सरस्वतीको वास

 सरस्वतीको वास

१

एउटा वर्षको श्रीपञ्चमी ! झिसमिसे विहानी तर मन्दिरमा भक्तजनहरूको घुँइचो । कसैले सन्तानलाई विद्वान् बनाउन, कसैले परीक्षामा पास गराउन, त कसैले ठूलो पद प्राप्त गराउन देवी सरस्वतीसामु हारगुहार गरिरहेका थिए ।


त्यही भिडमा थिए आचार्य हरिहर—जसले जीवनभर ज्ञानको सेवा गरे, तर अहिले उनी गरिबीले थलिएका थिए । उनले आफ्नो पुरानो टोपी मिलाउँदै देवीको मूर्तितर्फ हेरे ।


हरिहरः (मनमनै) “हे माता ! सारा जीवन तपाईंकै भजन गरें, शिक्षित बन्न दिलोज्यान दिएँ तर आज पेट पाल्न सक्दिनँ । विद्वानहरू त यहाँ दीनहीन भएका छन्, धूर्तहरू महलमा बसिरहेका छन् । के यो अन्याय होइन ?”


त्यसै बेला एकजना धनी व्यापारी अघिपछि जुलुस लिएर आयो । उसले हात जोड्दै देवीसामु प्रार्थना गर्यो— “हे माता ! मलाई अझ धेरै सम्पत्ति दिनुहोस्, मेरो व्यवसाय दुनियाँकै नम्बर एक होस् ।”


देवी सरस्वतीको मूर्तिले एकाएक जीवित रूप लिइन् ! मन्दिरभरि उज्यालो फैलियो । सबै अचम्मित भए । देवीले गम्भीर स्वरमा भनिन्— “मान्छेहरू ! तिमीहरू मेरो भजन गर्न आउँछौ, तर मलाई केवल अवसरको सिँढी बनाउँछौ ! म शिक्षाकी देवी हुँ, तर तिमीहरू मलाई पैसाका लागि प्रयोग गर्छौ ।”


सबै थरथर काँप्न थाले ।


हरिहर अगाडि सरे ।


हरिहरः “माता ! यदि शिक्षा नै सबैभन्दा ठूलो हो भने, विद्वानहरू किन दुःखी छन् ? इमानदारहरू किन सधैं पराजित हुन्छन् ?”


माताले गहिरो श्वास लिइन् र भनिन् “किनभने धूर्तहरूले धनलाई आफ्नो देवता माने । तिनीहरूले इमानदारीलाई मूर्खता ठाने । जबसम्म तिमीहरू नैतिकता, इमान र सत्यको मोल बुझ्दैनौ, तबसम्म यो समाज अन्धकारमै रहनेछ ।”


त्यसपछि देवी हत्केलाबाट एक चम्किलो रश्मी निकालेर सबैको निधारमा छोइन् ।


सरस्वती माताः “अब म तिमीहरूलाई केवल ज्ञान मात्र दिँदिन, विवेक पनि दिन्छु ! जसले इमानदार भएर मेहनत गर्छ, उसलाई नै समृद्धि प्राप्त हुनेछ । सत्यलाई जित्न अब कसैले रोक्न सक्दैन ।”


त्यसपछि देवी अदृश्य भइन् ।


त्यो दिनदेखि परिवर्तन सुरु भयो । विद्वानहरूले आफ्नो ज्ञानलाई केवल पुस्तकमै सीमित राखेनन्, तिनीहरूले न्यायका लागि आवाज उठाउन थाले । समाजले इमानदारलाई आदर गर्न थाल्यो ।


र सरस्वती माता फेरि आफ्ना भक्तहरूलाई हेर्दै मुस्कुराइन्— “अब सत्यको विजय सुनिश्चित छ ।”


२

अर्को वर्षको श्रीपञ्चमीको दिन थियो । अलिअलि उज्यालो विहानी भइसकेको थियो । सबै विद्यालयहरूमा भव्य रूपमा सरस्वती पूजाको तयारी भइरहेको थियो । ठूलो मण्डप बनाइएको थियो, शिक्षकहरू सेतो पोशाकमा सजिएका थिए, विद्यार्थीहरूलाई अनिवार्य रूपमा उपस्थित गराइएको थियो । स्कुल व्यवस्थापनले विशेष पाहुनाहरूलाई निमन्त्रणा गरेका थिए ।


विद्यालयको मूल गेटमा ठूलो बोर्ड झुन्ड्याइएको थियो— “हाम्रो विद्यालय, उत्कृष्ट शिक्षाको मन्दिर !”


तर भित्रको वास्तविकता फरक थियो ।


विद्यालयका सञ्चालक विजय महतो आफ्नो अफिसमा बसेर मोबाइलमा बैंक खाताको विवरण हेर्दै थिए । विद्यार्थी भर्ना शुल्क, वार्षिक शुल्क, अनिवार्य दान, परीक्षा शुल्क, यी सबैबाट उनको खातामा लाखौँ जम्मा भइसकेको थियो ।


विजय महतोः (हाँस्दै) “श्रीपञ्चमी त भगवानलाई खुसी पार्ने दिन मात्र होइन, स्कुललाई फाइदा हुने अवसर पनि त हो ! पण्डित बोलाउनु, ठूलो पूजा गर्नु, अनि भर्ना बढाउन प्रचार गर्नु !”


त्यति नै बेला, सरस्वती माताको मूर्ति अचानक जीवित भई बोल्न थालिन् ।


सरस्वती माताः “विजय ! के तिमीलाई यो पूजाको वास्तविक अर्थ थाहा छ ?”


विजय एकाएक आत्तिए । सबैजना अचम्ममा परे । विद्यार्थीहरू डराए, शिक्षकहरू स्तब्ध भए ।


विजय महतोः (हकबक्क पर्दै) “म..माता ! म त तपाईंको पूजा गर्दैछु, तपाईंको कृपा चाहन्छु ।”


सरस्वती माताः (क्रोधित हुँदै) “पूजा ? के मलाई पैसाको भगवान् सम्झेको छौ ? विद्यालय भनेको शिक्षाको मन्दिर हो, व्यापार गर्ने थलो होइन ! तिमीहरूले शिक्षा बेच्छौ, तर विद्यार्थीलाई शिक्षा होइन, सर्टिफिकेट दिन्छौ !”


विद्यालयको भित्ताहरू काँप्न थाले । विद्यार्थीहरू एकअर्कालाई हेरिरहेका थिए । कतिपयको मनमा प्रश्न जाग्न थाल्यो— के हामीलाई साँच्चिकै शिक्षा दिइएको छ, कि केवल परीक्षा पास गराउने प्रविधि सिकाइएको छ ?


माताले क्रोधपूर्ण स्वरमा भनिन्—“जबसम्म शिक्षा व्यापार भइरहन्छ, जबसम्म विद्यालयहरू पैसाका लागि खोलिन्छन्, जबसम्म गुरुहरू भन्दा सञ्चालकहरू धनी हुन्छन्, तबसम्म यो समाज अज्ञानतामा डुबिरहन्छ ।”


विजय महतो डरले थरथर काँप्न थाल्यो ।


विजय महतोः “माता, मलाई क्षमा गर्नुहोस् ! अब म विद्यालयलाई व्यापार होइन, शिक्षाको केन्द्र बनाउनेछु ।”


सरस्वती माता शान्त हुँदै भनिन्— “शिक्षा बेच्नेलाई म कहिल्यै क्षमा गर्दिनँ, तर सुधार्न चाहनेलाई म आशीर्वाद दिन्छु । तिमीले व्यापार छोडेर विद्यार्थीलाई साँच्चिकै शिक्षित बनायौ भने, तिमी पनि धन्य हुनेछौ ।”


त्यसपछि माता अदृश्य भइन् ।


त्यो दिनदेखि विद्यालय व्यवस्थापन बदलियो । विद्यार्थीहरूलाई किताबभन्दा विवेक सिकाइयो । शिक्षकहरूलाई व्यवसायी होइन, गुरु बनाइयो । अनि शिक्षा पुनः दिव्य ज्योति बन्न पुग्यो ।


३

अर्को वर्षको श्रीपञ्चमीको दिन बिहान उज्यालो भइसकेको थियो । सहरका हरेक सरस्वती मन्दिरहरूमा भीडको ताँती लागेको थियो । पुजारीहरू सेतो धोती लगाएर आसन जमाउँदै थिए । वरिपरि राम्रा फूल, टीका, मिठाइ, प्रसादको व्यवस्था गरिएको थियो । भक्तजनहरू लाम लागेर पूजाको सामान किनिरहेका थिए ।


सात वर्षीय अर्जुन पनि आफ्ना बुबासँग मन्दिर गएको थियो । ऊ कौतुहलले वरिपरि हेर्दै थियो ।


अचानक उसले देख्यो— एउटा धनी व्यापारी सुनको थालीमा ठूलो दक्षिणा राखेर पुजारीकहाँ पुगे । पुजारी मुस्कुराउँदै उठे, दुवै हात जोडेर नमस्कार गरे, अनि विशेष आशीर्वाद दिन थाले— “हे लक्ष्मीपुत्र ! तपाईंको धन–सम्पत्ति झन्–झन् बढोस् ! घरमा कहिल्यै धनको कमी नहोस् ! देवी सरस्वतीको कृपा रहोस् !”


त्यसपछि एकजना गरिब किसान आए । उनले आफ्नो फाटेको गोजीबाट केही रुपियाँ झिकेर पुजारीलाई दिए । पुजारीले छोटकरीमा भनि दिए—“खुसी रहू, भाग्यमानी बन !”


अर्जुन अचम्ममा प¥यो । ऊ सोच्न थाल्यो— “सरस्वती माता त विद्या र शिक्षाकी देवी हुन्, तर यहाँ त धेरै पैसा दिनेलाई मात्र आशीर्वाद दिइँदैछ ।”


उसले बुबालाई सोध्यो—“बुबा, सरस्वती माताको आशीर्वाद त पढ्ने मान्छेले मात्र पाउनुपर्ने होइन र ? यहाँ त जसले बढी पैसा दिन्छ, उसैलाई बढी आशीर्वाद दिइन्छ !”


बुबाले शान्त रूपमा मुस्कुराउँदै भने— “हो बाबु, आशीर्वाद त विद्याका लागि दिनुपर्ने हो तर आजका दिन मन्दिरमा मेला लाग्नुको कारण मात्र आर्जन बनेको छ । धेरैजसो मान्छे यहाँ पूजा गर्न होइन, आफ्नो धन बढाउन आएका छन् ।”


अर्जुन सोच्न थाल्यो— “यदि पैसा नै सरस्वती माताको आशीर्वाद प्राप्त गर्ने उपाय हो भने, त गरीब विद्यार्थीले कहिल्यै माताको कृपा पाउँदैनन् ?”


त्यति नै बेला, मन्दिरको मूर्तिले फेरि जीवन पाइरहेजस्तो आभास भयो । एकाएक सरस्वती माता प्रकट भइन् ! (क्रोधित स्वरमा) “यो के भइरहेको छ ? विद्या बेच्ने ठेकेदारहरू ! तिमीहरूले मेरो नाममा व्यापार गरिरहेका छौ ?”


पुजारीहरू डरले काँप्न थाले । व्यापारीहरू चुपचाप भए । माता अगाडि बढिन् र अर्जुनको टाउकोमा हात राखेर मुस्कुराइन् ।


सरस्वती माताः “साच्चिकै मेरो आशीर्वाद चाहिन्छ भने, यो धन होइन, जिज्ञासा राख ! विद्याको खोजी गर ! जसले इमानदारीपूर्वक शिक्षा प्राप्त गर्छ, ऊ नै मेरो साँचो भक्त हो ।”


त्यसपछि माता अदृश्य भइन् ।


त्यो दिनदेखि अर्जुनले निर्णय ग¥यो— उसले सधैँ शिक्षाको उज्यालो बाटो समात्नेछ, साँचो अर्थमा सरस्वतीको भक्त बन्नेछ ।


४

हरेक वर्षको श्रीपञ्चमीले पहिलेदेखि नै अचम्मका घटनाहरूको श्रव्य शृङ्खला सुरु गरिसकेको थियो । पहिलो वर्षमा, शिक्षा र इमानदारीको पुकारमा सरस्वती माताले भ्रष्टाचार र बेइमानीलाई टेकेर समाजलाई उज्यालोको बाटो देखाएकी थिइन् । अर्को वर्षको श्रीपञ्चमीले विद्यालयहरूमा पूजा र आर्जनको जाल बुन्ने व्यवस्थापनलाई माताजीले कडा टोकिदिनुभएको थियो र त्यसको अर्को वर्षको श्रीपञ्चमीले, सानै अर्जुनका आँखामा उठेको जिज्ञासा र सत्यको खोजीले प्रश्न उठायो—के साँच्चिकै आशीर्वाद केवल धनदाताबाट प्राप्त हुन्छ ?


अब, परिवर्तनको उत्कर्षको घडी आएको थियो ।


एक नयाँ बिहान


विद्यालयको आँगनमा सबै पात्रहरू—पुराना विद्वान, शिक्षक, विद्यार्थी र केही परिवर्तनका लागि लड्ने साहसी नागरिक—एकत्रित थिए । आजको दिन उनीहरूका लागि मात्र पूजा गर्ने दिन नभई, पुरै शिक्षा प्रणालीलाई पुनर्निर्माण गर्ने प्रणको दिन पनि बनेको थियो ।


अर्जुन, जो पहिले थोरै प्रश्नहरू उठाएको बालक थिए, अब युवा शिक्षकको रूपमा आफ्नो पहिलो कक्षा सञ्चालन गर्न लागिरहेका थिए । उसले कक्षामा प्रवेश गरी भने— “आज हामी केवल पूजाको लागि जम्मा भएका होइनौं । आज हामी आफूलाई पुनर्परिभाषित गर्ने, शिक्षालाई साँच्चिकै जीवन्त बनाउने दिनमा छौं ।”


उसको शब्दले कक्षाका विद्यार्थीहरूका आँखा चम्किए ।


विद्यालयका व्यवस्थापक विजय महतो जसले विगतका कष्टदायी दिनहरू देखेका थिए, अब चाँडै सुधारको लागि तयार थिए । उनकै अगाडि केही पुराना शिक्षकहरू र नयाँ उद्यमीहरू पर्खिरहेका थिए ।


विजय महतोः (गम्भीर स्वरमा) “माथिल्लो दिनहरूमा मैले देखेको त्यो अतृप्ति, त्यो तितोपनको अनुभव अब सम्झन्छु । धनले शिक्षा किनिँदैन, तर विद्या र इमानदारीले मात्र समाजलाई अगाडि बढाउँछ । अब हामीले पुराना तन्त्रलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ ।”


एकजना वरिष्ठ शिक्षक, श्रीमती विमलाले, थपिन्— “हाम्रो जिम्मेवारी मात्र पाठ्यपुस्तक सिकाउनमा सीमित छैन । हामीले विद्यार्थीहरूलाई जीवनको अर्थ सिकाउनुपर्छ—असफलता, सुधार, र साँचो आशीर्वाद के हो भन्ने कुरा ।”


अर्कोतर्फ, पुरानो मन्दिरमा सरस्वती माताको मूर्ति झैं, आज प्रतीकात्मक रूपमा सजाइएको थियो । पूजा सम्पन्न भएपछि, मन्दिरको एउटा कुनामा सबैकै आँखाले हेर्दै थियौं, जहाँ अचानक हल्का उज्यालो झरेर सबलाई घेर्न थाल्यो । सबै मौन भए, मानौं देवीले अन्तिम सन्देश दिन चाहन्थिन् । सरस्वती माता (प्रत्यक्ष वा आभासको रूपमा): “तिमीहरूले आज मेरो नाममा गरेका वाचा र परिवर्तनका प्रणहरूलाई स्वीकार गर । शिक्षा नै उज्यालो हो यो  नै साँचो धर्म हो, र तिमीहरूले यो धर्मलाई पुनर्जीवित गर्दा मात्र साँचो समृद्धि प्राप्त हुनेछ ।”


५

फेरि अर्को वर्ष श्रीपञ्चमीको पावन दिन फेरि आएको थियो । सहरभरि धुमधामका साथ पूजा भइरहेको थियो, विद्यालयहरूमा भव्य कार्यक्रमको आयोजना गरिएको थियो । ठूला मन्दिरहरूमा भक्तहरूको घुइँचो थियो तर यस पटक, एउटा ठूलो परिवर्तन भइसकेको थियो ।


विद्यालयका सञ्चालक विजय महतो अब शिक्षालाई व्यापार होइन, सेवाको रूपमा अघि बढाइरहेका थिए । उनले अब विद्यालयमा पैसा नभएका विद्यार्थीलाई पनि पढ्न दिइरहेका थिए । शिक्षकहरू व्यावसायिक कर्मचारी होइन, गुरु भएका थिए ।


मन्दिरमा पनि परिवर्तन आएको थियो। अब पूजा विशेष वर्गका लागि मात्र सीमित थिएन, सबैको लागि थियो । पुजारीहरूले धनको आधारमा होइन, श्रद्धाका आधारमा आशीर्वाद दिन थालेका थिए ।


अर्जुन अब ठूलो भएको थियो । उसले आफ्नो शिक्षाबाट समाज परिवर्तन गर्ने प्रण गरिसकेको थियो । “सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय” को भावनाले प्रेरित भएर उसले एउटा विद्यालय स्थापना गर्यो—

“सच्चा शिक्षा नै उज्यालो मन्दिर”


जहाँ धन होइन, प्रतिभा र मेहनतको सम्मान गरिन्थ्यो ।


त्यही विद्यालयको उद्घाटन कार्यक्रममा विजय महतो, पुजारीहरू र समाजका अन्य विद्वानहरू उपस्थित थिए । अर्जुन मञ्चमा उभिएर बोल्दै थियो— “हामीले शिक्षा बेच्न बन्द गर्नुपर्छ । धनले होइन, विद्याले मानिस महान् बन्छ । सरस्वती माताको आशीर्वाद सबैलाई मिलोस्, यही मेरो संकल्प हो ।”


हजारौँ विद्यार्थीहरू हर्षले ताली बजाइरहेका थिए । शिक्षालाई धनको माध्यमबाट होइन, श्रद्धा र जिज्ञासाबाट प्राप्त गर्ने दिन आएको थियो ।


त्यो रात, अर्जुनले सपना देख्यो— सरस्वती माता मुस्कुराउँदै अघि बढिरहेकी थिइन् “अर्जुन ! तिमीले मेरो वास्तविक अर्थ बुझेको छौ । शिक्षा भनेको आत्मज्ञान हो, व्यापार होइन । अब मेरो आक्रोश शान्त भएको छ ।”


त्यसपछि माता अदृश्य भइन् तर शिक्षा पुनर्जागरण सुरू भइसकेको थियो ।


२०८१ फाग्न ११

बिजु सुवेदी विजय









Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा