२४ भदौ: एक रक्तरंजित दिन

 २४ भदौ: एक रक्तरंजित दिन

पृष्ठभूमि:
२०७७ साल भदौ २३ गते, काठमाडौंको बानेश्वरमा भएको एक प्रदर्शनमा प्रहरीको गोलीप्रहारले १९ युवाको असामयिक मृत्यु भएको थियो। यो घटनाले सम्पूर्ण देशलाई स्तब्ध पार्दै आम जनताको आक्रोशलाई चरमबिन्दुमा पुर्यायो। अर्को दिन, भदौ २४ गते, त्यही आक्रोशले एक भीषण रूप लियो र देशको इतिहासमै एक अभूतपूर्व राजनीतिक उथलपुथलको सुरुवात भयो।

बिहान ९:०० बजे – प्रधानमन्त्री ओलीको छलफल: अवसरको अवहेलना
बानेश्वर घटनाको अर्को दिन बिहान ९ बजे, प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले आफ्ना नजिकका सहयोगीहरूसँग बालुवाटार स्थित आफ्नो निवासमा छलफल सुरु गरे। बैठकमा अर्थमन्त्री विष्णु पौडेल, एमालेको महासचिव शंकर पोखरेल, उपमहासचिव प्रदीप ज्ञवाली र राजनीतिक सल्लाहकार विष्णु रिमाल उपस्थित थिए।

अर्थमन्त्री पौडेलले परिस्थिति गम्भीर रूपमा नियन्त्रणबाट बाहिरिएको संकेत गर्दै विभिन्न राजनीतिक विकल्पहरूबारे सोच्न आग्रह गरे। तर, पोखरेल, ज्ञवाली र रिमालले विरोध जनाए। प्रधानमन्त्री ओली आफूले सुनेको नसुनेजस्तो गरी बसिरहे। उनको यो निष्क्रियताले गर्दा समस्याको समाधान गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण अवसर हातबाट गयो। उनीहरू बैठकमा बसेकै बेलामा शहरभरि युवाहरू सडकमा उत्रिएर आक्रोश प्रदर्शन गरिरहेका थिए।

बिहान ९:४५ बजे – देउवाको चिन्ता र ओलीको उदासीनता
बैठक जारी रहँदा एमाले नेताहरू बालुवाटारमा नै थिए। यसै बेला कांग्रेस सभापति शेरबहादुर देउवाले प्रधानमन्त्री ओलीलाई फोन गरे। देउवाले बुढानीलकण्ठमा रहेका आफ्नो निवास प्रदर्शनकारीले घेरेको जानकारी दिंदै थप सुरक्षा व्यवस्था मिलाइदिन आग्रह गरे। तर, ओलीले यसलाई पनि गम्भीरतापूर्वक नलिई जटिल परिस्थितिलाई नजरअन्दाज गरिरहे।

बिहान १०:०० बजे – सुरक्षा प्रमुखहरूको चेतावनी र ओलीको अहंकार
देउवाको फोनपछि ओलीले चारवटा सुरक्षा निकायका प्रमुखहरूसँग छलफल गरे। मुख्यसचिव एकनारायण अर्याल र सुरक्षा प्रमुखहरू गृह मन्त्रालयमा बसेरै परिस्थितिको आकलन गर्दै प्रधानमन्त्रीसँग छलफलका लागि बालुवाटार पुगेका थिए। उनीहरूले पनि परिस्थिति असामान्य रूपमा बिग्रँदै गएकाले तत्काल राजनीतिक निकासीको सुझाव दिए।

तर, ओली उल्टै रिसाए। उनले भने, "तपाईंहरू आफ्नो परिभाषित जिम्मेवारी पूरा गर्नुहोस्, राष्ट्रलाई निकास दिने अभिभारा म पूरा गर्छु।" प्रधानसेनापति पुर्णचन्द्र थापासहितका सुरक्षा प्रमुखहरूले राजीनामा दिएर निकास दिन आग्रह गरेपछि ओली थप आक्रोशित भए र उनीहरूबिचको संवाद नै असहज बन्यो। यसले गर्दा सुरक्षा अंगको सल्लाहलाई पनि ओलीले बेवास्ता गरे।

बिहान ११:०० बजे – पहिलो प्रहार: तीनकुने प्रहरी वृत्त
यतिवेलासम्म शहरमा स्थिति नियन्त्रणबाट पूर्ण रूपमा बाहिरिएको थियो। बानेश्वरमा भएको नरसंहारको विरोधमा उत्रिएका हजारौं युवा संसद् भवनतर्फ अगाडि बढ्दै थिए। तीनकुने सडकमा ठूलो भिड जम्मा भएको थियो। प्रहरीले बानेश्वरतर्फ बढ्न रोक्न खोजे तर उत्तेजित भिडले तीनकुनेस्थित प्रहरी वृत्ततर्फ आक्रमण गर्यो।

भिडले प्रहरी वृत्तलाई घेर्यो, गेट तोड्यो, कोही काँडेतार पन्छाएर भित्र छिर्यो। भित्र पुगेपछि टेबुल, कुर्सी, कागजात बाहिर निकालेर आगो लगाए। पार्किङमा रहेका गाडी र मोटरसाइकलमा पनि आगो लगाइयो। प्रदर्शनकारीहरूले प्रहरीकर्मीहरूको बर्दी उतारेर अर्धनग्न अवस्थामा सडकमा मार्च गराए। केही सुरक्षाकर्मीहरूले ज्यान बचाउन बागमती नदीमा हाम फाले। विजयी भावमा भिड फेरि बानेश्वर सडकतर्फ उत्रियो। यसबेला सडक पूर्ण रूपमा आन्दोलनकारीको नियन्त्रणमा थियो।

दिउँसो १२:०० बजे – ओलीले गरे सर्वदलीय बैठकको घोषणा, तर...
दिउँसोसम्म अपूरणीय क्षति भइसकेको थियो, समय पनि धेरै बितिसकेको थियो। अब बल्ल ओलीले छलफलका लागि सर्वदलीय बैठक आह्वान गरे। मानवीय र भौतिक क्षतिप्रति दुःख व्यक्त गर्दै वार्ताको माध्यमबाट आन्दोलनका माग सम्बोधन गर्न साँझ ६ बजे बैठक बोलाए। तर, यो बैठक कहिल्यै सम्पन्न हुन पाएन। किनभने त्यो हुनुअघि नै घटनाक्रमले ओलीलाई अन्ततः राजीनामा दिन बाध्य पारिसकेको थियो।

दिउँसो १:०० बजे – राजीनामाको ड्राफ्ट तयार
प्रधानसेनापतिसहितका सुरक्षा प्रमुखहरूले निकास दिन पटक-पटक आग्रह गर्दा पनि ओलीले बेवास्ता गरिरहे। जब प्रदर्शनकारीले संसद् भवन, सिंहदरबार लगायतका सरकारी भवनहरूमा आगजनी र तोडफोड गरेको सूचना आयो र आन्दोलन पूर्ण रूपमा नियन्त्रणबाहिर गएको थाहा भयो, बल्ल दिउँसो १ बजे ओली राजीनामा दिन तयार भए।

तर, यो पनि अर्थमन्त्री पौडेल र प्रधानसेनापति थापाले धेरै मनाउनुपर्यो। प्रधानसेनापतिले ओलीलाई चेतावनी दिए कि यदि उनले राजीनामा दिएनन् भने झन् विध्वंस हुने र सेनाले पनि सुरक्षा दिन नसक्ने हालत आउन सक्छ। त्यसपछि पौडेलले ओलीलाई राजी गराए। मुख्यसचिव अर्याललगायतले तत्काल राजीनामाको ड्राफ्ट तयार पारे।

दिउँसो १:३० बजे – संसद् भवनमा आगजनी
तीनकुनेबाट अगाडि बढेको भिड कुनै अवरोध नभएर संसद् भवनको दक्षिण गेटमा पुग्यो। गेट बन्द थियो। सुरक्षाकर्मीहरूले भिड रोक्न प्रयास गरे, केहीबेर घमासान चल्यो, तर भिडसामु सुरक्षाकर्मीको टुंगो चलेन। भिडले गेट ढालेर संसद् भवन परिसरमा प्रवेश गर्यो।

प्रदर्शनकारीहरूले भवनभित्र छिरेर टेबुल, कुर्सी, कागजात जम्मा गरेर पेट्रोल छर्कि आगो लगाए। दिउँसो १:३० बजेदेखि आगो दन्किन थाल्यो। २ बज्दासम्म धुवाँको मुस्लोले संसद् भवनको आकाश भरिसकेको थियो। देशको लोकतन्त्रको प्रतीक मानिने संसद् भवन जल्दैगर्दा देखेर सम्पूर्ण राष्ट्र स्तम्भित थियो।

अपराह्न २:०० बजे – ओलीले राजीनामापत्रमा हस्ताक्षर गरे
यतिवेलासम्म पनि ओली राजीनामापत्रमा हस्ताक्षर नगर्ने मनस्थितिमा थिए। तर, आन्दोलनकारीहरूले बालुवाटार समेत घेर्न थालेका थिए। ओली आफू राजीनामा नदिई बालुवाटारबाट सुरक्षित स्थानतर्फ जाने तयारीमा थिए। तर, सेनाले राजीनामा नदिई उनलाई बचाउन मानेन। अन्ततः, अपराह्न २ बजेतिर ओलीले राजीनामापत्रमा हस्ताक्षर गरे। राजीनामापत्र सेनामार्फत् राष्ट्रपतिलाई बुझाइयो। लगत्तै उनको राजीनामा स्वीकृत भयो।

राजीनामा स्वीकृत भएपछि मुख्यसचिव र प्रधानसेनापतिसहितका सुरक्षा प्रमुखहरू हेलिकोप्टरबाट सैनिक मुख्यालय गए। सेनाको हेलिकोप्टरबाट ओली, उनकी पत्नी राधिका शाक्य र राजनीतिक सल्लाहकार विष्णु रिमाललाई जोगाएर शिवपुरीस्थित स्टाफ कलेजको ब्यारेकमा पुर्याइयो। बालुवाटारमै रहेका उपप्रधानमन्त्री पौडेल, महासचिव पोखरेल र उपमहासचिव ज्ञवालीलाई भने त्यहीँ छाडिदिइयो। उनीहरू प्रहरीको सहयोगमा प्रहरी प्रधान कार्यालय पुगेर सुरक्षित भए।

अपराह्न २:३० बजे – सिंहदरबारमा आक्रमण
संसद् भवन जलाएपछि प्रदर्शनकारी थप उग्र बने। उनीहरू अब सिंहदरबार जलाउने भन्दै अगाडि बढे। २ बजेसम्म चारैतिरबाट सिंहदरबार घेरिसकेको थियो। सुरक्षाकर्मीहरूले अवरोध गरे। प्रदर्शनकारीहरूले पेट्रोलका बोतल सुरक्षाकर्मीतिर फाल्न थाले, जवाफमा अश्रुग्यास चल्यो। यतिवेलासम्म सिंहदरबार पश्चिम गेटसामुन्ने रहेको ट्राफिक प्रहरी कार्यालय पनि आगजनीपछि ध्वस्त भइसकेको थियो।

प्रदर्शनकारीहरूको एउटा समूहले पश्चिम गेटमा टायर राखेर आगो लगायो। अर्को समूहले गेट नाघेर भित्र छिर्यो। गेटमा दन्किएको आगो लगेर कोठा-कोठामा झोस्न थाल्यो। गेट पनि तोडियो। सबै भिड सिंहदरबार भित्र छिरेपछि सुरक्षाकर्मीले रोक्न सकेनन्। प्रदर्शनकारीहरूले गृह मन्त्रालय, प्रधानमन्त्री कार्यालय, संसद् सचिवालय, शिक्षा, कानुन, भूमि, भौतिक लगायतका मन्त्रालयहरूमा पुगी आगजनी गरे। सोफा, टेबुल, कुर्सी र कागजातमा आगो लगाए। पार्किङमा रहेका गाडी र मोटरसाइकलहरू पनि जलाइए। अपराह्न ४:०० बजेसम्म धेरै सरकारी भवनहरू खरानी भइसकेका थिए।

अपराह्न ४:३० बजे – सर्वोच्च अदालत र अन्य भवनमा आक्रमण
सिंहदरबारबाट निस्किएका युवाहरूले सर्वोच्च अदालत र महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयलाई पनि छाडेनन्। यतिबेला सम्ममा रोक्ने सुरक्षाकर्मी पनि थिएनन्। उनीहरूले बन्द गेट तोडेर सजिलै सर्वोच्च अदालतको परिसरमा छिरे। पार्किङमा रहेका गाडी र मोटरसाइकलमा आगो लगाए। कोठाकोठा छिर्दै सबैतिर पेट्रोल छर्केर आगो लगाए। महान्यायाधिवक्ताको कार्यालयमा पनि त्यसै गरियो। यही भिडले बबरमहलस्थित काठमाडौं जिल्ला अदालत र सडक विभागमा पनि आगजनी गर्यो।

अपराह्न ३:३० बजे (समानान्तर घटना) – शीतलनिवासमा आगजनी
महाराजगन्जस्थित प्रहरी वृत्त खरानी बनाएका आक्रोशित युवाहरू शीतलनिवासस्थित राष्ट्रपतिनिवासतर्फ लागे। राष्ट्रपतिको कार्यालयमा हतियारसहितका सैनिक तैनाथ थिए, तर उनीहरूलाई गोली चलाउने आदेश थिएन। प्रदर्शनकारीहरूको ठूलो भिडलाई रोक्न सकेनन्। प्रदर्शनकारीहरूले भित्र छिरेर आगो लगाए। अर्को दिन बिहानसम्म पनि त्यहाँ आगो दन्किरहेको थियो।

निष्कर्ष:
भदौ २४ गतेको दिन नेपाली इतिहासमा एक कालो अध्यायको रूपमा चिनिँदै आएको छ। बानेश्वरको नरसंहारले जनाएको आक्रोश, सत्ताको अहंकारले समयमै निर्णय नगर्नु, र सुरक्षा निकायले दिएका चेतावनीलाई बेवास्ता गर्नुजस्ता धेरै कारणले गर्दा यो भीषण घटना घट्यो। देशको संसद्, सर्वोच्च अदालत, मन्त्रालय जस्ता प्रमुख राज्य संस्थाहरूको विनाशले गर्दा देशको प्रशासनिक ढाँचा नै धराशायी भयो। यो दिन देशको लागि एक गहिरो त्रासदी थियो, जसले राजनीतिक नेतृत्वलाई जनताको आक्रोश र आवाजलाई गम्भीरतापूर्वक लिनु आवश्यक छ भन्ने कुरो सिकायो। यस घटनाले लोकतन्त्र र शान्तिको लागि सतर्कताको आवश्यकतालाई पनि रेखाङ्कित गर्यो।

Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा