“सीमापारिको छायाँ”

 “सीमापारिको छायाँ”

रोकिएको बाटो, खुला जोखिम


काठमाडौंको एक साँघुरो गल्ली ।

साँझ पर्नै लागेको थियो । बत्तीहरू बलेका थिए तर गल्लीभित्रको अन्धकार मान्छेको अनुहारभन्दा बढी, उनीहरूको भविष्यभित्र पसिरहेको थियो । बिमल खुकुलो शर्टको काँध समातेर सुत्केरी जस्तै निदाएको मोबाइल हेर्दै उभिएको थियो ।

अचानक छेउबाट आवाज आयो— “सुन, निर्णय भो ?”

कुमार थियो—गाउँबाट सँगै आएका साथी । दुवैको सपना एउटै—युरोप । तर बाटो भने दोधार ।

बिमलले थकाइ मिसिएको स्वरमा भन्यो, “के निर्णय गर्नु र कुमार ? सरकारकै बाटो बन्द, म्यानपावरले हात उठाइसक्यो । दूतावासले मागपत्र प्रमाणीकरणै नगर्ने रे... अब के गरौँ ?”

कुमार हाँस्छ तर हाँसोमा व्यङ्ग्यको झल्को थियो, “सबै बन्द भएको भए भएरै छैन होला ? हरेक हप्ता ४–५ जना मान्छे गाउँबाट उड्दैछन् युरोप । त्यो के हो त ? भूत हो ?”

बिमलले चकित हुँदै सोध्यो, “तर कसरी ? कानूनी बाटो त बन्द छ नि !”

कुमारले मोबाइलका स्क्रिनमा एउटा नाम देखायो— “बलबहादुर दाइ” ।

“यी दाइसँग बाटो खुलेको छ । उडाइदिन्छन् । दर्ता भए–नभएको के कुरो ? पैसा भए पुग्यो भनेर भन्छन् ।”

बिमल मौन भयो ।

त्यो मौनतामा डर थियो, त्यसै डरभित्र भविष्यको थोरै आशा पनि मिसिएको थियो ।

थोरैबेरपछि उसले बिस्तारै भन्यो, “अनि... जोखिम ?”

कुमारले सिगरेटको धुवाँ उडायो ।

“जोखिम ? जोखिम त यहाँ बसेर भोकै बस्न पनि छ , बिमल । तर दाइले भनेका छन्—‘युरोप छिर्ने बाटो असम्भव छैन, तर सरकारी कागज खोज्यो भने कहिल्यै पुगिँदैन ।’”

बिमलको मन भित्रभित्रै तन्कियो—

सरकारी रोक, बन्द प्रणाली, र त्यहीँभन्दा बाहिर फस्टाउँदै गएको अवैध बाटो । जसमा हजारौँ नेपाली धकेलिन बाध्य हुँदैछन् ।

अचानक उसको मनले प्रश्न ग¥यो— “रोकिएको बाटोले जोखिम बढाएको हो कि... जोखिममै सबैलाई धकेलिएको हो ?”

गल्लीको छेउमा बत्ती झिम्किरह्यो— जस्तै उनीहरूको जीवन पनि, कानूनी उज्यालो र अनिश्चित अन्धकारबीच झिम्किरहेको ।


–––

उचाइका सपना, गहिराइका मूल्य


अर्को दिन बिहान ।

कुमार र बिमल सिँहदरबार नजिकको कफी पसलमा भेटिए । बाहिर जाडो थियो, तर भित्रको हावामा बेमेल गर्मी र बेचैनी मिसिएको थियो ।

कुमारले टेबुलमै पत्रिका राख्यो— त्यसमा युरोप जाने नेपालीहरूको नयाँ तथ्यांक छापिएको थियो ।

कुमारः “हेर्न... व्यक्तिगत श्रम स्वीकृति लिनेहरूको संख्या त झन् उडेको छ । ३५ हजार भन्दा बढी रे ! रोमानिया मात्र २१ हजार पुगेछन् भन्ने त हिजो दाइले नै भनेका थिए ।”

बिमल (आश्चर्य मिश्रित स्वरमा)ः “अझै यति धेरै ? संस्थागत बाटो बन्द भएपछि झन् यति ? अनि हामी मात्र डराएर बस्ने ?”

कफी ल्याउने वेटरले छेउमा कप राखिदियो । बिमल कप समातेर टोलाउँदै थियो—उसलाई मनमै एक आवाज सुनिन्थ्यो– “यत्रा मानिसहरू पुगे, तिमी किन रोकिँदैछौ ?”

कुमार भने बोलिरह्यो, “म्यानपावरले अब खुलेआम भनिरहेका छन्—‘दूतावासले मागपत्र नदिए पनि बाटो चाहिँ बन्द हुँदैन ।’ शैक्षिक कन्सल्टेन्सीसम्म युरोप पठाउने काममा लागेका छन् ।”

बिमल छक्क प¥यो ।

“कन्सल्टेन्सी ? पढाइको नाममा ?” कुमार हाँस्यो, तर यो हाँसो कुनै खुसी थिएन—यो हाँसो वास्तविकताको व्यङ्ग्य थियो ।

“हो नि, पढाइको प्रवेशपत्र—रोजगारीको सम्झौता—सबै एउटै फाइलमा कोलाज जस्तै । शुल्क भने एक–डेढ लाख होइन, सीधै १०–१२ लाख । कसैलाई १५ सम्म ।”

बिमलले हात चिसो महसुस ग¥यो ।

“यो त... शोषणै हो ।” कुमार झनै नजिक झुक्यो ।

“तर यिनै मानिसहरू हरेक वर्ष उडिरहेका छन् । बिमल, रोमानिया, क्रोएसिया, पोर्चुगल... नाम सुन्दा मात्र पनि कति चम्किलो लाग्छ , होइन ?”

त्यही क्षण, छेउको टेबुलमा बसेका दुईजना युवाहरूको वार्तालापले उनीहरूको ध्यान तान्यो—


पहिलो युवकः “दाइले ११ लाख भनेका छन् । क्रोएसिया लगिदिन्छ रे । आधा अहिले, आधा उत्रिएपछि ।”


दोस्रो युवकः “मैले त १० मै सेट गरेँ । रोमानिया त झन् सजिलो रे । गाउँका तीन जना त पुगिसक्यो, काम ठिकै रहेछ भन्छन्...”


बिमलले सुनेको मात्र थिएन— मोजासरह उसको मन पनि काँचै भिज्यो । “सबै जान खोजिरहेका छन्... यिनीहरूको जस्तै सपना मेरो पनि त हो...”


कुमारले बिमलको काँध छोयो । “देख् नि, मागपत्र रोकिएको छ भन्दै पत्र आउला, तर मान्छेहरूको सपनालाई पत्र रोक्न सक्दैन । बाटो कानूनी होस् वा अवैध—जब सपना बलियो हुन्छ, मानिसहरू जोखिममै पाइला चाल्छन् ।”


बिमलले कफीको गन्धभन्दा गहिरो एउटा गन्ध महसुस ग¥यो—

बिदेश जानुको आकर्षण, जसले हजारौँलाई खिचेको छ... तर त्यही आकर्षणले कति जनालाई पतनतिर धकेलेको छ ?


उनको मनमा प्रश्न अझै टल्किरहेको थियो— “यत्रो भीडमा म पनि मिसिनुपर्छ कि... नतिजा थाहा हुँदाहुँदै ?”


कफी पसलको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा काठमाडौंको चहलपहल देखिन्थ्यो, तर ती दुबैलाई त्यो चहलपहल—युरोपको दिशामा तानिँदै गरेको एउटा ठूलो चक्रवात जस्तै लाग्दै थियो ।


–––

मूल्यको भारी, जोखिमको जालो

त्यही साँझ ।

बिमल र कुमार, बलबहादुर दाइको सानो अफिस पुगे । भित्तामा यूरोपका झिलिमिली शहरहरूका पोस्टर टाँसिएका थिए—रोमानियाको कारखाना, क्रोएसियाको समुद्री किनारा, पोर्चुगलको सडक तर अफिसभित्र भने सपनाभन्दा धेरै घाउहरूका गन्ध थिए ।


बलबहादुर दाइ मोटे स्वरमा बोलिरहे— “कानूनी बाटो ? त्यो त अब कागजमै बाँकी छ , दाइ हो । मागपत्र प्रमाणीकरणै बन्द भाको छ । संस्थागत बाटो बाधिएको छ । त्यसैले त अहिले लागत बढेको हो ।”

कुमार चुपचाप टाउको हल्लाउँदै थियो ।

बिमल भने थक्क परेर सोध्यो— “कति लाग्छ दाइ... युरोप पुग्न ?”


दाइले जवाफ दिँदा जस्तै उसको स्वर भित्रैबाट बलेको थियो— “कुन देश चाहिन्छ ? ७ लाखदेखि १५ लाख । सस्तोमा जान चाहियो भने रोमानिया, आराम चाहियो भने क्रोएसिया । कागज–पत्र, टिकट, बाटो–घाटो, सबै मिलाइदिन्छु ।”


बिमलको आँखामा एकछिन नझुकिएको अन्धकार आयो— १५ लाख ? त्यो त उसले आजसम्म नछोएको रकम... अर्को छेउमा बसिरहेको एक युवक बोल्यो— “दाइ, मैले सुनेको थिएँ कतिपय मानव तस्करीमा पनि फस्छन् रे... त्यो त हैन होला नि ?”


बलबहादुर दाइको अनुहारमा तत्कालै कडकपन आयो— “मानव तस्करी ? त्यो त दर्ता नभएका एजेन्टले गर्छन् । अहिले त पुरै बजारमा नयाँ–नयाँ बिचौलिया जन्मिएका छन् । फर्जी कागजपत्र बनाएर मान्छे जनावर जस्तै पु¥याउँछन् । त्यसैले त म जस्तो अनुभवीलाई समात्नुपर्छ !”


दाइको ‘अनुभव’ भन्ने शब्दले बिमलको मनमा चिसो तरङ्ग चलायो । उपचार भेट्टाउने नाममा झन् महँगो औषधि बेच्ने डाक्टरजस्तै लाग्यो ऊ ।


त्यहीबेला दाइको मोबाइल बज्यो । स्क्रिनमा “विभाग–भट्टराई साप” लेखिएको देखिँदै थियो । दाइले फोन उठाएन, तर भित्रभित्रै तनाव थियो ।


बिमल (ढुक्क नहुँदै)ः “दाइ, उजुरी धेरै पर्दो रहेछ युरोपसँग जोडिएको...”


दाइ हाँस्यो—जबरजस्ती, अड्किएको हाँसो । “उजुरी त जहाँ पैसा चल्छ , त्यहाँ पर्छ नि दाइ । परराष्ट्रले निर्णय रोकेको होइन, श्रम र परराष्ट्रले बसेर मिलाउँला तर कामदारलाई रोकिँदैन । यहाँ ठाउँ–ठाउँमा त तेस्रो देश हुँदै यूरोप पुगेकाहरू थुप्रै छन् ।”


कुमारले बिमलतिर आँखा फुकाल्यो— त्यो आँखामा दुवै कुरा थिएः आकर्षण पनि, चिन्ता पनि ।


कुमारः “बिमल, हामीसँग विकल्प के छ ? कोही गाउँले टर्की हुँदै पुगे, कोही सर्बिया हुँदै । ती सबै मान्छे हराएका छैनन्, काममै छन्, पैसा पठाइरहेका छन् ।”


बिमल (मन भारी हुँदै)ः “तर... ठगीमा परे भने ? फर्जी कागजमा छिर्न खोज्दा समातिए भने ?”


दाइले टाँसिएको नक्सातिर औँला देखायो— “रिस्क नलिए भविष्य बन्द हुन्छ । कानूनी बाटो आफैँ बन्द छ भने, अवैधबाटो नै विकल्प हुन्छ ।”


त्यो वाक्य भित्तामा उछिट्टिएर बिमलको मनभित्र परेर बस्यो— “बन्द भएको बाटोले सबैलाई जोखिमतिर धकेलेको छ कि... जोखिमलाई नै एकमात्र बाटो बनाइदिएको छ ?”


बिमल निस्कँदा रात परिसकेको थियो । शहरका बत्तीहरू चम्किरहेका थिए, तर उसको मनमा भने ती बत्तीहरू अड्किएका थिए—चम्किएको होइन, जलिरहेको जस्तो ।


उहाँहरूबाट केही पर टाढा, ट्राफिकको आवाजमा मिश्रित एउटा आवाज जस्तै लाग्थ्यो— युरोपका ढोकातिर धकेलिने हजारौँ नेपालीहरूको दबिएको चिच्याहट ।


–––

कानुनको ढोका बन्द, सडकको ढोका खुला


त्यो रात ।

बिमल धेरै बेर सुत्न सकेन । उसका आँखाभित्र युरोपका चम्किला फोटोहरू होइन—कानुनका शब्दहरू घुमिरहेका थिए ।


भोलिपल्ट बिहानै, उसले वैदेशिक रोजगार विभागको अनलाइन पेज हेर्न थाल्यो । त्यहाँ एउटा वाक्यले उसको मन नै अड्काइदियो— “मागपत्र दूतावासबाट प्रमाणीकरण भएपछि मात्र श्रमिक छनोटको अनुमति...”


केही बेरमै बिमल विभागको अफिस पुग्यो ।

भीड बाक्लै थियो—कतै रुदै–लड्दै आएका श्रमिकका परिवार, कतै जानकारी खोज्दै हतारिएका युवाहरू, कतै दलाललाई गाली गर्दै उभिएका मान्छे ।


काउन्टरबाट आवाज आयो— “अर्को... कागज हेर्नुस् ।”


बिमलले आफ्नो प्रश्न राख्यो, आवाज ढिलो–ढिलो— “दाइ, दूतावासले मागपत्र प्रमाणित नगरेपछि... हामीलाई त कुरा मिलाउन पाइँदैन भनेको ऐनमा ?”


काउन्टर कर्मचारी, चस्मा मिलाउँदै, बिमलतिर हेरे । उनका आँखामा थकान थियो, तर सत्य लुकाउन खोजिएको थिएन ।


कर्मचारीः “हो, ऐन २०६४ ले स्पष्ट भन्छ—दूतावासको प्रमाणीकरण नभई म्यानपावरले अन्तर्वार्ता लिन पाउँदैन ।

२०७५ को संशोधनले त झनै कडाइ गरेको छ—‘गन्तव्य देशको नेपाली नियोगबाट प्रमाणित मागपत्र अनिवार्य ।’ तर अहिले...”


उहाँले चारैतिर हेरे, आवाज अलि दबाए— “...अहिले प्रणाली नै रोकिएको छ । ऐन खोल्छ, तर व्यवहारले ढोका बन्द गरिदिएको छ ।”


बिमल एकछिन अड्कियो— “अनि हामी जस्ता मान्छे ? जसलाई काम चाहिएको छ ?”


कर्मचारीले गहिरो सास फेरे । “तपाईंहरूलाई त नियमनले होइन, बन्दले मारिरहेको छ । बन्द भएपछि के हुन्छ ? अवैध चल्छ । दूतावास प्रमाणित गर्दैन भने विभागले चलाउन सक्दैन तर रोजगारी भने चाहिन्छ । त्यहीँबाटै दलालले बजार बनाउँछन् ।”


छेउमा उभिएको एक वृद्धले हस्तक्षेप गरे— “हाम्रो छोरोलाई पनि १४ लाख तिरेर पो पठाएका छौं । ऐन कहिले खुल्छ , कहिले खुल्दैन—हामीले त कतै बुझेका पनि छैनौं ।”


कर्मचारीले उसलाई हेर्दै भने— “कानुनले बाटो देखाउँछ , तर नीति र प्रक्रियाले ढोका बन्द गरिदियो भने... मानिसले पछाडिको पर्खाल नै फोडेर निस्कन खोज्छ ।”


बिमललाई यो वाक्यले तारझैँ झनै तन्काइदियो ।

कानुनले संरक्षित राख्न खोजेको बाटो बन्द, र बन्द बाटोले मान्छेलाई झनै जोखिमितर्फ धकेलिरहेको— उसले त्यो दिन यथार्थ प्रत्यक्ष देख्यो ।


बाहिर निस्कँदा घाम लागिसकेको थियो, तर उसको मनभित्र अँध्यारो बाक्लिँदै थियो— “यदि कानुनी बाटो कानुनले नै रोकेको छ भने... मैले कुन ढोका राखेर भविष्य खोलूँ ?”


त्यही भारी मनमा कतै दूरबाट कुमारको आवाज गुञ्जिएझैँ भयो— “रिस्क नलिए भविष्य बन्द हुन्छ , बिमल...”


बिमल बिस्तारै हिड्दै थियो, आफ्नै मनसँग युद्ध गर्दै— कानुनको लेख भन्दा अग्लो चाहना, र चाहनाभन्दा अग्लो अनिश्चितता ।


–––

दूतावासको कडाइ, सपनामा थपिएको सर्त


तीन दिनपछि ।

बिमल र कुमार विदेशी रोजगार विभागबाट निराश मुख लिएर दूतावासका पुराना कर्मचारी भेट्न बानेश्वरको एउटा कन्सल्टेन्सीमा पुगे । त्यहाँ भित्तामा टाँसिएका सूचना–पत्रहरू झैं—हजारौँ आशा, सर्त र चेतावनीहरू एकैचोटि चिच्याइरहेका थिए ।


कन्सल्टेन्सीका भित्तामै दूतावासहरूको कडाइबारे टाँसिएको एउटा सूचना देखियो— “स्थलगत निरीक्षण, १५ दिनको समयसीमा, श्रम स्वीकृत देशमै काम अनिवार्य, शरणार्थी आवेदन नदिने सुनिश्चितता—प्रमाणीकरण यिनै आधारमा मात्र ।”


कुमारले पढ्दै बिमलतिर हेर्यो— “यिनीहरूको अडान कडा हुँदै गएको छ , है ? किन यति कडाइ ?”


त्यसैबेला कन्सल्टेन्सीको टेबुल छेउमा बसेको, युरोपबाट भर्खरै फर्किएको जस्तो देखिने मध्यम उमेरको एक व्यक्तिले बोल्यो— “किनकि युरोपमा कागजातविहीन नेपालीहरू झन् बढेका छन् । काम गर्ने ठाउँभन्दा पनि धेरैजना हराइरहेका छन्—कसैले भागेर, कसैलाई ठगेर पठाइएर ।”


बिमल चकित— “यति धेरै ?”


त्यस मानिसले भारी स्वरमा भने— “दूतावासले बरु कडाइ गर्छ , तर फेरि अर्को हजार नेपाली अलपत्र परून् भनेर आँखामुनि प्रमाणीकरण त गर्दैनन् । स्थलगत निरीक्षणका लागि बजेटै छैन, १५ दिनभित्र कागज जाँच्न सकिँदैन । त्यसैले— मागपत्र प्रमाणीकरण रोकिन्छ ।”


कुमारले आक्रोश मिसिएको स्वरमा सोध्यो— “तर हामीलाई किन मार्नु ? कसैले फर्जी कागज लिएर गए भनेर सबैलाई रोक्ने ? सरकारी बाटो बन्द, दूतावासले सर्त थप्दै— अनि जनता कहाँ जाने ?”


त्यो व्यक्ति बिस्तारै बिमलतिर फर्कियो, अनि भन्यो— “बन्द ढोका कसैका लागि होइन, संरक्षणका लागि हो तर बन्द ढोका भएको ठाउँमा पेन्टिङ गरेर नयाँ ढोका खोलिदिन्छन्—दलालहरूले । दूतावासको कडाइ त सुरक्षा हो तर अवैध बजारले बनाएको ढोका नै सबैभन्दा खतरनाक छ ।”


बिमल मौन । उसलाई आफ्नो शरीरभन्दा भारी एउटा वाक्य झनै भारी लाग्यो— “शरणार्थी नलिने सुनिश्चित भए मात्र प्रमाणीकरण...”


उसका मनमा एउटा काँडो बिझ्यो— “अनि यदि काम मिलेन भने ? यदि मैले बस्नै नसकेर अरू देश भागे भने ? यदि तिनै ठगहरूले गलत कागज दिए भने ? दूतावासले मलाई शरणार्थी हुन चाहने मान्छे ठान्ने त होइन ?”

कन्सल्टेन्सीको झ्यालबाट बाहिर हेर्दा आकाश फाटेजस्तो देखिन्थ्यो, तर सडकचाहिँ झन् घना— सपना, सर्त, शंका, दलाल, कानुन, जोखिम, र अक्षरमा खोपिएका चेतावनीहरूले भरिएको ।


कुमारले बिमलको काँध समात्यो— “देखिस् ? यसको अर्थ यो होइन कि दूतावासले हामीलाई रोक्न खोजिरहेको छ । उनीहरू त गिरबसँग, बिचौलियासँग, फर्जी कागजसँग लडिरहेका छन् । तर हामी—हामी त आफ्नो भविष्यसँग लड्दैछौं ।”


बिमलले एकछिन आँखा चिम्ल्यो । अँध्यारो झन् बाक्लिँदै गयो ।


कुन बाटो सही ?

कुन ढोका विश्वसनीय ?

कसले बचाउँछ ? र—कसले बेचिदिन्छ ?


त्यो निरन्तर प्रश्नले उसका हरेक पाइला थर्काइरहन्थ्यो ।


–––

कागजका समाधान, जीवनका प्रश्न


त्यस दिन ।

बिमल साँझ सरकारी कार्यालयतिर हिँडिरहेको थियो । कानुन, दूतावास, एजेन्ट, कागज—सबै शब्दले उसको मनलाई पोलिरहेको थियो । यत्तिकैमा कुमारले फोन ग¥यो—स्वरमा असामान्य उत्साह थियो ।


कुमारः “ए बिमल ! सुनेको छस् ? मन्त्रालयले नयाँ कार्यविधि परराष्ट्रलाई पठाइसक्यो रे । अब त बाटो फेरि खुल्ला होला जस्तो छ !”


बिमल केही क्षण मौन तर उत्साह होइन, सतर्कता मिसिएको मौन ।


बिमलः “कार्यविधि बदलिँदैमा सबै समस्या हल हुन्छ भन्ने छ ? दूतावासको कडाइ त उस्तै रहने हो...”


कुमारले जवाफ दियो— “तर कम्तिमा अब सरकारले प्रक्रिया फेरि मिलाउँदैछ । स्थलगत निरीक्षण गर्नको लागि पनि बजेट छुट्ट्याइदिए रे—हेर न, दुई लाख देश–देशका लागि !”


त्यहीबेला, उनीहरू सरकारी भवन बाहिर भेटिए । हल्ला–खल्ला बीच, कर्मचारीले सुनेजस्तै गरेर भन्यो— “मन्त्रालयले कार्यविधि सुधारेर पठाइसक्यो । दूतावासले उठाएका प्रश्न समाधान गर्न खोजिएको हो—तर प्रक्रिया यत्तिकै सजिलो हुँदैन ।”


बिमलले सिरानोतिर हेर्दै सोध्यो— “निरीक्षण गर्न दुई लाख ? त्यो पर्याप्त हुन्छ ?”


कर्मचारीले हाँस्यो, तर हाँसो चिन्ताले भरिएको थियो— “दुई लाख ? युरोपका सहर–सहरमा स्थलगत निरीक्षण गर्नको लागत कति पर्छ थाहा छ ? हवाई टिकट मात्रै कति आउँछ ? तर के गर्ने—कतै नपुग्ने बजेटबाटै कार्यालय चलाउनुपरेको छ ।”


कुमार अलि असन्तुष्ट— “अनि हामीले १०–१५ लाख तिर्नुपर्ने, तर देशले निरीक्षणका लागि दुई लाख निकाल्न सक्दैन ?”


कर्मचारी गम्भीर भयो— “ठ्याक्कै यिनै विरोधाभासले नै अवैध बाटोलाई बढाउँछ । कानुनी प्रणाली सुदृढ हुनुपर्छ—तर संसाधन, कर्मचारी, समय—सबै कमी । दूतावासले कडाइ गर्छ , मन्त्रालय कार्यविधि बदल्छ , विभाग बजेट छुट्याउँछ... तर श्रमिकको जीवन ? त्यो त अझै यथास्थितिमा अड्किएको छ ।”


बिमल यत्तिकै चुपचाप टोलाउँदै रह्यो । अचानक उसको मनमा एउटा गहिरो प्रश्न उठ्यो— “संसोधन, कार्यविधि, बजेट—सबै कागजमा छ तर हाम्रो भविष्य ? यो पनि कागजमै अड्किएर बस्ने हो ?”


कुमारले सानोतिनो आशा देखाउँदै भन्यो— “हुने हो, बिमल... केही त बदलिने हो । सरकार कत्ति नहोस् हल्लिन लागेको छ भने केहि प्रगति हुन्छ ।”


बिमल मुस्कुराउन चाहन्थ्यो, तर मुस्कान आइरहेन । कागजमा लेखिएका ’संशोधन’ र ‘स्वीकृति’ शब्दहरूले उसलाई राहतभन्दा बढी तनाव दिइरहेका थिए ।


कात्तिकको हावा कठोर थियो र त्यो हावासँगै मनमा फेरि एउटा द्विविधा बढ्दै थियो— “कानुनी बाटो खुल्ला हुने छ, वा फेरि अर्को चक्र सुरु हुनेछ ? म पर्खूँ... कि कुमारसँगै जोखिमतिर पाइला चालूँ ?”


त्यो रात बिमल अँध्यारो सडकबाट घर फर्कँदै थियो । ट्राफिकका बत्तीहरू पर पर टल्किरहेका थिए— जस्तै मानौँ, सपना पनि देखिन्छ... तर समाउन जाँदा उनीहरू झन् टाढा सतहमा झिलमिलाइरहन्छन् ।


–––

कागजभन्दा अघि, समन्वयको बाटो


त्यो दिन ।

बिमल र कुमार त्रिपुरेश्वरको टहल सडकतिर हिँडिरहेका थिए । चियापसलहरूमा ठूला–ठूला हेडलाइनहरू टाँसिएका थिए—

“प्रमाणीकरण रोकिएको ?”

“संशोधन प्रक्रिया कहाँ पुग्यो ?”

“प्रविधिमै समाधान ?”


कुमारले मोबाइल स्क्रोल गर्दै भन्यो— “बिमल, हेर्नु त—परराष्ट्रले त भन्छ , ‘हामीले मागपत्र रोकेकै होइन’। यत्रो होहल्ला त फेरि गलत बुझाइ पो हो कि ?”


बिमलले फोन समातेर खबर पढ्यो । परराष्ट्रका प्रवक्ताका शब्दहरू देखिए— “यो विषय सँगै बसेर समाधान गर्ने हो । कन्सुलर सेवा विभाग र वैदेशिक रोजगार विभागको प्रणाली एकीकृत गर्नुपर्छ । सहज तरिकाले काम गर्न प्रविधि विकास गर्नुपर्छ ।”


बिमलको मनमा एकछिन झिनो उज्यालो चम्कियो— “सिस्टम एकीकृत हुन्छ भने त दूतावास, विभाग, मन्त्रालय सबै एउटै ढाँचाबाट काम गर्न सक्छन् ।”


तर छेउबाट एक कडा स्वर आयो । चियापसलमा बसिरहेका एक पुरुष—शायद कन्सल्टेन्सीमा काम गर्ने—ले उनीहरूको कुरा सुनेका रहेछन् ।


पुरुषः “समन्वय ? कागजमा ठीकै लेखिन्छ तर व्यवहारमा ? विभागले एउटा भन्छ , दूतावासले अर्को । प्रविधि विकास गर्छन् भनेर भन्छन्, तर विदेशमा बसेका स्टाफलाई कम्प्युटर अपडेट गर्ने बजेट पनि धाउनुपर्छ ।”


कुमारले झसंग भएर सोध्यो— “तपाईंलाई के लाग्छ, अब सहज हुन्छ ?”


पुरुषले बिस्तारै, गम्भीर भएर भन्यो— “सिस्टम जति अद्यावधिक भए पनि, समस्या कागजको होइन—समन्वयको संस्कृतिको हो । परराष्ट्र, श्रम, विभाग सबैसँग बसेर निर्णय गर्नुपर्छ तर नेपालमा ‘संगै बस्ने’भन्दा पनि ‘कसले दोष लियो ?’ भन्ने चलन बढी छ ।”


बिमलले चुपचाप सुने । यो कुरा हावामा उडिरहेको धुलो जस्तै उसको मनमा टाँसियो ।


कुमारले आशा खोज्दै भन्यो— “तर प्रवक्ता त भन्छन्—प्रविधि बनाएर सहज बनाइन्छ ।”


पुरुषले हल्का मुस्कान दियो— “प्रविधिले काम छिटो बनाउने हो, तर नीतिले बाटो खोलिदिनुपर्छ । अनलाइन प्रणाली एकीकृत हुन्छ भने ठीकै हो, तर प्रणाली चलाउने मानिसहरूको मनमुटाव पहिले मिल्नुपर्छ ।”


बिमलले साँच्चै नै महसुस ग¥यो— यो समस्या कागज, प्रमाणीकरण, बजेट, निरीक्षण—यीमध्ये कुनै एकको मात्र थिएन । यो त आफ्नै देशका दुई–तीन कार्यालयबीचको दूरत्वको कथा थियो— र त्यो दूरीको मूल्य तिनै श्रमिकले चुकाइरहेका थिए ।


कुमारले बिमलतिर हेरेर भन्यो— “हेर न, सबै पक्ष आफ्नो ठाउँबाट बोल्दै छन् । कसले रोक्यो, कसले कम ग¥यो, कसले ढिला ग¥यो—सबैको आफ्नै कथा छ ।”


बिमलले पानीको गिलास टेबलमा राख्यो, गम्भीर आवाजमा भन्यो— “समस्याको मूल एउटै रहेछ— हामी सबैबीच समन्वय नभएर... हामीजस्ता मान्छेको भविष्य अधरमा अड्किएको ।”


आकाशमा हल्कासँग बादल चल्दै थियो । बिमलले आकाशतिर हेरेर मनमै भन्यो— “यदि प्रणाली नै मिल्छ भने, शायद भविष्य पनि मिल्ला... तर त्यो कहिले ?”


–––


भावनासँग जोडिएको साँझ


त्रिपुरेश्वरको साँझ । 

बिमलले गल्लीको पाङ्ग्रामा हात राखेर हिँडे । हावा चिसो थियो, तर उसको मन अझ चिसो—भित्री तापवाट पनि । कुमार उसको छेउमा, शान्त तर बेचैन । उनीहरूको सामुन्ने एउटा पानाको झ्यालमा समाचार टाँसिएको थियो— “वैदेशिक रोजगार व्यवसायीहरूः मागपत्र प्रमाणीकरण तुरुन्त सुरु हुनुपर्छ , सुरक्षित रोजगार सुनिश्चित गर !”


बिमलले सास फेरे । “क्याम्पसका साथीहरू, गाउँका साथीहरू, दाइ–भाइ—सबैको भविष्य यहींमा अड्किएको जस्तो लाग्यो ।” बिमल (मनभित्र)ः “कति वर्ष मैले खाटमा पसिना बगाएँ, कति राति जागी बसेँ । अब जब बाटो बन्द छ , सपना कहाँ पसेको होला ? मात्र पैसाको भोलो बढ्दा, जीवनको मूल्य किन हराउँछ ?”


कुमार उसको काँधमा हल्का धलिकयो— “बिमल, हामीले ठुलो कुरा सोच्छौं, तर उनीहरू (सरकारी, म्यानपावर, दूतावास) सबै कागजमा छन् । हामी त जीवनसँग जुधिरहेका छौँ ।”


बिमलले टोक्यो— “जीवन ? जीवन त... कागजबाहेक अरू केही देख्दैन । कागजले बाटो खोल्दैन, तर दलालको बजार त खुल्ला छ । सपनामा कति नेपाली अलपत्र छन् ! हरेक हप्ता एउटा समाचार आउँछ—कोही हराए, कोही ठगिए र म... म पनि त्यही भीडमा मिसिन्छु कि ?”


त्यहीबेला, चियापसलको कुनामा बसिरहेको एक वृद्धले आवाज हाने— “जहाँ बाटो कानुनी छ , तर पहुँच छैन, त्यहीँ दलालले राज्यको रूप लिएर मानिस बेच्छ । यत्रो वर्षमा कति परिवारले सम्पत्ति गुमायो, कति छोराछोरी हराए !”


बिमलको आँखाबाट आँसु टल्कियो—तर यो डर होइन, यो सचेतताको आँसु थियो।


कुमारले हात समात्यो— “देखिस् बिमल ? यो समस्या हाम्रो मौनताबाट पैदा भएको हो । हामी चुप बस्छौं भने, अरूले हामीलाई ठगी गर्छन् तर यदि हामीले आवाज उठायौं भने... कतै बाटो खुल्ला हुन्छ ।”


बिमलले टाउको झुकायो । उसको मनमा सबै तथ्य एकसाथ गुन्थियो— 

—कागजमा रहेका ऐन,

—दूतावासको कडाइ,

—म्यानपावरको धरौटी,

—अवैध बाटो र दलालको बजार,

—र उसको आफ्नै सपनाको मूल्य ।


“सबै कुरा मिल्दा पनि, यदि हामी हिम्मत नगर्ने हो भने... भविष्य त हामीले खोस्छौं ।”


त्यो क्षण, बिमलले आफैँसँग प्रतिज्ञा ग¥यो— “म मौन बस्ने छैन । चाहे कानुनको ढोका बन्द होस् वा खुला, मैले आफ्नो भविष्यको जिम्मेवारी आफैँ लिनुपर्छ । मानव तस्करीको जालोमा नपर्ने, शोषण स्वीकार नगर्ने, सुरक्षित तरिका खोज्ने ।”


कुमारले हल्का मुस्कान दियो— “त्यही कुरा हो, बिमल । परिवर्तन त ठूला निर्णयबाट होइन, स–साना निर्णयबाट सुरु हुन्छ । हामीले आज उठाउने निर्णय, भोलि हजारौंका जीवनमा प्रकाश बन्न सक्छ ।”


बिमलले आकाशतिर नजर उठायो । सहरको बत्तीहरू झिलिमिली, तर मनको उज्यालो झन् बलिरहेको थियो ।


“देशले बाटो बन्द ग¥यो भने के भयो?

जब नागरिकले आफैँ उठ्छन्, सपनाको ढोका खुल्छ—कानुन र जीवन, दुवै समानान्तरमा उभिन्छन् ।”


–––

भविष्यको बाटो


काठमाडौँको साँझ ।

सडकमा हल्का पानी परिरहेको थियो । चम्किएका बत्तीहरू र मोटरको आवाजले शहरलाई जीवन्त बनाइरहेका थिए, तर बिमलको मनमा यो हल्का उज्यालो पर्याप्त थिएन । उसको मनमा हजारौँ नेपाली श्रमिकहरूको कथा गुन्थिएको थियो—युरोप पुग्न खोज्ने, दलालको जालोमा फस्ने, ठगी र शोषण भोग्ने ।


कुमार उसको छेउमा हिँडिरहेको थियो । “बिमल, आजको हावा चिसो छ , तर तिमी किन यत्तिकै मौन ?” कुमारको स्वरमा चिन्ता मिसिएको थियो ।


बिमल (मनभित्र, मौन)ः “कति वर्ष मैले खाटमा पसिना बगाएँ, रातभर जाग्दा सपना बुनेँ तर अब, बाटो बन्द, कागजमा अड्किएको भविष्य, र दलालको बजार—सबैले मेरो आत्मालाई दबाइरहेका छन् । के यो संघर्षको अर्थ केवल दुःख र धोका हो ?”


सडकको पानीमा टल्किएका बत्तीहरू झिलिमिली देखिन्थे—जसरी सपना टल्किन्छ, तर समात्न गाह्रो ।


त्यहीबेला उनीहरू ट्राफिक बत्तीको नजिक रोकिए । बिमलले बाहिरी दृश्य हेरे—सहरका डाँडाहरू, स–साना पसल, बस्ने मान्छेहरू, र आकाशमा टल्किरहेको रविको अस्ताचल । प्रकृतिको यो शान्ति र शहरको हलचलबीच उनले महसुस गरे—जीवन आफ्नै चालमा अघि बढ्छ ।


कुमार फेरि बिमलको काँधमा हल्का धल्क्यो । “बिमल, हेर्नु, यहाँका बत्तीहरू जस्तो उज्यालो हामीले पनि ल्याउन सक्छौं । प्रक्रिया, कागज, ऐन—यी सबै कुरा छन्, तर परिवर्तन हाम्रो निर्णयबाट सुरु हुन्छ ।”


बिमलले गहिरो सास फेरे ।

उसले सम्झियो—जनक रावल, व्यवसायीहरू, दूतावास, मन्त्रालय—सबैले आफ्नो भूमिका निभाएका छन् तर वास्तविक शक्ति त उनीहरू जस्ता साधारण मानिसहरूमा छ—जसले आफैँ उठेर, आवाज उठाएर, जोखिमको सामना गरेर जीवन बदल्ने निर्णय गर्छन् ।


बिमल (स्वरमा)ः “कसरी सुरु गरौँ ? कहाँबाट ?”


कुमारले मुस्कुराउँदै भने— “सुरु त आफैँबाट । आफ्नो परिवार, साथी, गाउँ । फेरि योजना बनाउँछौं—सुरक्षित, कानुनी, तर सचेत । यदि हामी नै डराएर चुप बस्छौं भने, भविष्य फेरि दलालको जालोमा अड्किनेछ ।”


बिमलले मनभित्र प्रतिज्ञा ग¥यो— “अब मौन बस्ने छैन । कुनै पनि अवैध बाटोबाट होइन, सुरक्षित र सचेत निर्णयबाट मात्र अघि बढ्नेछु । मेरो जीवन र साथीहरूको जीवनको मूल्य मैले नै बनाउनेछु ।”


साँझको धुलोमा बत्तीहरू झिलिमिली टल्किए । पानीले सडकमा घुमाउरो पथ बनाइरहेको थियो—जसरी जीवनको मार्ग कहिलेकाहीँ अनिश्चित तर अघि बढिरहन्छ ।


त्यही पथमा बिमल र कुमार हिँडे । सहरको हलचल, पानीको गन्ध, बादलले ढाकेको आकाश—सबैले संकेत दियो—सुरु स–साना कदमबाट नै ठूलो परिवर्तन संभव छ ।


“देशले ढोका बन्द गरे पनि, जब नागरिकले आफ्नो हिम्मत र विवेकसँग उठ्छन्, सपना र भविष्य दुवै खुलेको बाटोमा उभिन्छ ।”


“कानुन, कागज र व्यवस्था महत्त्वपूर्ण छन्, तर जीवन बदल्ने शक्ति अन्ततः मानिसको हिम्मत र जागरुकतामा निहित हुन्छ ।”


सहरको उज्यालो र अँध्यारो, प्रकृतिको शान्ति र मानव संघर्ष,

यी सबै मिलेर जीवन्त भइरहेको थियो तर आशा र निर्णयको प्रकाश सधैं टल्किरहेको छ ।


२०८२ मङ्सिर १८


Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा