुनिन्थ्यो, त्यहाँ अब अनिश्चितताको मौनता थियो ।

हरिप्रसादले आफ्नो डायरीमा त्यस रात एउटा वाक्य लेखे—

"आगोले जलाएको घर फेरि बनाउन सकिन्छ, तर अविश्वासले जलाएको सम्बन्ध पुनः निर्माण गर्न धेरै समय लाग्छ ।"

देशभरि नागरिकहरू एउटै प्रश्न सोध्न थाले—

यो आगो आखिर कहाँ गएर रोकिने ?

उत्तर कसैसँग थिएन ।

तर एउटा कुरा सबैले महसुस गर्न थालेका थिए—

यदि अब पनि संयम, संवाद र सत्यको बाटो समातिएन भने क्षति केवल केही जिल्लाको रहनेछैन; त्यसको असर सिंगो राष्ट्रको सामाजिक विश्वासमा पर्नेछ ।

सुनसरीको एउटा सामान्य विवाद अब राष्ट्रिय चिन्ताको विषय बनिसकेको थियो ।

र त्यही बेला देशको ध्यान अब अर्को कुरातर्फ मोडिन थालेको थियो—

संकटलाई कसरी रोक्ने ?

घाउलाई कसरी भर्ने ?

र सबैभन्दा ठूलो प्रश्न—

टुट्न थालेको विश्वासलाई फेरि कसरी जोड्ने ?

६: मौनता र त्रास

देवानगन्जबाट सल्किएको तनाव अब केही जिल्लाको सीमामा मात्र सीमित रहेन । कर्फ्यू लागेका सडकहरू, निषेधाज्ञाले सुनसान बनेका बजारहरू र घरभित्र थुनिएका नागरिकहरू एउटै प्रश्न सोधिरहेका थिए—अब के हुन्छ ?

सरकारी संयन्त्र सक्रिय त देखिन्थ्यो, तर नागरिकहरूको मनमा उठेका प्रश्नहरूभन्दा त्यो सक्रियता केही पछि परेको अनुभव हुन्थ्यो । प्रारम्भिक चरणमै परिस्थिति संवादबाट नियन्त्रण गर्न सकिन्थ्यो कि सकिँदैनथ्यो भन्ने बहस गाउँदेखि राजधानीसम्म फैलिएको थियो । भीड व्यवस्थापन, समयमै समन्वय र संवेदनशील निर्णयबारे अनेक टिप्पणी भइरहेका थिए । धेरै नागरिकलाई लागिरहेको थियो—घटना बढ्नुअघि बोलिएको एउटा वाक्यले सायद पछि चलाउनुपरेका धेरै कदमहरू बचाउन सक्थ्यो ।

देवानगन्जका शिक्षक हरिप्रसादले रेडियो बन्द गर्दै गहिरो सास फेरे ।

"घटना भएपछि नियन्त्रण गर्नु आवश्यक हो," उनले आफ्नी श्रीमतीलाई भने, "तर घटना त्यहाँसम्म पुग्नै नदिनु अझ ठूलो जिम्मेवारी हो ।"

उहाँको स्वरमा आरोपभन्दा बढी पीडा थियो ।

यता जनप्रतिनिधिहरूको भूमिकाबारे पनि गाउँमा चर्चा हुन थाल्यो । चुनावका बेला घर–घर पुगेका अनुहारहरू अहिले धेरै नागरिकको आँखाले खोजिरहेका थिए । मानिसहरू आफ्ना निर्वाचित प्रतिनिधिबाट केवल राजनीतिक अभिव्यक्ति होइन, उपस्थितिको अपेक्षा गरिरहेका थिए । उनीहरू चाहन्थे—कुनै नेता गाउँको चौतारोमा आएर सबै पक्षलाई एउटै ठाउँमा बसालोस्, नागरिकलाई ढाडस दिओस्, संवादको ढोका फेरि खोलोस् ।

तर त्यो अपेक्षा तत्काल पूरा भएको अनुभव धेरैले गर्न सकेनन् ।

यसबीच सञ्चारमाध्यमहरू निरन्तर समाचार दिइरहेका थि ए। धेरै सञ्चारगृहले पुष्टि भएका तथ्य मात्र प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरिरहेका थिए । तर सामाजिक सञ्जालमा भने अवस्था फरक थियो । त्यहाँ समाचार र अफवाह एउटै गतिमा दौडिरहेका थिए ।

कसैले पुरानो भिडियो नयाँ घटना भन्दै प्रसारण गर्‍यो । कसैले अर्को देशको दृश्यलाई नेपालकै भनेर प्रचार गर्‍यो । कसैले अपुष्ट सन्देशलाई "भर्खरै आएको समाचार" भन्दै साझा गर्‍यो । केही मिनेटमै हजारौँ मानिससम्म ती सामग्री पुग्थे ।

त्यसपछि सुरु हुन्थ्यो प्रतिक्रिया, आक्रोश र प्रतिआक्रोशको अर्को चक्र ।

हरिप्रसादका पूर्वविद्यार्थीहरू मोबाइलको पर्दामा देखिएका सामग्रीबारे बहस गरिरहेका थिए। शिक्षकले उनीहरूलाई एउटा प्रश्न मात्र सोधे,

"तिमीहरूले हेरेको कुरा सत्य हो भन्ने कसरी थाहा पायौ ?"

केही क्षण कसैले उत्तर दिन सकेन ।

त्यसपछि उनले भने,

"डिजिटल युगमा सबैभन्दा ठूलो जिम्मेवारी औँलाले होइन, विवेकले निर्वाह गर्नुपर्छ । एउटा बटन थिचेर पठाएको असत्यले कहिलेकाहीँ वर्षौँ लगाएर बनाएको विश्वास भत्काइदिन सक्छ ।"

अब्दुल रहमानको घरमा पनि त्यही चिन्ता थियो । उनका छोरा मोबाइलमा आएका सन्देशहरू पढिरहेका थिए । एउटामा लेखिएको थियो—स्थिति अझ बिग्रियो । अर्कोमा लेखिएको थियो—फलानो ठाउँमा ठूलो घटना भयो । तर केहीबेरमै तीमध्ये धेरै सूचना पुष्टि हुन सकेनन् ।

रहमानले छोराको हातबाट मोबाइल बिस्तारै राखिदिए ।

"बाबु," उनले भने, "समाचारभन्दा पहिले स्रोत हेर्न सिक । डर फैलाउन सजिलो हुन्छ, तर विश्वास बनाउन धेरै समय लाग्छ ।"

घरभित्र बसेकी विष्णुप्रसादकी आमा झ्यालतिर हेर्दै थिइन् । बाहिर प्रहरीको गस्ती थियो । कहिलेकाहीँ सवारीको साइरन सुनिन्थ्यो । त्यसबाहेक वातावरण अस्वाभाविक रूपमा मौन थियो ।

उहाँ बिस्तारै बोल्नुभयो,

"मलाई गोलीको आवाजभन्दा पनि यो मौनता डर लाग्दो लाग्छ ।"

साँच्चै, त्यो मौनता केवल सडकको थिएन । त्यो मौनता बजारको थियो । विद्यालयको थियो । छिमेकबीचको सहज अभिवादनको थियो । विश्वासको थियो ।

यसबीच नागरिक समाजका केही व्यक्तिहरू, स्थानीय अगुवा र पेसाकर्मीहरूले संयम अपनाउन सार्वजनिक अपिल गर्न थाले । सञ्चारमाध्यमका जिम्मेवार आवाजहरूले अपुष्ट सूचना नफैलाउन आग्रह गरे । तथ्य पुष्टि नगरी कुनै सामग्री साझा नगर्न अनुरोध गरियो ।

तर अफवाहको गति अझै तीव्र थियो । कसैले सत्य खोजिरहेको थियो । कसैले आफ्नो पक्षको पुष्टि मात्र खोजिरहेको थियो । यही अवस्थालाई समाजशास्त्रीहरूले 'डिजिटल प्रतिध्वनि कक्ष' भन्छन्—जहाँ मानिसले आफूले पहिले नै विश्वास गरेको कुरा झन् धेरै सुन्न थाल्छ, फरक तथ्यभन्दा आफ्नै धारणाको प्रतिध्वनि मात्र बलियो बन्छ । देवानगन्जको आकाशमा त्यो रात फेरि अँध्यारो थियो । तर अँध्यारो केवल बाहिर थिएन । अनिश्चितता मानिसहरूको मनभित्र पनि पसिसकेको थियो ।

यही कठिन घडीमा देशभरि एउटा नयाँ अपेक्षा जन्मिँदै थियो—अब केवल सुरक्षा पर्याप्त हुने थिएन । सत्य चाहिएको थियो । संवाद चाहिएको थियो । निष्पक्ष छानबिन चाहिएको थियो । र सबैभन्दा बढी, मानिसहरूलाई फेरि एकअर्कामाथि विश्वास गर्न सक्ने वातावरण चाहिएको थियो ।

किनभने समाजलाई बन्दुकले केही समय शान्त बनाउन सकिएला, तर स्थायी शान्ति भने विश्वास, न्याय र संवादले मात्र निर्माण गर्न सक्छ ।

७: आह्वानको लहर

कर्फ्यूले सडकहरू रोक्न सकेको थियो, तर मानिसहरूको मनमा उठेका प्रश्नहरू रोक्न सकेको थिएन ।

सुनसरीबाट सुरु भएको तनावले सिराहा, पर्सा, धनुषालगायत जिल्लासम्म असर पुर्‍याइसकेको थियो । घरका झ्यालहरू बन्द थिए, तर रेडियो, टेलिभिजन र मोबाइलका पर्दाहरू खुला थिए । सबैको प्रतीक्षा एउटै थियो—अब राज्य र समाजले के भन्छ ?

दिनहरू बित्दै जाँदा सरकारमाथि एउटा गम्भीर जिम्मेवारी थपिँदै गयो । नागरिकहरू केवल सुरक्षा व्यवस्था मात्र होइन, भरोसाको शब्द पनि खोजिरहेका थिए । उनीहरूलाई लागिरहेको थियो—यस घडीमा राष्ट्रले आफ्ना नागरिकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नुपर्छ ।

त्यही प्रतीक्षाबीच प्रधानमन्त्रीले राष्ट्रका नाममा सम्बोधन गरे ।

रातको आठ बजेको घडीले समय जनाउँदै गर्दा देशभरिका लाखौँ नागरिक टेलिभिजन, रेडियो र डिजिटल माध्यमतर्फ केन्द्रीत भए । प्रधानमन्त्रीले सबैलाई संयम अपनाउन, शान्ति, सद्भाव, भाइचारा र राष्ट्रिय एकता कायम राख्न आग्रह गरे । कुनै पनि अफवाहमा विश्वास नगर्न, कानुनको पालना गर्न र समस्याको समाधान संवाद, विधि र निष्पक्ष प्रक्रियाबाट खोजिने विश्वास व्यक्त गरे तथा सरकारी सञ्चार माध्यममा भर पर्न आह्वान गरे ।

सम्बोधन सकिएपछि केही क्षण देशभरि मौनता छायो ।

हरिप्रसाद शिक्षकले टेलिभिजन बन्द गर्दै भने,

"ढिलै भए पनि राष्ट्रले नागरिकसँग बोलेको छ । अब ती शब्द व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ ।"

उनको स्वरमा आलोचनाभन्दा बढी अपेक्षा थियो ।

प्रधानमन्त्रीको सम्बोधनबाहेक राष्ट्रिय जीवनका अन्य जिम्मेवार व्यक्तित्वहरूका सार्वजनिक अपिलहरू पनि आइसकेको थियो ।

पूर्वप्रधानमन्त्री झलनाथ खनालले सुनसरी, सिराहा, पर्सा र धनुषालगायत जिल्लाका तनावपूर्ण घटनाप्रति दुःख व्यक्त गर्दै सबै पक्षलाई संयम अपनाउन, सामाजिक सद्भाव जोगाउन र सरकारलाई नागरिकको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न प्रभावकारी कदम चाल्न आग्रह गरे । उनले नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक चरित्रलाई राष्ट्रिय शक्तिका रूपमा स्मरण गराए ।

पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारीले पनि सार्वजनिक वक्तव्यमार्फत जनधनको क्षतिप्रति दुःख व्यक्त गर्दै अफवाह, घृणास्पद अभिव्यक्ति र सामाजिक सद्भाव बिथोल्ने गतिविधिबाट टाढा रहन सबैलाई आग्रह गरिन् । उनले निष्पक्ष छानबिन, कानुनी शासन र संवादमार्फत समस्याको समाधान खोज्नुपर्नेमा जोड दिइन् ।

सामाजिक सञ्जाल फेसबुकबाट पूर्वप्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईले बढ्दो साम्प्रदायिक तनावलाई राष्ट्रिय चिन्ताको विषय भन्दै विवेकलाई आवेगभन्दा माथि राख्न आग्रह गरे । उनले "भाइ फुटे गँवार लुटे" भन्ने उखान स्मरण गराउँदै सरकार, राजनीतिक दल र सबै समुदायका नागरिक एकजुट भएर घृणा र हिंसाको आगो निभाउनुपर्ने आवश्यकता औँल्याए ।

संसदमा बोल्दै पूर्वप्रधानमन्त्री **पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’**ले सुनसरीमा बोलबम यात्रासँग सम्बन्धित विवाद दुःखद घटनासम्म पुगेको उल्लेख गर्दै मृतक ओम प्रकाश मेहताप्रति श्रद्धाञ्जली व्यक्त गरे । साथै उनले घटनाको निष्पक्ष, विस्तृत र तथ्यमा आधारित छानबिन गरी वास्तविकता सार्वजनिक गर्न सरकारसँग आग्रह गरे ।

यी सबै अभिव्यक्तिमा शब्द फरक थिए ।

तर सन्देश एउटै थियो—

शान्ति ।

संयम ।

संवाद ।

र राष्ट्रिय एकता ।

यद्यपि ती आह्वानहरू सार्वजनिक भइरहँदा पनि तनाव पूर्ण रूपमा समाप्त भएको थिएन । कतिपय स्थानमा त्रास अझै बाँकी थियो । कर्फ्यू र निषेधाज्ञाको प्रभाव कायम थियो । नागरिकहरू अझै सावधानीपूर्वक घरबाहिर निस्किरहेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा सत्य र असत्यको प्रतिस्पर्धा अझै रोकिएको थिएन ।

त्यसैले धेरैले महसुस गर्न थाले—केवल माथिबाट आएको अपिलले मात्र पर्याप्त हुने छैन । शान्तिको यात्रा तलबाट अर्तात जनजनबाट पनि सुरु हुनुपर्छ ।

यही बेला देवानगन्जभित्र केही साना तर अर्थपूर्ण पहलहरू देखिन थाले ।

हरिप्रसाद शिक्षकले केही अभिभावकलाई विद्यालयको प्राङ्गणमा बोलाए । औपचारिक सभा थिएन । कुनै भाषण थिएन । केवल एउटै आग्रह थियो—

"बालबालिकाको मनमा घृणा होइन, सत्य र सहअस्तित्वको शिक्षा राखौँ ।"

उता अब्दुल रहमानले धेरै दिनपछि आफ्नो पसलको आधा सटर खोले । पसलमा पहिलो ग्राहक विष्णुप्रसाद नै थिए ।

दुवै केही क्षण एकअर्कालाई हेरिरहे ।

न कुनै राजनीतिक बहस भयो ।

न कुनै आरोप ।

विष्णुप्रसादले बिस्तारै भने,

"हामी त वर्षौँदेखि छिमेकी हौँ । एउटा घटनाले त्यो सम्बन्ध तोड्न पाउँदैन ।"

रहमानको अनुहारमा धेरै दिनपछि हल्का मुस्कान देखापर्‍यो ।

"हो," उनले उत्तर दिए, "हामीले सम्बन्ध जोगायौँ भने मात्र यो गाउँ जोगिन्छ ।"

त्यही साँझ केही स्थानीय नागरिक, शिक्षक, व्यापारी, युवाहरू र सामाजिक अगुवाहरू अनौपचारिक रूपमा भेट्न थाले । उनीहरूले एउटै निष्कर्ष निकाले—

यदि अफवाहले घर–घर पुग्न सक्छ भने सत्य पनि पुग्नुपर्छ । यदि घृणाको आवाज उठ्न सक्छ भने सद्भावको आवाज अझ बलियो उठ्नुपर्छ । यदि अविश्वास फैलिन सक्छ भने विश्वास पनि पुनः निर्माण गर्न सकिन्छ ।

देवानगन्जको आकाशमा त्यो रात पहिलोपटक एउटा सानो आशाको तारा देखिएको जस्तो लाग्यो ।

आगो अझै पूर्ण रूपमा निभेको थिएन ।

तर त्यसलाई निभाउने पहिलो सचेत प्रयास भने अब सुरु भइसकेको थियो ।

८: गाउँबाट उठेको आवाज

कर्फ्यूले सडकहरू सुनसान बनाएको थियो, तर आशा पूर्ण रूपमा मौन भएको थिएन ।

तनावका दिनहरू लम्बिँदै जाँदा देवानगन्जका धेरै नागरिकले एउटा कुरा महसुस गर्न थाले—यदि गाउँभित्रको विश्वास गाउँलेहरूले नै पुनःनिर्माण गरेनन् भने बाहिरबाट आउने कुनै पनि आदेशले मात्र मनका दूरी मेटाउन सक्नेछैन ।

त्यही सोचबाट एउटा सानो पहल जन्मियो । त्यो कुनै राजनीतिक अभियान थिएन । कुनै ठूलो संस्थाको कार्यक्रम पनि थिएन । त्यो गाउँकै केही साधारण नागरिकहरूको साझा जिम्मेवारीबोध थियो ।

स्थानीय विद्यालयका शिक्षक हरिप्रसादले आफ्नो पुरानो विद्यार्थी, व्यापारी अब्दुल रहमान र केही युवालाई विद्यालयको प्राङ्गणमा बोलाए । उनीहरू गोलाकार बसे । कसैले भाषण गरेन । कसैले कसैलाई दोष लगाएन । सबैले पहिले एकअर्काको कुरा सुने ।

हरिप्रसादले मौनता तोड्दै भने,

"आज हामी कसको पक्षमा उभिने भन्ने होइन, सत्य, शान्ति र हाम्रो गाउँको पक्षमा उभिने कि नउभिने भन्ने निर्णय गर्न आएका हौँ ।"

त्यसपछि अब्दुल रहमानले थपे,

"डरले हामीलाई अलग बनाएको छ । अब संवादले फेरि जोड्नुपर्छ ।"

ती शब्दले उपस्थित युवाहरूलाई गम्भीर बनायो ।

एक युवक उठेर भन्यो,

"हामी सामाजिक सञ्जालमा धेरै कुरा देखिरहेका छौँ । के सही हो, के गलत हो, छुट्याउनै गाह्रो भइरहेको छ ।"

हरिप्रसाद मुस्कुराए ।

"त्यसैले," उनले भने, "हामीले देखेको सबै कुरा सत्य हुँदैन । सत्य प्रमाणबाट चिनिन्छ, आवेगबाट होइन ।"

त्यही दिन उनीहरूले एउटा सानो निर्णय गरे । उनीहरू कुनै नाराबाजी गर्ने थिएनन् । कसैलाई दोष दिने थिएनन् । उनीहरू केवल मानिससँग मानिसको रूपमा कुरा गर्ने थिए ।

अर्को बिहान उनीहरू दुई–दुई जनाको समूह बनाएर गाउँका टोलहरूमा निस्किए । उनीहरूले प्रत्येक घरको ढोका ढकढक्याए । वृद्धहरूको कुरा सुने । आमाहरूको चिन्ता सुने । युवाहरूको आक्रोश पनि सुने । कसैलाई उपदेश दिएनन्, केवल सम्झाए—

"घटना अनुसन्धानको विषय हो । समुदाय होइन, तथ्यलाई आधार बनाऔँ ।"

कतिपय घरमा मानिसहरू भावुक भए ।

एक वृद्धाले भनिन्,

"हामीले त जीवनभर एउटै गाउँमा बसेर सुख–दुःख बाँडेका हौँ । अब हाम्रा नातिनातिनाले एकअर्कालाई डराउन सिक्न नपरोस् ।"

त्यो वाक्यले सबैलाई केही क्षण मौन बनायो ।

त्यसपछि युवाहरूले अर्को काम सुरु गरे ।

सामाजिक सञ्जालमा आएका प्रत्येक उत्तेजक सामग्रीलाई उनीहरूले तुरुन्त साझा गर्ने बानी त्यागे । पहिले स्रोत हेर्न थाले । पुष्टि नभएको सामग्री अरूलाई नपठाउने निर्णय गरे । घृणा फैलाउने अभिव्यक्तिलाई प्रतिवाद गर्दा पनि उनीहरूले घृणाको भाषा प्रयोग गरेनन् ।

कुनै मित्रले अपुष्ट भिडियो पठाउँदा उनीहरूले शान्त स्वरमा लेख्थे—

"यसको आधिकारिक पुष्टि भएको छ कि छैन ?"

कुनै उत्तेजक सन्देश आएमा उनीहरू भन्थे—

"पहिले तथ्य हेरौँ, त्यसपछि मात्र निष्कर्ष निकालौँ ।"

बिस्तारै त्यो अभ्यास अरू युवामा पनि फैलिन थाल्यो ।

केही स्थानीय पेसाकर्मी, समाजसेवी र संघसंस्थाका प्रतिनिधिहरू पनि यस अभियानमा जोडिए । उनीहरूले एउटै सन्देश बोके—

"सद्भाव हाम्रो साझा जिम्मेवारी हो ।"

केही दिनपछि देवानगन्जको मुख्य सडकमा एउटा सानो सद्भाव पदयात्रा आयोजना गरियो । त्यहाँ कुनै उत्तेजक नारा थिएन ।

कसैले कुनै समुदायविरुद्ध बोलेन । कसैले प्रतिशोधको माग गरेन। त्यहाँ केवल शान्त स्वरमा एउटा सन्देश दोहोरियो—

"सत्यको खोजी गरौँ । संयम अपनाऔँ । हामी सबैबन्दा पहिले नेपाली हौँ अझ त्योभन्दा बढी मानव हौँ ।"

पदयात्रामा विभिन्न समुदायका नागरिक एकसाथ हिँडिरहेका थिए । कसैका हातमा राष्ट्रिय झण्डा थियो । कसैका हातमा शान्तिको सन्देश लेखिएको सानो प्लेकार्ड थियो ।

मन्दिरअगाडिबाट यात्रा अघि बढ्यो ।

मस्जिदछेउबाट पनि त्यही शान्त गतिमा अघि बढ्यो ।

चर्चनजिक पुग्दा केही मानिसहरूले मौन प्रार्थना गरे ।

गुम्बाको छेउमा दीप बलिरहेको थियो ।

त्यो दृश्यले धेरैलाई सम्झायो—

आस्थाका बाटाहरू फरक हुन सक्छन्, तर समाजको शान्ति सबैको साझा आवश्यकता हो ।

साँझ घर फर्कँदा हरिप्रसादले आफ्नो डायरीमा लेखे—

"देशलाई जोगाउने काम सधैँ राजधानीबाट मात्र सुरु हुँदैन । कहिलेकाहीँ एउटा गाउँको इमानदार संवादले पनि इतिहासको दिशा बदल्न सक्छ ।"

अब्दुल रहमानले पसल बन्द गर्दै विष्णुप्रसादलाई भने,

"आज धेरै दिनपछि मानिसहरूले डरभन्दा बढी आशाको कुरा गरे ।"

विष्णुप्रसादले टाउको हल्लाए ।

"सत्यको आवाज सानो हुन्छ," उनले भने, "तर यदि त्यो निरन्तर बोलिरह्यो भने एक दिन अफवाहको कोलाहलभन्दा पनि बलियो बन्न सक्छ ।"

देवानगन्जमा त्यो साँझ पहिलोपटक लाग्यो—

सद्भावको बीउ फेरि माटोमा गाडिएको छ ।

अब त्यसलाई जोगाउनु सबैको साझा जिम्मेवारी थियो ।

९: संवाद र पहल

कर्फ्यूले सडकहरूलाई शान्त बनाएको थियो, तर समाजलाई शान्त बनाउन त्यो मात्र पर्याप्त थिएन ।

सुनसरीदेखि अन्य जिल्लासम्म फैलिएको तनावले सबैलाई एउटा गम्भीर पाठ सिकाइसकेको थियो—सुरक्षा व्यवस्था आवश्यक हुन्छ, तर दिगो शान्ति संवाद, न्याय र विश्वासबाट मात्र सम्भव हुन्छ ।

देवानगन्जका नागरिकहरूले पनि अब यही कुरा बुझ्न थालेका थिए ।

शिक्षक हरिप्रसाद, व्यापारी अब्दुल रहमान, विष्णुप्रसाद र गाउँका केही युवाहरू फेरि विद्यालयको प्राङ्गणमा भेला भए । यसपटक उनीहरू केवल आफ्ना गाउँका लागि होइन, सम्पूर्ण समाजका लागि सोचिरहेका थिए ।

हरिप्रसादले सबैलाई हेर्दै भने,

"हामीले एउटा कुरा स्पष्ट बुझ्नुपर्छ । सत्यभन्दा पहिले फैसला गरियो भने न्याय मर्छ । न्याय मरेपछि शान्ति पनि टिक्दैन ।"

सबैले मौन समर्थन जनाए ।

त्यसपछि गाउँका एक वृद्ध अगुवाले भने,

"घटनाको वास्तविकता पत्ता लगाउने काम अनुसन्धानको हो । अनुसन्धान पूरा नहुँदै कोही पनि न्यायाधीश बन्नु हुँदैन ।"

त्यो वाक्य बैठकको साझा निष्कर्ष बन्यो ।

उपस्थित सबैले एउटा संयुक्त सन्देश तयार गरे । त्यो कुनै मागपत्र मात्र थिएन; त्यो भविष्यका लागि जिम्मेवारीको प्रस्ताव थियो ।

उनीहरूले सुझाव दिए—

सरकारले सबै पक्षसँग खुला संवाद सुरु गर्नुपर्छ ।

पीडित, स्थानीय नागरिक, धार्मिक अगुवा, जनप्रतिनिधि, नागरिक समाज, सुरक्षा निकाय र सम्बन्धित पक्ष एउटै संवाद मञ्चमा बस्नुपर्छ ।

घटनाको निष्पक्ष, स्वतन्त्र र विश्वसनीय छानबिन हुनुपर्छ, ताकि सत्य तथ्यका आधारमा सार्वजनिक होस् र कुनै निर्दोषमाथि अन्याय नहोस् ।

पीडित परिवारले न्याय पाउनुपर्छ ।

नागरिकले सुरक्षा पाउनुपर्छ ।

कानुनले निष्पक्ष रूपमा आफ्नो काम गर्नुपर्छ ।

साथै, आवश्यक स्थानमा नागरिकको जिउधनको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न सुरक्षा व्यवस्था प्रभावकारी र संयमित बनाउनुपर्छ भन्ने सुझाव पनि उनीहरूले राखे ।

हरिप्रसादले थपे,

"सुरक्षा र संवाद दुवै एकसाथ अघि बढ्नुपर्छ । एउटाले मात्र अर्कोको स्थान लिन सक्दैन ।"

त्यसपछि छलफल राजनीतिक नेतृत्वतर्फ मोडियो ।

विष्णुप्रसादले भने,

"यस्तो बेला राजनीतिक मतभेदभन्दा राष्ट्रिय दायित्व ठूलो हुन्छ ।"

सबैले सहमति जनाए ।

त्यसपछि उनीहरूले अर्को सुझाव सार्वजनिक गरे—

सबै राजनीतिक दल, नागरिक समाज, पेशागत संस्था, धार्मिक अगुवा, सञ्चारमाध्यम र स्थानीय संघसंस्था एउटै मञ्चमा बसेर शान्ति, संयम र सद्भावका पक्षमा साझा प्रतिबद्धता व्यक्त गर्नुपर्छ ।

यदि समाजलाई विभाजन गर्ने आवाजहरू एकजुट हुन सक्छन् भने समाजलाई जोड्ने आवाजहरू अझ बलियो भएर उठ्नुपर्ने उनीहरूको विश्वास थियो ।

त्यसै दिन देवानगन्जमा सुरु भएको सानो सद्भाव पदयात्राले नयाँ रूप लिन थाल्यो ।

छिमेकी गाउँहरू पनि त्यसमा जोडिन थाले । कसैले राष्ट्रिय झण्डा बोके । कसैले शान्तिको सन्देश लेखिएको प्लेकार्ड समाते । कसैले कुनै नारा लगाएन । कसैले कसैविरुद्ध आक्रोश व्यक्त गरेन ।

सबैले एउटै वाक्य दोहोर्‍याए—

"घृणा होइन, संवाद । प्रतिशोध होइन, न्याय । विभाजन होइन, सद्भाव ।"

त्यो पदयात्राले कसैलाई हराउने लक्ष्य राखेको थिएन । त्यसको उद्देश्य सबैलाई फेरि एउटै बाटोमा ल्याउनु थियो । स्थानीय एफएम रेडियोहरूले पनि संयमित सन्देश प्रसारण गर्न थाले । युवाहरूले सामाजिक सञ्जालमा नयाँ अभियान सुरु गरे ।

"पहिले तथ्य जाँचौँ । त्यसपछि मात्र साझा गरौँ ।"

अपुष्ट सामग्री नफैलाउने, घृणास्पद अभिव्यक्तिलाई अस्वीकार गर्ने र तथ्यमा आधारित संवादलाई प्रोत्साहन गर्ने अभियान विस्तारै धेरै युवासम्म पुग्न थाल्यो ।

अब्दुल रहमानले आफ्ना छोरालाई भने,

"शब्द पनि औषधि बन्न सक्छ, विष पनि । कुन शब्द प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय हाम्रो हातमा हुन्छ ।"

हरिप्रसादले विद्यालयको कालोपाटीमा अर्को बिहान एउटा वाक्य लेखे—

"नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको विविधता होइन; त्यो विविधतालाई सम्मान गर्दै सँगै बाँच्ने संस्कार हो ।"

त्यो वाक्य पढेर विद्यार्थीहरू केही क्षण मौन भए ।

सायद उनीहरूले त्यो दिन पाठ्यपुस्तकभन्दा ठूलो पाठ सिकिरहेका थिए ।

साँझ पर्दै जाँदा देवानगन्जमा मन्दिरको घण्टी बज्यो ।

केही क्षणपछि मस्जिदबाट अजान सुनियो ।

अलिकति पर चर्चमा प्रार्थनाको स्वर उठ्यो ।

गुम्बामा शान्तिको दीप अझै बलिरहेको थियो ।

फरक–फरक आस्थाका ती स्वरहरू एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेका थिएनन् ।

तिनीहरू एउटै कामना गरिरहेका थिए—

सत्यले आफ्नो बाटो भेटोस् ।

न्यायले आफ्नो स्थान पाओस् ।

संवादले मौनतालाई जितोस् ।

र नेपालले फेरि आफ्नो पुरानो सहअस्तित्वको उज्यालो पुनः प्राप्त गरोस् ।

देवानगन्जमा आशाको बीउ अब केवल रोपिएको मात्र थिएन ।

त्यसलाई सँगै मिलेर हुर्काउने संकल्प पनि जन्मिसकेको थियो ।

१०: फेरि उर्वर माटो

धुवाँ बिस्तारै आकाशबाट हराउँदै थियो ।

सडकमा सुरक्षाकर्मी अझै थिए, तर उनीहरूको अनुहारमा पहिलेको जस्तो तनाव देखिँदैनथ्यो । बजारका बन्द सटरहरू केही–केही खुल्न थालेका थिए । मानिसहरू अझै सावधानीपूर्वक बाहिर निस्किरहेका थिए । कसैले हतार गरेका थिएनन्, तर सबैको मनमा एउटा चाहना थियो—अब जीवन फेरि सामान्य बनोस् ।

हरिप्रसाद विद्यालयको आँगनमा उभिएर बालबालिकाहरू आउने बाटोतिर हेरिरहेका थिए । धेरै दिनपछि विद्यालयको घण्टी फेरि बज्ने आशाले उनको अनुहारमा हल्का मुस्कान ल्याएको थियो ।

अब्दुल रहमानले आफ्नो पसलको सटर पूर्ण रूपमा उठाए । केही बेरपछि विष्णुप्रसाद त्यहीँ आइपुगे । दुवैले हात मिलाए । त्यो हात मिलाइमा कुनै औपचारिकता थिएन । त्यो विश्वासलाई फेरि उठाउने मौन प्रतिज्ञा थियो ।

देवानगन्जमा सुरु भएको सद्भाव संवाद अब अन्य टोलहरूमा पनि फैलिन थालेको थियो । गाउँका नागरिकहरूले एउटा साझा निष्कर्ष निकाले—

आगो निभाउन पानी मात्र पर्याप्त हुँदैन, मनको ताप पनि शान्त हुनुपर्छ ।

त्यसैले उनीहरूले भविष्यका लागि केही साझा सुझाव तयार गरे ।

सबैभन्दा पहिले, परिस्थिति पूर्ण रूपमा सामान्य बन्दै गएपछि सुरक्षा निकायको मूल्याङ्कन र आवश्यक तयारीका आधारमा क्रमिक रूपमा कर्फ्यू हटाउने प्रक्रिया अघि बढाउनुपर्ने सुझाव राखियो, ताकि नागरिकको दैनिक जीवन पुनः सहज बन्न सकोस् ।

त्यसैसँगै बजार, विद्यालय, सार्वजनिक यातायात र दैनिक आर्थिक गतिविधि सुरक्षित वातावरणमा पुनः सञ्चालन गर्ने वातावरण बनाउनुपर्ने कुरामा पनि सबैको सहमति भयो । किनकि शान्ति केवल हिंसा रोकिएपछि मात्र होइन, नागरिकको सामान्य जीवन फर्किएपछि पनि अनुभूत हुन्छ ।

हरिप्रसादले बैठकमा भने,

"मानिसले आफ्नो पसल खोल्न पाउनुपर्छ, विद्यार्थीले विद्यालय जान पाउनुपर्छ, किसानले खेतमा फर्कन पाउनुपर्छ । यही नै शान्तिको वास्तविक रूप हो ।"

सबैले टाउको हल्लाए ।

त्यसपछि गाउँका युवाहरूले अर्को प्रस्ताव राखे ।

"हामी सबै मिलेर एउटा सद्भाव दिवस मनाऔँ ।"

कसैले भन्यो,

"गाउँको चोकमा सबै समुदायका नागरिक मिलेर बिरुवा रोपौँ ।"

अर्कोले थप्यो,

"वा सबै मिलेर साझा भोजन गरौँ, जहाँ धर्म, जात, भाषा र पहिचानभन्दा माथि उठेर हामी छिमेकीका रूपमा बसौँ ।"

त्यो प्रस्ताव सबैलाई मन पर्‍यो ।

केही सातापछि देवानगन्जको सार्वजनिक चोकमा विभिन्न समुदायका नागरिक भेला भए । कसैले बिरुवा लिएर आए । कसैले पानी । कसैले माटो खन्यो । बालबालिकाले साना हातले बिरुवा समाते ।

हरिप्रसादले पहिलो बिरुवा रोपे ।

त्यसपछि अब्दुल रहमानले त्यसमा पानी हालिदिए ।

विष्णुप्रसादले बिरुवाको वरिपरि माटो मिलाए ।

तीनै जना एकअर्कातिर हेरेर मुस्कुराए ।

हरिप्रसादले भने,

"यो बिरुवा केवल रूख बन्नका लागि होइन, हाम्रो विश्वास फेरि हुर्कियोस् भनेर रोपिएको हो ।"

त्यसपछि सबैले मौन ताली बजाए ।

त्यही दिन केही परिवारले साझा भोजनको पनि आयोजना गरे । एउटै पङ्क्तिमा बसेर सबैले भोजन गरे । त्यहाँ कसैले कसैको पहिचान सोधेन ।

त्यहाँ एउटै परिचय पर्याप्त थियो—

नेपाली ।

बालबालिकाहरू फेरि सँगै खेल्न थाले ।

विद्यालयका कक्षाहरू फेरि भरिन थाले ।

बजारमा फेरि मोलमोलाइका आवाज सुनिन थाले ।

मन्दिरको घण्टी फेरि बज्यो ।

मस्जिदबाट अजान फेरि गुञ्जियो ।

चर्चमा प्रार्थना भयो ।

गुम्बामा दीप फेरि बल्यो ।

यी सबै स्वरहरू फेरि एउटै आकाशमुनि सम्मानपूर्वक गुञ्जिए ।

हरिप्रसादले विद्यालयको अन्तिम कक्षामा आफ्ना विद्यार्थीलाई भने,

"हामीले एउटा कठिन समय देख्यौँ । तर त्यसले हामीलाई एउटा ठूलो पाठ पनि दियो । कुनै पनि समाजलाई अफवाहले कमजोर बनाउन सक्छ, तर सत्य, संवाद र विश्वासले फेरि बलियो बनाउन सक्छ ।"

कक्षाको अन्तिम बेञ्चमा बसेको एउटा विद्यार्थी उठ्यो र सोध्यो,

"सर, अब यस्तो फेरि नहोस् भन्न के गर्नुपर्छ ?"

हरिप्रसाद केही क्षण मौन रहे ।

त्यसपछि उनले उत्तर दिए,

"तथ्य नबुझी कसैलाई दोष नदेऊ । व्यक्तिको गल्तीलाई समुदायसँग नजोड । फरक आस्थाको सम्मान गर । संवादलाई कहिल्यै बन्द नगर । र सम्झ—नेपाल हामी सबैको साझा घर हो ।"

कक्षाभरि मौनता छायो ।

त्यो मौनता अब डरको थिएन ।

त्यो आत्मबोधको मौनता थियो ।

देवानगन्जको चोकमा रोपिएको सानो बिरुवा हावासँगै बिस्तारै हल्लिरहेको थियो ।

त्यसका जराले माटोलाई समातिरहेका थिए ।

ठीक त्यसरी नै, समाजले पनि फेरि आफ्नो साझा विश्वास समात्न थालेको थियो ।

यो कथा एउटा गाउँको मात्र थिएन ।

यो प्रत्येक समाजको कथा थियो, जहाँ सामान्य असमझदारीलाई अविश्वासले संकटमा बदल्न सक्छ, र त्यही संकटलाई सत्य, न्याय, संवाद, सहिष्णुता र साझा जिम्मेवारीले फेरि आशामा रूपान्तरण गर्न सक्छ ।

अन्ततः देवानगन्जले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो सत्य यही रह्यो—

अविश्वासले समाजलाई बाँड्छ, संवादले जोड्छ ।
घृणाले आगो सल्काउँछ, विश्वासले उर्वर माटो बनाउँछ ।
र नेपालको सबैभन्दा ठूलो शक्ति कुनै एक पहिचान होइन, विविध पहिचानलाई सम्मान गर्दै साझा नेपाली पहिचानलाई जोगाइराख्ने संस्कार हो ।

तपाईंले कथाको अन्त्यमा राख्ने नोटले तथ्यको समयसीमा स्पष्ट पार्ने, कथा कुन बिन्दुसम्मका घटनामा आधारित छ भन्ने बताउने, र त्यसपछिका अंशहरू शान्तिको उद्देश्यले कल्पित/सुझावात्मक आख्यान हुन् भन्ने स्पष्ट गर्नुपर्छ। यस्तो नोट उपयुक्त हुन्छ:

नोटः यो आख्यान तयार पार्दासम्म सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध तथ्य र घटनाक्रमका आधारमा कथा निर्माण गरिएको हो । यस लेखन सम्पन्न हुँदासम्म चार जनाको दुःखद मृत्यु भएको, तीन जिल्लामा कर्फ्यू तथा एक जिल्लामा निषेधाज्ञा लागू रहेको अवस्था थियो । यस कथामा आज राति ८ बजे प्रधानमन्त्रीद्वारा राष्ट्रका नाममा गरिएको सम्बोधन, आज दिउँसो संघीय संसद्मा पूर्वप्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ले व्यक्त गर्नुभएको धारणा, साथै विभिन्न राष्ट्रिय नेतृत्व, सार्वजनिक व्यक्तित्व तथा सरोकारवालाबाट सार्वजनिक रूपमा व्यक्त भएका शान्ति, संयम, संवाद र सद्भावसम्बन्धी आह्वानहरू समेटिएका छन् ।

यस कथाको प्रारम्भिक भागहरू तत्कालीन वास्तविक घटनाक्रम, सार्वजनिक तथ्य र त्यस समयसम्म उपलब्ध सूचनाको परिधिभित्र रहेर आख्यानात्मक शैलीमा प्रस्तुत गरिएका छन् । तर त्यसपछिका अध्यायहरूमा वर्णित संवाद, सद्भाव अभियान, स्थानीय पहल, सरकारी कदमसम्बन्धी सुझाव, सामूहिक प्रयास र अन्त्यतर्फका घटनाहरू भविष्यमा शान्ति, न्याय, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता स्थापित होस् भन्ने सकारात्मक साहित्यिक परिकल्पना तथा रचनात्मक अभिलाषाका रूपमा प्रस्तुत गरिएका हुन् । ती भविष्यमा हुनैपर्छ भन्ने दाबी वा घटिसकेका घटनाको विवरण होइनन् ।

यस कृतिको उद्देश्य कुनै व्यक्ति, समुदाय, धर्म, भाषा, जाति, संस्था वा राजनीतिक पक्षलाई दोषारोपण गर्नु वा कसैप्रति पूर्वाग्रह सिर्जना गर्नु कदापि होइन । बरु सत्यको खोजी, निष्पक्ष छानबिन, कानुनी शासन, जिम्मेवार अभिव्यक्ति, डिजिटल सचेतना, सामाजिक संवाद, पारस्परिक सम्मान र नेपालको ऐतिहासिक सहअस्तित्वको संस्कृतिलाई सुदृढ बनाउने साझा चेतनामा सम्बन्धित निकायलाई योगदान पुर्‍याउनु नै यस आख्यानको मूल उद्देश्य हो ।

यदि यस कथाले कुनै पनि पाठकलाई अफवाहभन्दा तथ्य, आवेगभन्दा विवेक, विभाजनभन्दा संवाद र अविश्वासभन्दा विश्वासलाई रोज्ने प्रेरणा दिन सक्यो भने यस लेखनको उद्देश्य सार्थक भएको ठहरिनेछ ।

 सबैलाई राम्रो होस् !!! धन्यबाद !!!

 

२०८३ साउन १४

बिजु सुवेदी विजय

 

Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा