त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी

 जहाँ भोको पेटले दानापानी मागेको हुन्छ

अन्याय र अत्याचारले जहाँ सीमा नाघेको हुन्छ

त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

हा...त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

खरानीमा आगोजस्तै भित्रभित्रै पुरिएर

आक्रोसको ज्वाला मनमा भित्रभित्रै उर्लिएर

भोक र वेदनाको मशाल जहाँ दन्किएको हुन्छ

त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

अँध्यारोमा साम्राज्यले संसारलाई निलेको हुन्छ

तर पनि आन्दोलनले देश सारान हिलेको हुन्छ

विद्रोहीको छातिभित्र जहाँ रगत उम्लिएको हुन्छ

त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

हा...त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

सङ्गीनले छेक्दा छेक्दै क्रान्ति अघि बढेको हुन्छ

मृत्युसँग खेल्दै जहाँ योद्धा अघि बढेको हुन्छ

बारुदको धुवाँभित्र जहाँ देश डुबेको हुन्छ

त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

हा...त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

मलाई जेन्जी आन्दोलनको ५ –२४को दिन जीवन शर्माको स्वर, शब्द र सङ्गीतको यो गीतमात्रै याद आइरहेथ्यो

हा...त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी 

हा...त्यहाँ फुट्छ ज्वालामुखी

१. “जहाँ भोका पेटहरूले एक छाक अन्नको लागि भिख माग्छन्.. त्यहाँ ज्वालामुखी फुट्छ ।”

यो पङ्क्तिले सामाजिक–आर्थिक विषमताको मूल कारणलाई संकेतीकरण गर्छ । जेन्जी आन्दोलनको पृष्ठभूमि पनि यही थियो । जब समाजको एक ठूलो खण्ड आधारभूत आवश्यकताहरू—खाना, आश्रय, शिक्षा, र स्वास्थ्य—को लागि तड्पिरहन्छ, तब त्यहाँको शान्ति भ्रम मात्र हुन्छ । भिख माग्नु आफैंमा एउटा विद्रोह हो—व्यवस्थाप्रतिको एक मौन अभियोग । यो भोक केवल पेटको होइन, तर अवसरको, सम्मानको, र न्यायको पनि हो । जब यो भोक सहनशीलताको सीमा नाघ्छ, तब यो नै विस्फोटको ऊर्जा बन्दछ । ज्वालामुखीको फुटाइ भनेको त्यही जनाक्रोशको साक्षात् रूप हो, जुन दमनको ढुङ्गा ताछ्दै पहाड फोडी बाहिर निस्कन्छ । पहराले छेक्न सक्दैन । यसले हामीलाई सिकाउँछ कि मानवीय गरिमाको लागि भोक र आकांक्षा कहिल्यै पनि कमजोरी होइन, ताकत हो, शक्ति हो, ज्वालामुखी आणविक बारुद हो ।


२. “खरानीमा लुकेका अंगारोहरू जस्तै, भित्र गहिरो जल्दै, आक्रोशको ज्वाला मन मुटु भित्र उठ्छ ।”

क्रान्ति एकाएक आउँदैन । यो समयको गर्भमा लामो समयसम्म पलाएको र सञ्चित भएको आक्रोशको परिणाम हो । जेन्जी पुस्ताको आन्दोलनको अग्रिम कालमा पनि नेपाली जनताको मनमा अन्यायप्रतिको रिस लुकेर जलिरहेको थियो । सत्ताकेन्द्रित व्यवस्था, भ्रष्टाचार, र जनताको आवाजलाई दबाउने प्रयासहरूले यस अंगारालाई ढुङ्ग्रोको हावा दिए । खरानी (राख) मुनि लुकेको अंगारा भनेजस्तै, बाहिरी शान्तिले भित्रको आगोलाई नबुझ्नु भनेको ठूलो भूल हो । प्रत्येक जनआन्दोलनको इतिहासले यही सिद्धान्त पुष्टि गर्छः दमनले विद्रोहलाई रोक्दैन, तर त्यसलाई झन् शक्तिशाली बनाउँछ ।


३. “जब अन्धकारले साम्राज्यलाई संसार निल्न दिन्छ, तर एउटा आन्दोलनले राष्ट्रलाई यसको केन्द्रमा हल्लाउछ...”

यहाँ ’अन्धकार’ भनेको केवल अज्ञानता होइन, तर अन्याय, दमन, र भ्रष्टाचारको पर्याय हो । जब यो अन्धकार इतिहासको पन्छ्याइँमा लुकेर बस्नेहरूले सम्पूर्ण राष्ट्रलाई निल्न खोज्छ, तब एउटा आन्दोलन, एउटा विद्रोहको चिँगारी अनि मशालनै त्यो केन्द्रविन्दु हुन्छ जसले सम्पूर्ण राष्ट्रलाई आफ्नो मूलभूत आधारमै हल्लाउँछ । जेन्जी पुस्ताको यो आन्दोलनले पनि यत्तिबेलाको सत्ता संरचनालाई जनताको शक्तिको सामना गर्नु परेको थियो । यसले देखाएको छ कि जनताको सामूहिक इच्छाशक्तिको अगाडि कुनै पनि साम्राज्य अटल हुनै सक्दैन ।


४. “जहाँ विद्रोहीहरूको छाती रगतले उम्लन्छ... त्यहाँ ज्वालामुखी फुट्छ ।”

क्रान्तिको मार्गमा रगतको बलिदान अपरिहार्य छ तर यो रगत व्यर्थ जाँदैन । यो नै त्यो उर्जा हो जसले विद्रोहीहरूको संकल्पलाई झन् दृढ बनाउँछ । जेन्जी आन्दोलनमा पनि युवाहरूको रगत बग्यो  तर त्यो रगतले आन्दोलनलाई रोकेन, अपितु त्यसलाई एउटा राष्ट्रव्यापी ज्वालामा परिणत गर्यो । यसले सिद्ध गर्छ कि देशप्रतिको प्रेम र न्यायको लागि संकल्पित व्यक्तिको त्याग कहिल्यै बेकार जाँदैन । उनीहरूको रगत नै भविष्यको राम्रा दिनको बीउ हुन्छ ।


५. “संगीनहरूले बाटो रोके पनि, क्रान्ति अगाडि बढ्छ ।”

यो पङ्क्तिमा क्रान्तिको अजेय शक्तिको वर्णन छ । सत्ताले आफ्नो शक्ति प्रदर्शन गर्न संगीन (बन्दुक) को प्रयोग गर्छ तर क्रान्तिको शक्ति जनताको सामूहिक मनमा हुन्छ, जुन कुनै पनि हतियारले रोक्न सक्दैन । जेन्जी आन्दोलनको समयमा पनि दमनको प्रयास भए, तर जनताको ठूलो लहरलाई रोक्न सकिएन । यसले हामीलाई एउटा महत्त्वपूर्ण सबक सिकाउँछः सच्चा शक्ति हतियारमा होइन, तर संगठित जनताको एकतामा हुन्छ । जब जनता एकजुट हुन्छ, तब उसको अगाडि कुनै पनि ताकत टिक सक्दैन ।


६. “जहाँ देश बारुदको बादलमा डुबेको छ... त्यहाँ ज्वालामुखी फुट्छ ।”

हरेक कार्यालयमा लागेका काला धब्बाहरु मेटेर मेटिने खालको छैन , बारुदको बादल भनेको विस्फोटक परिस्थितिको प्रतीक हो । जब अन्याय, अत्याचार, र निराशाको मात्रा सीमा नाघ्छ, तब समाज एउटा विस्फोटक अवस्थामा पुग्छ । जहाँ अत्याचारीहरुले धुलो टक्टकाए पनि सास फेर्ने आँट गर्न सक्षम हुँदैन । त्यस्तो समयमा एउटा सानो चिँगारीले पनि ठूलो विस्फोट गर्न सक्छ । जेन्जी आन्दोलन पनि त्यस्तै एउटा ऐतिहासिक चिँगारी अनि मशाल  थियो । यसले देखाउँछ कि जनचेतनाको परिवर्तन अचानक आउँदैन, यो त लामो समयसम्मको पीडा र आकांक्षाको सषुुप्तावस्थाको परिणाम हो ।


जनतालाई अभिप्रेरित गर्ने सन्देशः

यो केवल एउटा घटनाको विवरण होइन, यो एउटा जीवन्त दस्तावेज हो जसले हरेक युगका शोषित, पीडित, र आकांक्षित मानिसहरूलाई आवाज दिन्छ । यसका भावहरूबाट हामीले यी कुरा सिक्न सक्छौंः


न्यायको लागि भोक कहिल्यै नबिर्सनूः जस्तोसुकै शक्तिशाली शत्रु किन नहोस्, न्यायको मांगलाई कहिल्यै दबाउन सकिदैन । भोक र आकांक्षा नै परिवर्तनको मूल ईन्धन हुन् ।


एकताको शक्तिलाई चिन्नूः कुनै पनि सामाजिक परिवर्तन एकजनले आउँदैन । जब सबै पीडितहरू एकताबद्ध हुन्छन्, तब उनीहरूको शक्ति अजेय हुन्छ ।


बलिदानलाई सम्मान गर्नू तर निराश नहुनूः संघर्षमा बलिदान हुनेछ, तर त्यो बलिदान व्यर्थ जाँदैन । यी बलिदानहरू नै इतिहासको पाटो फर्काउँछन् ।


सधैं सचेत र सक्रिय रहनूः खरानीमा लुकेका अंगाराजस्तै, हामीले आफ्नो आन्तरिक आक्रोश र न्यायप्रतिको आकांक्षालाई जिउँदो राख्नुपर्छ । शान्तिको भ्रममा नबस्नु पर्छ ।


विश्वास गर्नु कि परिवर्तन सम्भव छः इतिहासले प्रमाणित गरिसकेको छ कि जनताको सामूहिक इच्छाशक्तिले असम्भवलाई सम्भव बनाउन सक्छ ।


निष्कर्षतः, जहिल्यै हामीलाई स्मरण गराउँछ कि ज्वालामुखी केवल पहाडमा मात्र फुट्दैन, तर मानवीय मनमुटुको गहिराइमा पनि फुट्छ । जेन्जी आन्दोलन आम जनताको भित्रि महसुसको आवाज हो । त्यस्तै एउटा ज्वालामुखी हो र भविष्यमा पनि जहाँ जहाँ अन्याय र शोषण हुनेछ, त्यहाँ त्यहाँ ज्वालामुखी फुट्ने नै छ । हामी सबैलाई आह्वान गर्छ कि हामी मौन दर्शक नबनौं, तर परिवर्तनका सक्रिय स्रष्टा बनौं । किनभने “जहाँ देश बारुदको बादलमा डुबेको छ—त्यहाँ ज्वालामुखी फुट्छ । आह... त्यहाँ ज्वालामुखी फुट्छ । 

२०८२,  ५-24

विज् सवेदी विजय

Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा