हदम्याद र चिठी

 

कथाः हदम्याद र चिठी

१: अदृश्य पर्खाल

काठमाडौंको बिहान सधैं एउटै जस्तो देखिन्थ्यो—बागमतीमाथि हल्का कुहिरो, सडकभरि मोटरसाइकलको अनवरत गुञ्जन, चियापसलबाट उठ्ने अदुवाको बास्ना, र हतारिएका मानिसहरूको अनुहारमा समयसँग दौडिरहेको शहर ।

तर त्यो बिहान सुमनलाई शहर केही फरक लागिरहेको थियो ।

उसले कार्यालयको सातौँ तलाको झ्यालबाट तल हेरी । हजारौँ मानिसहरू आ-आफ्नो गन्तव्यतर्फ हिँडिरहेका थिए । कसैले कसैलाई नहेरेको त्यो भीड उसलाई एउटा नदीजस्तो लाग्यो—जहाँ प्रत्येक थोपामा एउटा कथा थियो, तर सतहमा केवल पानी देखिन्थ्यो ।

टेबलमाथि समाचारपत्र खुला थियो ।

उसले रातभर तयार पारेको आर्थिक अनुसन्धानको प्रतिवेदन बुझाउनुअघि अन्यमनस्क हुँदै पत्रिकाका साना समाचारहरू पल्टाइरहेकी थिई ।

अचानक एउटा पाँच पङ्क्तिको खबरले उसको औँला रोकिदियो ।

“यौन दुर्व्यवहारको उजुरी ३५ दिनको हदम्याद नाघेकाले दर्ता भएन ।”

समाचार सानो थियो ।

तर त्यसको मौनता असाध्यै ठूलो ।

उसले फेरि पढी ।

फेरि ।

तेस्रो पटक ।

"३५ दिन ?"

उसको मनमा एउटा सामान्य जिज्ञासा उठ्यो ।

के मानिसले आफ्नो डर पनि ३५ दिनभित्र सक्नुपर्छ ?

त्यो प्रश्न अझै उत्तर खोजिरहेको थियो कि फोन बज्यो ।

“सुमनजी, प्रहरी परिसरमा एउटा केस छ । तपाईंलाई रुचि लाग्न सक्छ ।”

उनी तुरुन्त उठिन् ।

प्रहरी परिसर

प्रहरी कार्यालयको गेटभित्र पस्दा सबैभन्दा पहिले उसले एउटा आवाज सुनिन् ।

रोएको आवाज होइन ।

चिच्याएको पनि होइन ।

त्यो आवाज यस्तो थियो, मानौँ कसैले रुन सक्ने अधिकारसमेत हराइसकेको हो ।

बेञ्चमा एउटी युवती बसिरहेकी थिई ।

उसको हातमा पुरानो फाइल थियो ।

औँलाले फाइलको कुनो बारम्बार मोलिरहेकी ।

जुन मानिस धेरै डराउँछ, उसले कहिलेकाहीँ यस्तै गर्छ ।

“तपाईं पत्रकार ?”

सुमनले हल्का मुस्कुराउँदै टाउको हल्लाइन् ।

“म सुमन ।”

युवती केही क्षण मौन रहिन् ।

“म अस्मिता ।”

त्यो नामसँगै मौनता अझ गहिरियो ।

एउटा बन्द ढोका

ड्युटी अफिसरले कागज हेरे ।

मिति मिलाए ।

कलम बन्द गरे ।

“हदम्याद सकिएको रहेछ ।”

अस्मिताले बिस्तारै सोधी—

“तर... म अहिले बोल्न सकेँ ।”

अधिकारीको स्वर कठोर थिएन ।

तर त्यसमा करुणाभन्दा नियम बढी थियो ।

“हामी नियमभन्दा बाहिर जान सक्दैनौँ ।”

त्यो वाक्य कोठाभित्र टाँसिएझैँ भयो ।

सुमनले पहिलो पटक अस्मिताको अनुहार राम्ररी हेरी ।

उसको आँखामा आँसु थिएन ।

आँसु आउनुअघि मानिसले धेरै पटक भित्रै रोइसक्नुपर्छ भन्ने कुरा सुमनले त्यस दिन बुझिन् ।

बाहिर निस्कँदा अस्मिताले एउटा प्रश्न सोधी ।

“पत्रकारजी...”

“हजुर ?”

“ढिलो हुनु अपराध हो ?”

सुमनसँग उत्तर थिएन ।

शहर उस्तै थियो

बाहिर ट्राफिक उस्तै थियो ।

हर्न उस्तै ।

चियापसल उस्तै ।

तर सुमनलाई लाग्यो—

शहरको एउटा भाग यस्तो पनि रहेछ, जहाँ समय घडीले होइन, कानुनले बन्द गरिदिन्छ ।

अनुसन्धानको सुरुवात

कार्यालय फर्केर उनले सम्पादक अर्जुनसरसँग कुरा गरिन् ।

“म यो विषयमा काम गर्न चाहन्छु ।”

अर्जुनसरले चस्मा माथि सारे ।

“ठूलो विषय हो ।”

“त्यसैले ।”

“सावधानी अपनाउनू ।”

“किन ?”

“किनभने यस्ता विषयमा तथ्यभन्दा प्रतिष्ठा धेरै बचाइन्छ ।”

त्यो वाक्य सुमनले नोटबुकमा लेखिन् ।

घरको अर्को पर्खाल

साँझ ।

पुरानो काठमाडौंको एउटा घर ।

भान्साबाट दालको बास्ना आइरहेको थियो ।

बुबा रेडियो सुन्दै थिए ।

अचानक छिमेकीको बिहेको कुरा उठ्यो ।

“छोरीले आफ्नै जातबाहिर बिहे गर्ने रे ।”

बुबाले नाक खुम्च्याए ।

“जति पढे पनि रगत त बदलिँदैन ।”

सुमन चुप लागिन् ।

आमा पनि चुप ।

त्यो मौनता प्रहरी कार्यालयको मौनतासँग मिलेजस्तो लाग्यो ।

फरक यति थियो—

त्यहाँ कानुन बोलेको थियो ।

यहाँ परम्परा ।

उसले बिस्तारै सोधी—

“रगत ठूलो कि मानिस ?”

बुबाले पहिलो पटक सीधा हेरे ।

“तिमी यस्ता कुरा कहाँ सिक्दैछौ ?”

सुमन मुस्कुराइनन् ।

किनभने आज पहिलो पटक उनलाई लागिरहेको थियो—

कहिलेकाहीँ प्रश्न नै मानिसको घरबाट निष्कासित हुने पहिलो पाइला हुन्छ ।

रातको फोन

रातको साढे एघार ।

फोन बज्यो ।

अस्मिता ।

“तपाईं व्यस्त हुनुहुन्छ ?”

“छैन ।”

“मसँग एउटा कुरा छ ।”

“भन्नुस् ।”

“फोनमा भन्न सक्दिन ।”

“भोलि भेटौँ ?”

लामो मौनता ।

“यदि भोलि भएन भने ?”

लाइन काटियो ।

सुमनको निद्रा हरायो ।

अर्को बिहान

अर्को दिन प्रहरी परिसर पुग्दा अस्मिता त्यहाँ थिइनन् ।

ड्युटी अफिसरले एउटा खाम निकालेर दिए ।

“यो तपाईंका लागि छोडेकी ।”

खाममा केवल एउटा शब्द थियो ।

“सुमन ।”

सुमनको मुटु छिटो धड्कियो ।

उसले त्यहीँ खोल्न खोजी ।

तर रोकिइन् ।

किनभने केही खामहरू खोल्नुअघि मानिस आफैँ बदलिनुपर्छ ।

उसले खाम छातीमा थामिन् ।

बाहिर निस्किन् ।

शहर फेरि उस्तै थियो ।

तर अब उनलाई थाहा भइसकेको थियो—

कतिपय पर्खालहरू इँटाले बन्दैनन् ।

कानुनले बन्छन् ।

परम्पराले बन्छन् ।

र सबैभन्दा बलिया पर्खालहरू—

मौनताले बनाउँछ ।

२: नपठाइएको चिठी




बिहानको पूर्वीय रवि अझै पूर्ण रूपमा उदाएको थिएन । काठमाडौंको आकाश हल्का सुनौलो हुँदै थियो । सडकहरूमा मानिसहरूको चहलपहल सुरु भइसकेको थियो, तर सुमनको संसार भने एउटा सेतो खामभित्र अड्किएको थियो ।

उसले रातभर त्यो खाम खोलेकी थिइन ।

कहिलेकाहीँ मानिस कुनै कागज पढ्न डराउँछ, किनकि उसलाई लाग्छ—त्यसको भित्र अरू कसैको होइन, आफ्नै जीवनको उत्तर लुकेको हुन सक्छ ।

उसले कार्यालय पुग्नुअघि एउटा पुरानो चियापसल रोजी । त्यहाँ भीड कम थियो । चिया उम्लिरहेको आवाज, भाँडोमा चम्चा ठोक्किएको ध्वनि र रेडियोबाट बजिरहेको पुरानो गीतले वातावरणलाई सामान्य बनाउन खोजिरहेको थियो ।

तर उसको हात असामान्य रूपमा काँपिरहेको थियो ।

उसले खाम बिस्तारै खोलिन् ।

भित्र एउटा मात्र पत्र थिएन ।

त्यहाँ पाँचवटा फरक–फरक कागज थिए ।

सबैको मिति फरक थियो ।

सबैको हस्ताक्षर एउटै— अस्मिता ।

पहिलो पाना : “त्यो दिन”

पहिलो पानामा केवल केही हरफ थिए ।

“यदि तपाईं यो पढिरहनुभएको छ भने, म अझै बाँचिरहेकी पनि हुन सक्छु, हराइसकेकी पनि हुन सक्छु । तर एउटा कुरा निश्चित छ—मेरो आवाज ३५ दिनमा मरेको छैन ।”

सुमन केही क्षण त्यहीँ अडिइन् ।

उसले दोस्रो अनुच्छेद पढ्नुअघि गहिरो सास फेरिन् ।

“घटना भएको पहिलो रात मैले आफूलाई दोष दिएँ । दोस्रो दिन काममा गएँ, किनकि सबै सामान्य देखिनुपर्छ भन्ने लाग्यो । तेस्रो दिन निद्रा हरायो । सातौँ दिन बोल्न खोजेँ । पन्ध्रौँ दिन परिवारलाई भन्न डराएँ । तीसौँ दिन शब्द भेटिनँ । एकचालीसौँ दिन हिम्मत जुटाएँ । तर कानूनले भन्यो—ढिलो भयो ।”

चियाको कप चिसिइसकेको थियो ।

सुमनको घाँटीमा केही अड्किएजस्तो भयो ।

पत्रमा कतै पनि घटनाको दृश्यात्मक वर्णन थिएन ।

तर नबोलिएका शब्दहरूले नै पीडा बोकेको थियो ।

त्यो क्षण उसले बुझिन्—

कहिलेकाहीँ हिंसा देखाउनुपर्दैन; एउटा समयरेखाले नै सबैभन्दा ठूलो चोट देखाइदिन्छ ।

दोस्रो पाना : “म किन चुप रहेँ ?”

दोस्रो कागजमा अस्मिताले कारणहरू सूचीबद्ध गरेकी थिई ।

·         “मलाई कसैले पत्याउँदैन कि भन्ने डर थियो ।”

·         “मलाई जागिर गुम्ने डर थियो ।”

·         “घरमा बाबुको मुटुको समस्या थियो ।”

·         “आमाले ‘बाहिर नभन्नू’ भन्नुहुन्छ भन्ने थाहा थियो ।”

·         “म आफैँलाई पनि के भएको हो भन्ने बुझ्न समय चाहिएको थियो ।”

अन्तिम हरफले सुमनलाई गहिरो चोट पुर्‍यायो ।

“यदि डरको पनि हदम्याद हुन्थ्यो भने, सायद म समयमै बोल्थेँ ।”

एउटा पुरानो खोज

पत्र पढिसकेपछि सुमन सीधै राष्ट्रिय पुस्तकालय पुगिन् ।

त्यहाँ कानुनका पुराना दस्तावेजहरू राखिएका थिए ।

धूलोले ढाकिएका फाइलहरू, रातो डोरीले बाँधिएका कागज र पहेँलिएका पृष्ठहरूबीच उनी एउटै कुरा खोजिरहेकी थिई—

यो ३५ दिन कहाँबाट आयो ?

पुस्तकालयका वृद्ध अभिलेखपाल, शम्भु दाइ, वर्षौँदेखि त्यहीँ काम गर्दै आएका थिए ।

“के खोज्दै हुनुहुन्छ ?”

“यौन दुर्व्यवहारको उजुरीमा ३५ दिनको व्यवस्था कहिले आयो ?”

शम्भु दाइ केही बेर सोचमा परे ।

“मानिसहरूले यस्तो प्रश्न कम सोध्छन् ।”

उनी भित्र गए ।

पुरानो अभिलेख लिएर फर्किए ।

“कानुन बदलिँदै गयो । तर समयसीमाको सोच लामो समयसम्म टिकिरह्यो ।”

सुमनले कागज पल्टाउँदै गइन् ।

प्रत्येक संशोधनमा शब्द फेरिएका थिए ।

तर एउटा कुरा उस्तै देखिन्थ्यो—

पीडितभन्दा प्रक्रिया केन्द्रमा थियो ।

उनी आफैँसँग बर्बराइन्—

“कानुनले समय गन्यो, तर आघातको समय कसले गन्यो ?”

आवाजहरूको नक्सा

त्यही साँझ उनले एउटा अनलाइन फारम सार्वजनिक गरिन् ।

शीर्षक थियो—

“यदि तपाईं बोल्न चाहनुहुन्छ भने, हामी सुन्छौँ ।”

उनी कुनै सनसनी खोजिरहेकी थिइनन् ।

उनी मौनताको आकार बुझ्न चाहन्थिन् ।

पहिलो दिन पाँचवटा सन्देश आए ।

दोस्रो दिन तेइस ।

तेस्रो दिन एक सयभन्दा बढी ।

सन्देशहरू फरक ठाउँबाट आएका थिए—

·         झापा

·         रोल्पा

·         जनकपुर

·         पोखरा

·         दार्चुला

·         विदेशमा रहेका नेपाली समुदायबाट पनि ।

सबै कथाहरू एउटै थिएनन् ।

तर एउटा साझा वाक्य बारम्बार दोहोरिन्थ्यो—

“मैले कसैलाई भन्न सकिनँ ।”

सुमनले ती सबै प्रिन्ट गर्न थालिन् ।

कार्यालयको एउटा पर्खाल बिस्तारै कागजले भरिन थाल्यो ।

उसलाई लाग्यो—

यो कुनै सूचना बोर्ड होइन ।

यो त देशको नबोलिएको इतिहास हो ।

एउटा भेट

सन्देशमध्ये एउटा विशेष थियो ।

भेट्न चाहने ।

नाम गोप्य राख्ने सर्तमा ।

भेट्ने ठाउँ—पुरानो सार्वजनिक पार्क ।

त्यहाँ मध्यम उमेरकी एउटी शिक्षिका आएकी थिइन् ।

उनी शान्त थिइन् ।

तर बोल्न सुरु गरेपछि आवाज काँप्न थाल्यो ।

“मेरो घटना पच्चीस वर्ष पुरानो हो ।”

सुमन चुपचाप सुनिरहिन् ।

“मलाई न्यायभन्दा पहिले आफूलाई दोष दिन बन्द गर्न धेरै वर्ष लाग्यो ।”

“तपाईं आज किन बोल्नुभयो ?”

महिलाले मुस्कुराउने प्रयास गरिन् ।

“किनकि मेरी नातिनी अहिले त्यही उमेरकी छ ।”

त्यो उत्तरले सुमनलाई भित्रसम्म हल्लाइदियो ।

उसले पहिलो पटक महसुस गरिन्—

मौनता पनि पुस्तान्तरित हुन सक्छ ।

आफ्नै स्मृतिको ढोका

रात ।

घर फर्केर उनी झ्यालछेउ बसिन् ।

हावाले पर्दा हल्लाइरहेको थियो ।

अचानक एउटा गन्धले उनको स्मृति खोलिदियो ।

पुरानो अत्तर ।

उनी बाल्यकालमा पुगिन् ।

एउटा पारिवारिक जमघट ।

धेरै मानिस ।

हँसिलो वातावरण ।

त्यही भीडमा एउटा काका ।

उनको काँधमा अनावश्यक रूपमा टिकेको हात ।

त्यो बेला उनलाई असहज लागेको थियो ।

तर कसैलाई भनेकी थिइनन् ।

किन ?

किनकि त्यो “ठूलो कुरा” हो कि होइन, उनलाई थाहा थिएन ।

आज अस्मिताको पत्र पढेपछि त्यो सम्झना नयाँ अर्थ लिएर फर्किएको थियो ।

उनी लामो समयसम्म ऐनामा आफ्नै अनुहार हेरिरहिन् ।

मानौँ आफैँलाई सोधिरहेकी हुन्—

“के मौनता केवल अरूको कथा हो ?”

घरभित्रको अर्को मौनता

त्यसै रात खानाको टेबलमा बाबुले अर्को कुरा उठाए ।

“आज गाउँबाट फोन आएको थियो ।”

“किन ?”

“दलित परिवारका केटाले हाम्रो आफन्तकी छोरीसँग बिहे गर्न खोजेको रहेछ ।”

बुबाले टाउको हल्लाए ।

“यस्ता कुरा बढ्दै गएका छन् ।”

सुमनले शान्त स्वरमा सोधिन्—

“किन ‘यस्ता कुरा’ ?”

बुबा अलि झर्किए ।

“सबै बराबर हुन्छन् भन्ने किताबमा लेखिएको कुरा हो ।”

आमाले विषय बदल्न खोजिन् ।

तर सुमनको मनमा एउटा सम्बन्ध जोडिइसकेको थियो ।

जसरी महिलालाई बोल्न नदिने डर थियो—

त्यसरी नै कसैलाई जन्मकै कारण बराबरी नमान्ने डर पनि थियो ।

दुवैको जरा एउटै देखिन थालेको थियो—

मानिसभन्दा प्रतिष्ठालाई ठूलो मान्ने सोच ।

अन्तिम पाना

अस्मिताको खाममा एउटा अन्तिम सानो कागज बाँकी थियो ।

त्यसमा केवल एउटा वाक्य थियो ।

“यदि मेरो आवाज ढिलो आयो भने, अरूको आवाज समयमै पुग्ने बाटो बनाइदिनुहोस् ।”

त्यसको तल एउटा नाम लेखिएको थियो—

“मदनबहादुर ।”

नामसँगै एउटा मिति ।

र एउटा फाइल नम्बर ।

सुमनको शरीरभरि करेन्ट दौडियो ।

यो केवल व्यक्तिगत कथा रहेन ।

अब यो एउटा संरक्षित सत्यको ढोका थियो ।

उसले तुरुन्त आफ्नो नोटबुक खोलिन् ।

पहिलो पटक एउटा नामलाई गोलो घेरा लगाइन् ।

मदनबहादुर ।

बाहिर रात गहिरिँदै थियो ।

तर कतै नदेखिने गरी एउटा नयाँ बिहान सुरु भइसकेको थियो ।

३: हराएका फाइलहरू

काठमाडौंमा वर्षा सुरु भइसकेको थियो ।

सिंहदरबारतिर जाने सडकमा पानीका साना पोखरीहरू जमिरहेका थिए । सरकारी भवनका पुराना पर्खालहरू वर्षाको पानीले अझ गाढा देखिन्थे । सुमनको झोलाभित्र अस्मिताले छोडेको अन्तिम कागज सुरक्षित थियो—त्यसमा लेखिएको थियो एउटा नाम, एउटा मिति र एउटा फाइल नम्बर ।

“मदनबहादुर ।”

त्यो नाम अब कुनै व्यक्ति मात्र रहेन ।

त्यो एउटा ढोकाको साँचो जस्तो भएको थियो ।

सुमनलाई थाहा थियो—कहिलेकाहीँ सत्य लुकाउने मानिसभन्दा सत्य लुकाउने प्रणाली बढी बलियो हुन्छ ।

आज उनी त्यही प्रणालीको भित्र पस्न लागेकी थिइन् ।

अभिलेखको गन्ध

जिल्ला अभिलेख कार्यालयको भवन बाहिरबाट सामान्य देखिन्थ्यो ।

भित्र पस्नेबित्तिकै पुराना कागजको गन्धले समयलाई नै पहेँलो बनाइदिएको जस्तो लाग्थ्यो । काठका दराजहरू, धूलोले ढाकिएका फाइलहरू र रातो डोरीले बाँधिएका दस्तावेजहरू कुनै संग्रहालयका वस्तु जस्ता देखिन्थे ।

रिसेप्सनमा बसेका कर्मचारीले फाइल नम्बर हेरे ।

“यो निकै पुरानो रेकर्ड हो ।”

“त्यसैले त खोज्दै छु ।”

कर्मचारीले केही बेर कम्प्युटर चलाए ।

स्क्रिनमा केही चम्कियो ।

उनको अनुहार फेरियो ।

“रेकर्डमा फाइल देखिन्छ ।”

“त्यसो भए निकालिदिनुस् ।”

उनले फोन गरे ।

भित्र गए ।

दस मिनेटपछि फर्किए ।

“फाइल उपलब्ध छैन ।”

“हराएको ?”

“हामी त्यही भन्न सक्छौँ ।”

“कहिले हरायो ?”

“रेकर्ड छैन ।”

त्यो उत्तर यति व्यवस्थित थियो कि झुटजस्तो लागेन ।

तर त्यसको शिष्टाचारभित्र एउटा ठूलो खालीपन थियो ।

एउटा वृद्ध अभिलेखपाल

सुमन निस्कनै लागेकी थिइन् ।

त्यसै बेला करिब सत्तरी वर्षका वृद्ध कर्मचारीले उनलाई इशारा गरे ।

“छोरी, अलिकति यता आऊ ।”

उनले कार्यालयको पछाडिको कोठामा लगे ।

त्यहाँ पुराना रजिस्टरहरू थिए ।

वृद्धको नाम थियो—हरिहर अधिकारी ।

“तिमी पत्रकार हौ ?”

“हो ।”

“त्यसैले एउटा कुरा भन्छु ।”

उनले एउटा पुरानो रजिस्टर खोले ।

त्यहाँ हातैले लेखिएको विवरण थियो ।

फाइल नम्बर मिलिरहेको थियो ।

सुमन उत्साहित भइन् ।

“यही हो !”

हरिहरले टाउको हल्लाए ।

“हो ।”

“तर फाइल कहाँ छ ?”

उनले लामो सास फेरे ।

“कतिपय फाइलहरू आफैँ हराउँदैनन् ।”

त्यो वाक्य कोठाभित्र धेरै बेर गुञ्जियो ।

“कसले हराइदियो ?”

वृद्ध मुस्कुराए ।

“नाम भन्न सक्दिन ।”

“किन ?”

“किनभने म सेवानिवृत्त हुन बाँकी छु ।”

सुमनले पहिलो पटक बुझिन्—

डर केवल पीडितमा हुँदैन ।

सत्य देखेका मानिसहरू पनि डराएर बाँचिरहेका हुन्छन् ।

अदालतका पहेँला पाना

त्यसपछि उनी सर्वोच्च अदालतको पुस्तकालय पुगिन् ।

त्यहाँ उनले पुराना निर्णयहरू पल्टाउन थालिन् ।

विभिन्न मुद्दाहरू ।

विभिन्न मितिहरू ।

कानुनका शब्दहरू ।

तर एउटा कुरा बारम्बार दोहोरिन्थ्यो—

प्रक्रियाले पीडितभन्दा बढी ठाउँ ओगटेको थियो ।

त्यही बेला कसैले उनको टेबलमा अर्को पुस्तक राखिदियो ।

“यो पनि हेर्नुस् ।”

सुमनले माथि हेरिन् ।

उनी पहिलो पटक आदित्यलाई देखिरहेकी थिइन् ।

आदित्य

उनी करिब तीस वर्षका थिए ।

सादा सेतो कुर्ता ।

काँधमा फाइल ।

आँखामा थकानभन्दा बढी जिज्ञासा ।

“म आदित्य ।”

“सुमन ।”

“तपाईं ३५ दिनको हदम्याद खोज्दै हुनुहुन्छ ?”

सुमन छक्क परिन् ।

“तपाईंलाई कसरी थाहा ?”

“किनभने मैले तपाईंलाई अभिलेख कार्यालयमा देखेको थिएँ ।”

उनी हल्का हाँसे ।

“र म पनि यही विषयमा काम गरिरहेको छु ।”

“तपाईं ?”

“संवैधानिक कानुनको अनुसन्धान गर्छु ।”

उनी केही क्षण रोकिए ।

“र एउटा कारण अझ छ ।”

“के ?”

“म दलित समुदायबाट आएको हुँ ।”

सुमनले ध्यानपूर्वक हेरिन् ।

आदित्यले पुस्तकको एउटा पृष्ठ खोले ।

“यो हेर्नुस् ।”

त्यहाँ संविधानको समानताको व्यवस्था थियो ।

“कागजमा सबै बराबर छन् ।”

“तर ?”

“व्यवहारमा सबै बराबर हुन अझै धेरै बाँकी छ ।”

दुई संरचनाको भेट

उनीहरू अदालतको बगैँचामा बसे ।

वर्षाको थोपा रूखबाट झरिरहेका थिए ।

आदित्यले एउटा प्रश्न सोधे ।

“तपाईंलाई के लाग्छ, ३५ दिन किन समस्या हो ?”

सुमनले उत्तर दिइन् ।

“किनभने आघातलाई समय चाहिन्छ ।”

आदित्यले टाउको हल्लाए ।

“ठीक ।”

“तर जात व्यवस्थाले पनि त्यही गर्छ ।”

“कसरी ?”

“एउटाले महिलाको आवाज ढिलो भयो भन्छ ।”

“अर्कोले ?”

“अर्कोले मानिसको जन्म नै ढिलो भयो भन्छ ।”

सुमन केही बेर मौन रहिन् ।

उनले पहिलो पटक दुवै विषय एउटै धागोमा बाँधिएको देखिन् ।

आदित्यले माटोमा औँलाले दुईवटा रेखा कोरे ।

“यो एउटा पर्खाल ।”

अर्को रेखा कोरे ।

“यो अर्को पर्खाल ।”

त्यसपछि दुवैलाई जोड्दै एउटा वृत्त बनाए ।

“दुवैको जग एउटै हो ।”

“कुन ?”

“मानिसभन्दा संरचनालाई ठूलो मान्ने सोच ।”

मदनबहादुरको छायाँ

सुमनले अस्मिताको कागज आदित्यलाई देखाइन् ।

त्यो नाम पढ्नेबित्तिकै आदित्यको अनुहार गम्भीर भयो ।

“तपाईं उहाँलाई चिन्नुहुन्छ ?”

“व्यक्तिगत रूपमा होइन ।”

“तर ?”

“उहाँको नाम धेरै ठाउँमा आएको सुनेको छु ।”

मदनबहादुर ।

देशका प्रतिष्ठित उद्योगपति ।

अस्पताल ।

विद्यालय ।

दान ।

सम्मान ।

पत्रिकाका मुखपृष्ठ ।

समाजसेवीको छवि ।

तर आदित्यले बिस्तारै भने—

“कतिपय मानिसहरूको सबैभन्दा बलियो सुरक्षा प्रतिष्ठा हुन्छ ।”

“प्रमाण ?”

“त्यसैले त खोज्नुपर्छ ।”

एउटा बन्द गोदाम

हरिहर अधिकारीले गोप्य रूपमा अर्को सूचना दिएका थिए ।

पुराना फाइलहरू कहिलेकाहीँ मुख्य भवनमा होइन, बाहिरको अभिलेख गोदाममा राखिन्थे ।

साँझ पर्न थालेको थियो ।

उनीहरू गोदाम पुगे ।

ढोका आधा खुला थियो ।

भित्र अँध्यारो ।

धुला ।

पुराना बाकस ।

फाइलका बण्डल ।

टर्चको उज्यालोमा उनीहरू नम्बर मिलाउँदै गए ।

अचानक आदित्य रोकिए ।

“यहाँ हेर्नुस् ।”

एउटा बाकसमा त्यही शृंखलाको फाइल नम्बरहरू थिए ।

३११ ।

३१२ ।

३१४ ।

बीचको नम्बर—

३१३

हराएको ।

सुमनको हात चिसो भयो ।

“यही हो ।”

तर त्यसै बेला बाहिर कसैको पाइला सुनियो ।

दुवै स्थिर भए ।

टर्च निभाइयो ।

ढोका अझै बिस्तारै चरमरायो ।

कोही भित्र आयो ।

उसले फोनमा भनिरहेको थियो—

“हो, त्यो फाइल त धेरैअघि हटाइएको हो ।”

सुमनले सास रोकिने गरी त्यो आवाज सुनी ।

मानिसको अनुहार देखिएन ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट थियो—

हराएको फाइल कुनै दुर्घटना थिएन ।

एउटा सानो प्रमाण

मानिस बाहिरिएपछि उनीहरूले बाकस फेरि हेरे ।

खाली ठाउँको छेउमा एउटा च्यातिएको कागज अड्किएको थियो ।

त्यसमा आधा शब्द मात्र बाँकी थियो—

“…महिला…”

र तल एउटा गोलो छापको टुक्रा ।

त्यो प्रमाण सानो थियो ।

तर सत्य कहिलेकाहीँ यस्तै टुक्राबाट पुनः जन्मिन्छ ।

सुमनको नोटबुक

घर फर्केर सुमनले नोटबुक खोली ।

उसले पहिलो पटक तीनवटा शीर्षक लेखी—

·         हदम्याद

·         जात

·         मदनबहादुर

त्यसपछि तल एउटा वाक्य थपी—

“हराएका फाइलहरू कागज हराएको कथा होइनन् । ती समाजले कुन सत्य बचाउन खोज्यो र कुन सत्य मेटाउन खोज्यो भन्ने इतिहास हुन् ।”

झ्यालबाहिर वर्षा रोकिएको थियो ।

तर शहरमाथि अझै बादल थिए ।

सुमनलाई लाग्यो—

बादल सधैँ आकाश ढाक्न आउँदैनन् ।

कतिपय बादल सत्य लुकाउन पनि आउँछन् ।

४ : विदेशिएको विष

विमानले प्रशान्त महासागरमाथि उडान भर्दा सुमनले झ्यालबाट तल फैलिएको नीलो शून्यता हेरिरहेकी थिइन् । समुद्रलाई माथिबाट हेर्दा कुनै सीमा देखिँदैनथ्यो । न त नेपाल देखिन्थ्यो, न अमेरिका । केवल पानी थियो—असीम, अविभाजित ।

उनले मनमनै सोचिन्—

“यदि पृथ्वीले आफैँ सीमा कोरेकी छैन भने, मानिसले किन कोर्छ ?”

तर केही सीमाहरू नक्सामा कोरिँदैनन् ।

तिनीहरू मानिसको मनमा कोरिन्छन् ।

त्यसैलाई खोज्न उनी लस एन्जलस आइपुगेकी थिइन् ।



लस एन्जलस रातमा झन् उज्यालो देखिन्थ्यो । अग्ला भवनका सिसामा हजारौँ बत्तीहरू टल्किरहेका थिए । सडकमा संसारका अनेक भाषाहरू मिसिएका थिए । स्पेनी, अङ्ग्रेजी, कोरियाली, चिनियाँ… ती सबैबीच कहिलेकाहीँ नेपाली शब्द पनि कानमा पर्थ्यो ।

सुमनलाई एउटा अन्तर्राष्ट्रिय खोज पत्रकारिता फेलोसिपका लागि निम्तो आएको थियो । विषय थियो—“सामाजिक संरचनाले न्यायलाई कसरी प्रभावित गर्छ ?”

उनी सोच्छिन्—सायद यहाँ आएपछि नेपाली समस्यालाई बाहिरबाट हेर्न सकिएला ।

तर पहिलो साँझमै उनलाई महसुस भयो—

समस्या विमानस्थलको इमिग्रेसनमा रोकिँदोरहेनछ ।

नेपाली समुदायको जमघट

सहरको एउटा सामुदायिक केन्द्रमा नेपालीहरूको सांस्कृतिक कार्यक्रम थियो । ढोकामा मादल बजिरहेको थियो । सेलरोटीको गन्ध, चियाको बाफ र “नमस्ते” भन्दै मुस्कुराउने अनुहारहरूले केही क्षणका लागि उनलाई काठमाडौं सम्झाइदियो ।

कार्यक्रमपछि एक युवतीले उनलाई चिनिन्।

“तपाईं सुमन दिदी होइन ?”

“हो ।”

“म निहारिका । तपाईंको रिपोर्ट पढेकी थिएँ ।”

निहारिकाले उनलाई केही युवासँग चिनाइन् ।

त्यसमध्ये एक जना थिए—

अर्जुन ।

उनी सफ्टवेयर इन्जिनियर थिए ।

धेरै वर्षदेखि अमेरिकामा बसेका ।

आत्मविश्वासी देखिने उनको अनुहारमा भने कुनै पुरानो थकान लुकेको थियो ।

“तपाईंसँग एउटा कथा छ,” सुमनले सहजै भनिन् ।

अर्जुन हल्का हाँसे ।

“मेरो कथा मभन्दा पहिले अरूले लेखिसकेका छन् ।”

“कसरी ?”

“मेरो थरले ।”

एउटा निम्तो, जुन बिहे बनेन

अर्को दिन अर्जुनले उनलाई एउटा कफी पसलमा बोलाए ।

कफीको कप हातमा समाउँदै उनले एउटा पुरानो निम्तोपत्र निकाले ।

त्यो विवाहको कार्ड थियो ।

तर कहिल्यै छापिएन ।

“हामीले बिहे गर्ने निर्णय गरेका थियौँ ।”

“त्यसपछि ?”

“दुवै परिवार नेपालबाट आएका ।”

“अनि ?”

“सबै कुरा ठीक थियो ।”

उनी केही क्षण मौन भए ।

“जबसम्म उनीहरूले मेरो जात थाहा पाएनन् ।”

सुमनले सोधिन्—

“अमेरिकामा पनि ?”

अर्जुन मुस्कुराए ।

त्यो मुस्कानमा व्यङ्ग्य थियो ।

“पासपोर्ट बदलियो ।”

“तर सोच ?”

“त्यो त साथमै आयो ।”

उनले एउटा वाक्य थपे—

“यहाँ मानिसहरूले जात खुलेर भन्दैनन् ।”

“तर बिहेको कुरा आउँदा अचानक सबैलाई वंशावली सम्झना आउँछ ।”

मौनताको अर्को अनुहार

फेलोसिपको तेस्रो दिन यौन हिंसाबारे छलफल आयोजना गरिएको थियो ।

विभिन्न देशका प्रतिनिधिहरू थिए ।

अन्तिम वक्ता थिइन्—

युरोपकी चर्चित वृत्तचित्र निर्माता ।

उनी मञ्चमा उक्लनुअघि आयोजकसँग केही कुरा गरिन् ।

र अन्तिम क्षणमा बोल्न अस्वीकार गरिन् ।

कोठाभित्र अनौठो मौनता छायो ।

कार्यक्रमपछि सुमनले उनलाई भेटिन् ।

“तपाईं किन बोल्नुभएन ?”

महिलाले केही बेर झ्यालतिर हेरिन् ।

“किनकि यो विषय अझै पनि धेरै भारी छ ।”

“तर तपाईं त वर्षौँदेखि यस विषयमा काम गर्नुहुन्छ ।”

“काम गर्नु र आफ्नो घाउ खोल्नु एउटै कुरा होइन ।”

त्यो उत्तरले सुमनलाई अस्मिता सम्झाइदियो ।

त्यो क्षण उनले बुझिन्—

मौनताको भाषा देशअनुसार फेरिँदैन ।

एउटा रिपोर्टरको पुरानो डायरी

फेलोसिपका एक प्रशिक्षकले उनलाई एउटा पुरानो समाचार कतरन देखाए ।

त्यो अमेरिकामा दक्षिण एसियाली समुदायभित्र हुने जातीय विभेदबारे गरिएको अनुसन्धान थियो ।

रिपोर्टमा एउटा वाक्य थियो—

“पूर्वाग्रह सीमाना पार गर्दा हराउँदैन, केवल नयाँ ठेगाना पाउँछ ।”

सुमनले त्यो वाक्य नोटबुकमा लेखिन् ।

त्यसको तल अर्को वाक्य थपिन्—

“जसरी डर बोल्न ढिलो गर्छ, त्यस्तै पूर्वाग्रह पुस्तौँ हिँड्छ ।”

मदनबहादुरको उज्यालो अनुहार

त्यसै बेलुका निहारिकाले एउटा समाचार देखाइन् ।

लस एन्जलसको एउटा पाँचतारे होटलमा अन्तर्राष्ट्रिय परोपकारी सम्मान समारोह हुँदै थियो ।

सम्मानित हुने सूचीमा एउटा नाम थियो—

मदनबहादुर ।

सुमनको हात एकाएक स्थिर भयो ।

“यिनै ?”

“चिन्नुहुन्छ ?”

“खोजिरहेकी छु ।”

समाचारमा उनलाई विद्यालय बनाउने, छात्रवृत्ति दिने, अस्पताल सहयोग गर्ने महान् समाजसेवीका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो ।

मञ्चको पोस्टरमा उनको अनुहार उज्यालो थियो ।

तर सुमनलाई अस्मिताको च्यातिएको कागज सम्झना आयो ।

एउटै मानिस ।

दुई फरक कथा ।

एउटा असफल भेट

सुमनले समारोहमा प्रवेश अनुमति मागिन् ।

पत्रकारका रूपमा दर्ता गरिन् ।

तर प्रवेशद्वारमै उनको नाम रोकियो ।

“तपाईंको पास रद्द गरिएको छ ।”

“किन ?”

“निर्देशन आएको छ ।”

“कसको ?”

सुरक्षाकर्मीले उत्तर दिएन ।

उनी भित्र हेर्दै रहिन् ।

मदनबहादुर मञ्चमा उभिएर ताली खाइरहेका थिए ।

त्यो क्षण उनलाई लाग्यो—

प्रतिष्ठा कहिलेकाहीँ सबैभन्दा महँगो पर्दा हुन्छ ।

होटलको पछाडिको ढोका

समारोह सकिएपछि उनी बाहिर बसिरहेकी थिइन् ।

त्यही बेला एउटा नेपाली कर्मचारी चुपचाप नजिक आयो ।

“तपाईं नेपालबाट ?”

“हो ।”

“तपाईं उहाँबारे खोज्दै हुनुहुन्छ ?”

सुमन चुप भइन् ।

कर्मचारीले वरिपरि हेर्‍यो ।

“मैले केही देखेको छु ।”

“के ?”

“यहाँ उहाँसँग नेपालबाट आएका केही मानिस भेट्न आएका थिए ।”

“कसका लागि ?”

“मलाई थाहा छैन ।”

उसले एउटा सानो कागज दिए ।

त्यसमा एउटा होटलको कोठा नम्बर र एउटा समय लेखिएको थियो ।

“म यति मात्रै भन्न सक्छु ।”

उनी तुरुन्त हिँडेर गए ।

एउटा भिडियो कल

त्यसै रात आदित्यसँग भिडियो कल भयो ।

“कस्तो भइरहेको छ ?”

सुमनले सबै कुरा सुनाइन् ।

आदित्य केही बेर मौन रहे ।

“हामीले एउटा गल्ती गरिरहेका छौँ ।”

“के ?”

“हामी मदनबहादुरलाई खोजिरहेका छौँ ।”

“अनि ?”

“हामीले उहाँलाई जोगाइरहेको संरचना खोज्नुपर्छ ।”

सुमनले झ्यालबाट बाहिर हेरी ।

लस एन्जलसको उज्यालो रातमा पनि केही सडकहरू अँध्यारा थिए ।

उनी बिस्तारै भनिन्—

“मलाई लाग्थ्यो, अमेरिका आएपछि कथा बदलिन्छ ।”

आदित्यले उत्तर दिए—

“देश बदलिन्छ ।”

“कथा ?”

“कथा बदलिँदैन, जबसम्म सोच बदलिँदैन ।”

रातको सन्देश

मध्यरात ।

फोनमा अज्ञात नम्बरबाट एउटा सन्देश आयो ।

“फाइल ३१३ हराएको होइन ।”

सुमनको मुटु छिटो धड्कियो ।

अर्को सन्देश आयो ।

“भोलि बिहान ६ बजे—ग्रिफिथ पार्क ।”

त्यसपछि एउटा अन्तिम वाक्य—

“यदि ढिलो हुनुभयो भने, अर्को सत्य पनि हराउनेछ ।”

सुमनले फोन कस्सिएर समातिन् ।

बाहिर हलिउडको पहाडमा ठूला अक्षरहरू उज्यालोमा चम्किरहेका थिए ।

उनी ती अक्षरतिर हेरिन् ।

र पहिलो पटक महसुस गरिन्—

सबैभन्दा ठूलो अभिनय फिल्ममा मात्र हुँदैन ।

कहिलेकाहीँ समाजले पनि आफ्नै निर्दोषताको अभिनय गरिरहेको हुन्छ ।

५: मौनता तोड्ने आँधी


लस एन्जलसको बिहान काठमाडौंको बिहानभन्दा फरक थियो । यहाँको पुर्वीय रवि पहाडमाथिबाट बिस्तारै होइन, शहरका सिसाका भवनहरूबाट एकैपटक चम्किएर निस्किएको जस्तो लाग्थ्यो । तर सुमनका लागि त्यो बिहान उज्यालोभन्दा बढी प्रतीक्षाको थियो ।

फोनमा आएको सन्देश रातभर उनको मनमा घुमिरह्यो ।

“फाइल ३१३ हराएको होइन ।”

त्यसको तल—

“ग्रिफिथ पार्क । बिहान ६ बजे ।”

घडीमा पाँच बजेर पचपन्न मिनेट भएको थियो ।

उनी पार्कको उकालो बाटो चढ्दै थिइन् ।

छायाँमा बसेको मानिस

ग्रिफिथ पार्कको एउटा सुनसान बेन्चमा एउटै मानिस बसेको थियो । कालो टोपी, साधारण ज्याकेट र हातमा कागजी कप । ऊ बारम्बार वरिपरि हेर्थ्यो, मानौँ उसलाई कसैले पछ्याइरहेको हो ।

सुमन नजिक पुगिन् ।

“तपाईंले सन्देश पठाउनुभएको ?”

उसले सीधा उत्तर दिएन ।

पहिले एउटा प्रश्न सोध्यो ।

“नेपालबाट ?”

“हो ।”

“अस्मिताको नाम सुन्नुभएको छ ?”

सुमनको मुटु एकाएक तीव्र धड्कियो ।

“तपाईं उहाँलाई चिन्नुहुन्छ ?”

उसले टाउको हल्लायो ।

“व्यक्तिगत रूपमा होइन ।”

“तर उहाँको फाइल देखेको छु ।”

सुमन केही बोलिनन् ।

उसले झोलाबाट एउटा सानो पेन्ड्राइभ निकाल्यो ।

“यो फाइल ३१३ होइन ।”

“अनि ?”

“फाइल ३१३ कहाँ पुग्यो भन्ने बाटो हो ।”

सुमनले पेन्ड्राइभ हातमा लिइन् ।

त्यो कुनै सिनेमाको नाटकीय वस्तुजस्तो चम्किलो थिएन ।

सामान्य प्लास्टिकको थियो ।

तर कहिलेकाहीँ संसार बदल्ने कुरा यस्तै साधारण वस्तुभित्र लुकेको हुन्छ ।

उनी केही सोध्न खोज्दै थिइन् ।

त्यसअघि नै त्यो मानिस उठ्यो ।

“मलाई फेरि खोज्न नखोज्नुहोस् ।”

“कम्तीमा तपाईंको नाम ?”

उसले मुस्कुराउने प्रयास गर्‍यो ।

“नामभन्दा डर ठूलो छ ।”

ऊ भीडमा हरायो ।

एउटा सूची

होटल फर्केर सुमनले पेन्ड्राइभ खोली ।

त्यसमा भिडियो थिएन ।

फोटो पनि थिएन ।

एउटा एक्सेल फाइल मात्र थियो ।

शीर्षक—

“Internal Correspondence – Confidential.”

त्यसमा विभिन्न मिति, इमेल सन्दर्भ र एउटा स्तम्भ थियो—

“Case Status.”

धेरै केसहरूको अगाडि एउटै शब्द लेखिएको थियो—

“Closed.”

तर एउटा पङ्क्तिले उनको सास रोक्यो ।

|
Case

|

Remark

|
| --- | --- |
|

313

|

“Do not escalate.”

|

त्यो वाक्य कानुनी भाषा थिएन ।

त्यो प्रशासनिक टिप्पणी पनि थिएन ।

त्यो निर्देशन थियो ।

सुमनले तुरुन्त आदित्यलाई सुरक्षित च्यानलबाट फाइल पठाइन् ।

नेपालमा एउटा सानो पोस्ट

त्यसै समयमा काठमाडौंमा अस्मिता आफ्नो कोठामा बसिरहेकी थिइन् ।

फोनको स्क्रिन धेरै बेर हेरेपछि उनले पहिलो पटक एउटा सार्वजनिक पोस्ट लेखिन् ।

“मैले ढिलो बोलेँ । त्यसैले मेरो सत्य सानो भएको छैन ।”

ह्यासट्याग—

#मौनताकोहदम्यादनहुँदैन

पोस्ट अपलोड भएपछि उनी लामो समयसम्म स्क्रिन हेर्दै बसिन् ।

पहिलो लाइक आयो ।

दोस्रो ।

तेस्रो ।

त्यसपछि सयौँ ।

हजारौँ ।

आन्दोलनको जन्म

आदित्यले विश्वविद्यालयका विद्यार्थीहरूसँग छलफल आयोजना गरे ।

सुरुमा बीस जना आए ।

अर्को दिन पचास ।

त्यसपछिको हप्ता सभाहल भरियो ।

कोही आफ्नै अनुभव सुनाउँथे ।

कोही अरूको कथा पढ्थे ।

कोही केही बोल्दैनथे ।

केवल बसेर सुन्थे ।

आदित्यले कार्यक्रममा एउटा वाक्य दोहोर्याए—

“आन्दोलन तब सुरु हुँदैन जब मानिसहरू चिच्याउँछन् । आन्दोलन तब सुरु हुन्छ जब मानिसहरू एकअर्काको मौनता सुन्न थाल्छन् ।”

त्यो वाक्य सामाजिक सञ्जालभर फैलियो ।

चिठीहरूको वर्षा

सुमनले सुरु गरेको अनलाइन प्लेटफर्ममा अब हजारौँ सन्देश आउन थाले ।

देशका कुनाकाप्चाबाट ।

विदेशबाट ।

कसैले आफ्नो नाम लेखेन ।

कसैले उमेर पनि लेखेन ।

तर प्रत्येक चिठीमा एउटा अदृश्य हस्ताक्षर थियो—

“म पनि चुप थिएँ ।”

कार्यालयको एउटा कोठा अब पत्रले भरिएको थियो ।

पर्खाल ।

टेबल ।

भुइँ ।

सबैतिर चिठी ।

एक दिन स्वयंसेवकहरूले गन्दै थिए ।

“दिदी...”

“के भयो ?”

“दुई हजार नाघ्यो ।”

सुमनले केही क्षण आँखा बन्द गरिन् ।

दुई हजार चिठी ।

दुई हजार आवाज ।

र सायद त्यसको हजारौँ गुणा अझै नलेखिएका थिए ।

विरोधको अर्को अनुहार

तर आन्दोलन बढेसँगै अर्को आवाज पनि उठ्न थाल्यो ।

एउटा टेलिभिजन बहसमा एक प्रतिष्ठित महिला वक्ताले भनिन्—

“यस्ता कुरा सार्वजनिक गर्दा परिवार टुट्छ ।”

अर्कीले थपिन्—

“संस्कृति पनि जोगाउनुपर्छ ।”

त्यो भिडियो भाइरल भयो ।

अस्मिता केही क्षण निराश भइन् ।

“हामीलाई महिलाले नै किन नबुझ्ने ?”

आदित्यले शान्त स्वरमा उत्तर दिए—

“किनकि पितृसत्ता केवल पुरुषमा बस्दैन ।”

“अनि ?”

“त्यो सोच हो ।”

“र सोचको लिङ्ग हुँदैन ।”

त्यो उत्तर अस्मिताको मनमा गहिरिएर बस्यो ।

डिजिटल भीड

एक्कासि सुमनको नाम सामाजिक सञ्जालमा ट्रेन्ड हुन थाल्यो ।

तर समर्थनका लागि होइन ।

झुटा पोस्टहरू फैलाइए—

·         “विदेशी पैसामा नेपाल बदनाम गर्दैछ ।”

·         “संस्कृतिविरोधी अभियान ।”

·         “परिवार बिगार्ने पत्रकार ।”

उनको पुराना फोटो काटछाँट गरेर पोस्ट गरिए ।

नक्कली स्क्रिनसट बनाइए ।

उनले पहिलो पटक फोन बन्द गरिन् ।

झ्यालबाहिर हेर्दै बसिन् ।

त्यही बेला आमाको फोन आयो ।

“छोरी...”

“हजुर, आमा ।”

“तिमी ठीक छौ ?”

“हो ।”

आमा केही क्षण मौन बसिन् ।

“मानिसहरूले गाउँमा धेरै कुरा गरिरहेका छन् ।”

सुमनको स्वर नरम भयो ।

“तपाईंलाई लाज लाग्यो ?”

आमाले पहिलो पटक अप्रत्याशित उत्तर दिइन् ।

“पहिले लाग्थ्यो ।”

लामो मौनता ।

“अहिले तिमीलाई डर लाग्ला कि भनेर लागिरहेको छ ।”

सुमनका आँखामा आँसु भरिए ।

यो पहिलो पटक थियो—

घरभित्रको मौनता हल्का चिरिन थालेको ।

एउटा बुबाको स्वीकारोक्ति

त्यसै साँझ अस्मिताका बुबाले उनलाई चिया खान बोलाए ।

उनी धेरै बोल्ने मानिस थिएनन् ।

कप समात्दै उनले बिस्तारै भने—

“म तिम्रो बाबु हुँ ।”

अस्मिता मुस्कुराइन् ।

“थाहा छ ।”

“तर म ढिलो भएँ ।”

उनी काँप्दै थिए ।

“तिमीले पहिले भन्न नसकेकोमा म रिसाएको थिएँ ।”

उनले आँखा झुकाए ।

“आज बुझ्दैछु ।”

“के ?”

“ढिलो तिमी होइन ।”

“अनि ?”

“ढिलो हाम्रो समाज थियो ।”

त्यो क्षण अस्मिता रोइन् ।

त्यो रुवाइ पीडाको मात्र थिएन ।

त्यो विश्वास फर्किन थालेको आवाज थियो ।

सडकमा चिठी

काठमाडौंको माइतीघर मण्डलामा पहिलो सार्वजनिक प्रदर्शन भयो ।

तर यो प्रदर्शन अरूजस्तो थिएन ।

मानिसहरू प्लेकार्डभन्दा बढी खाम लिएर आएका थिए ।

प्रत्येक खाममा एउटा नबोलिएको कथा थियो ।

कोही पढ्थेन ।

सबैले एउटा पारदर्शी बोर्डमा टाँस्दै जान्थे ।

हजारौँ सेता खाम हावामा फर्फराइरहेका थिए ।

टेलिभिजनका क्यामेरा थिए ।

तर त्यो दृश्यको सबैभन्दा ठूलो आवाज मौनताले बनाइरहेको थियो ।

एक सानो बालिकाले आमालाई सोधी—

“आमा, सबैले चिठी किन टाँसेका ?”

आमाले केही क्षण सोचिन् ।

त्यसपछि उत्तर दिइन्—

“किनकि धेरै वर्षदेखि कसैले उनीहरूको कुरा सुनेन ।”

अन्तिम मोड

त्यही रात आदित्यले सुमनलाई फोन गरे ।

उनको स्वर सामान्यभन्दा गम्भीर थियो ।

“पेन्ड्राइभको फाइलमा अर्को कुरा भेटियो ।”

“के ?”

“Case 313 को टिप्पणीपछि अर्को इमेल छ ।”

“के लेखिएको ?”

आदित्य केही क्षण मौन रहे ।

त्यसपछि बिस्तारै पढे—

“Destroy physical file before inquiry.”

सुमनको हातबाट कलम खस्यो ।

यसको अर्थ स्पष्ट थियो ।

फाइल हराएको थिएन ।

त्यसलाई हराउन दिइएको थियो ।

झ्यालबाहिर वर्षा सुरु भएको थियो ।

सडकका बत्तीहरू पानीमा धमिलिएका थिए ।

तर सुमनलाई लाग्यो—

सत्य कहिलेकाहीँ आगोले होइन, पानीले पनि निभ्दैन ।

किनकि एकपटक हजारौँ मानिसले एउटै प्रश्न सोध्न थालेपछि—

एउटा फाइल जलाएर इतिहास मेटाउन सकिँदैन ।

६: अन्तरसम्बन्धित घाउहरू


काठमाडौंमा असारको पानी अब बानीजस्तै भइसकेको थियो । बिहान घाम लागे पनि दिउँसो बादलले शहरलाई फेरि आफ्नो छातामुनि ल्याइहाल्थ्यो । सुमन झ्यालबाट झर्दै गरेका पानीका थोपा हेर्दै थिइन् । प्रत्येक थोपा सिसामा ठोक्किन्थ्यो, बग्थ्यो, हराउँथ्यो । उनलाई लाग्यो—कतिपय सत्य पनि यस्तै हुन्छन् । एउटा-एउटा छुट्टाछुट्टै देखिन्छन्, तर तल पुग्दा एउटै धारामा मिसिन्छन् ।

टेबलमा आदित्यले पठाएको इमेल प्रिन्ट गरेर राखिएको थियो ।

“Destroy physical file before inquiry.”

त्यसको तल अर्को नाम पनि थियो ।

पहिलो पटक ।

मदनबहादुरको कम्पनी मात्र होइन ।

एउटा प्रतिष्ठित कानुनी परामर्श संस्था ।

र एउटा सरकारी सम्पर्क अधिकारी ।

सुमनले प्रिन्टआउट समाउँदै बिस्तारै भनिन्—

“यो एउटा मानिसको प्रभाव होइन ।”

“यो त सञ्जाल रहेछ ।”

एउटा नक्शा

कार्यालयको भित्तामा टाँसिएका हजारौँ चिठीबीच उनले अर्को ठूलो चार्ट बनाउन थालिन् ।

बीचमा एउटा वृत्त ।

त्यसमा लेखिन्—

“मौनता ।”

त्यसबाट निस्किएका रेखाहरू—

·         डर

·         प्रतिष्ठा

·         शक्ति

·         जात

·         हदम्याद

·         संस्थागत संरक्षण

आदित्य भिडियो कलमा थिए ।

“हेर्नुस् ।”

सुमनले क्यामेरा भित्तातिर फर्काइन् ।

आदित्य लामो समय केही बोलेनन् ।

त्यसपछि मुस्कुराए ।

“तपाईं पत्रकारबाट अनुसन्धानकर्ता बन्नुभएको छ ।”

“र तपाईं ?”

“कानुनविद्‌बाट इतिहास पढ्न थालेको छु ।”

घर फर्कने निर्णय

महिनौँपछि सुमन गाउँ जाने निर्णय गर्छिन् ।

आमाको आवाज फोनमा पहिलेभन्दा नरम भइसकेको थियो ।

“एकपटक घर आउ न ।”

उनी पुग्दा आँगन उस्तै थियो ।

तुलसीको मठ उस्तै ।

बाबु उस्तै चौकीमा बसेका ।

तर वातावरणमा केही अनुमान गरेभन्दा तनाव थियो ।

खाना टेबलको बहस

रात ।

सबैजना एउटै टेबलमा थिए ।

गाउँका काका पनि आएका थिए ।

कुराकानी फेरि बिहेबाट सुरु भयो ।

“आजकलका केटाकेटीले जातै मान्दैनन् ।”

काकाले भने ।

बाबुले समर्थन गरे ।

“त्यसैले समाज बिग्रिरहेको छ ।”

सुमन यसपटक चुप बसिनन् ।

“समाज जातले जोगिएको हो कि मानिसले ?”

कोठा एकाएक शान्त भयो ।

बाबुले चम्चा राखे ।

“तिमी फेरि सुरु भयौ ।”

“हो ।”

“किनकि प्रश्न सकिएको छैन ।”

बाबुको स्वर कडा भयो ।

“हजारौँ वर्षदेखि चलेको कुरा गलत हुन्छ ?”

सुमनले शान्त स्वरमै उत्तर दिइन् ।

“हजारौँ वर्ष टिक्नु र सही हुनु एउटै कुरा होइन ।”

काकाले रिसाउँदै भने—

“तिमी किताब पढेर बाउलाई सिकाउँछौ ?”

सुमनको आँखामा पहिलो पटक आँसु टल्कियो ।

तर उनले आँसु पुछिनन् ।

“म तपाईंलाई हराउन खोजिरहेकी छैन ।”

“अनि ?”

“म एउटा सोचसँग बहस गरिरहेकी छु ।”

पुरानो चौतारो

भोलिपल्ट बिहान उनी गाउँको पुरानो चौतारो पुगिन् ।

त्यहाँ दुईवटा ढुङ्गाका बस्ने ठाउँ थिए ।

बाल्यकालमा उनले त्यसलाई सामान्य ठानेकी थिइन् ।

आज एउटा वृद्ध महिलाले भनिन्—

“पहिले यो पाटो उनीहरूको थियो ।”

“उनीहरूको ?”

“दलितहरूको ।”

सुमन स्तब्ध भइन् ।

अब त्यो विभाजन देखिँदैनथ्यो ।

तर स्मृति बाँकी थियो ।

अदृश्य पर्खालहरू भत्किएपछि पनि उनीहरूको छायाँ धेरै बेर बसिरहन्छ ।

आदित्यको गाउँ

त्यसै समयमा आदित्य आफ्नो जन्मगाउँ पुगे ।

पहाडको काखमा बसेको सानो गाउँ ।

हरिया खेत ।

ढुङ्गाका घर ।

तर एउटा दृश्यले उनलाई बाल्यकालमा फिर्ता लग्यो ।

गाउँको पुरानो कुवा ।

कुवाको छेउमा दुईवटा बाल्टिन ।

एउटा सबैका लागि ।

अर्को—अघोषित रूपमा केही परिवारका लागि ।

कसैले बोर्ड राखेको थिएन ।

कानुनले पनि त्यस्तो लेखेको थिएन ।

तर अभ्यासले नियम बनाइसकेको थियो ।

एक बालकले अर्को बालकलाई भन्यो—

“त्यो बाल्टिन नछोऊ ।”

“किन ?”

“घरमा गाली खानुपर्छ ।”

आदित्य धेरै बेर त्यहीँ उभिए ।

उनीसँग संविधान थियो ।

तर बालकसँग परम्परा ।

र त्यो क्षण परम्पराले जितिरहेको थियो ।

आमाको स्वीकार

आदित्य घर फर्किए ।

उनकी आमा आँगनमा मकै केलाइरहेकी थिइन् ।

“आइस् ?”

“आएँ ।”

केही बेरपछि आमाले आफैँ कुरा खोलिन् ।

“तँ सानो हुँदा एउटा कुरा लुकाएँ ।”

आदित्य चुप लागे ।

“तँ स्कुलमा रोएर आएको दिन सम्झिन्छस् ?”

“धमिलो सम्झिन्छु ।”

“तँलाई पानी खान नदिएको थियो ।”

आदित्यको हात रोकियो ।

उनी त्यो घटना बिर्सिएको ठान्थे ।

तर शरीरले बिर्सेको रहेनछ ।

आमाले बिस्तारै भनिन्—

“त्यो दिन म पनि केही बोल्न सकिनँ ।”

“किन ?”

“किनकि म पनि डराएकी थिएँ ।”

त्यो उत्तर अस्मिताको पत्रसँग जोडिएर आयो ।

फरक घटना ।

उही डर ।

दुई कथाको संगम

साँझ सुमन र आदित्यले लामो भिडियो कल गरे ।

दुवैले आफ्नो-आफ्नो गाउँको अनुभव सुनाए ।

सुमनले चौतारोको कथा सुनाइन् ।

आदित्यले कुवाको ।

केही बेर मौनता रह्यो ।

त्यसपछि आदित्यले भने—

“तपाईंलाई थाहा छ, यी दुवै किन जोडिन्छन् ?”

“भन्नुस् ।”

“यौन हिंसापछि महिलालाई भनिन्छ—चुप बस ।”

“र दलितलाई ?”

“सीमा ननाघ ।”

“दुवैलाई ?”

“आफ्नो ठाउँ सम्झ ।”

सुमनको शरीरभरि बिजुली दौडियो ।

उनीहरूले पहिलो पटक आफ्नो अनुसन्धानलाई एउटा नयाँ भाषामा देखे ।

समस्या फरक थिएन ।

संरचना एउटै थियो ।

एउटा विद्यालय

गाउँको विद्यालयमा सुमनलाई बोल्न निम्तो आयो ।

विद्यार्थीहरूले प्रश्न सोधे ।

एउटी किशोरीले हात उठाइन् ।

“दिदी...”

“भन ।”

“गल्ती अरूको भए पनि बोल्न डर लाग्छ भने के गर्ने ?”

सुमन केही क्षण मौन रहिन् ।

त्यसपछि उनले आफ्नै नोटबुकबाट एउटा खाली कागज निकालिन् ।

त्यो बालिकालाई दिइन् ।

“पहिलो कुरा ।”

“के ?”

“आफ्नो सत्यलाई कागजमा भए पनि विश्वास गर ।”

त्यो दृश्य हेर्दै शिक्षकको आँखामा आँसु भरियो ।

उनी पछि आएर भने—

“हामीले किताब पढायौँ ।”

“तर यस्तो कुरा कहिल्यै पढाएनौँ ।”

अर्को चिठी

काठमाडौं फर्किएपछि कार्यालयमा एउटा नयाँ खाम आएको थियो ।

पठाउनेको नाम थिएन ।

भित्र एउटा फोटो थियो ।

पुरानो ।

धमिलो ।

त्यसमा मदनबहादुर केही मानिससँग उभिएका थिए ।

पछाडि एउटा बोर्ड देखिन्थ्यो ।

अस्पष्ट अक्षर ।

आदित्यले फोटो जुम गरेर हेरे ।

बोर्डमा लेखिएको थियो—

“शक्ति कल्याण ट्रस्ट ।”

सुमन चुप भइन् ।

“यही ट्रस्ट होइन ?”

“हो ।”

“यही ट्रस्टबाट उहाँ अन्तर्राष्ट्रिय सम्मान पाउँदै हुनुहुन्थ्यो ।”

आदित्यले अर्को कुरा देखाए ।

फोटोको कुनामा एउटा अनुहार थियो ।

हरिहर अधिकारी ।

त्यही वृद्ध अभिलेखपाल ।

यसको अर्थ स्पष्ट थियो—

फाइल ३१३ को कथा धेरै पुरानो थियो ।

र धेरै मानिस त्यसको साक्षी थिए ।

अन्तिम दृश्य

रात ।

सुमनले कार्यालयको सबै चिठीहरू फेरि एकपटक हेरिन् ।

दुई हजारभन्दा बढी ।

प्रत्येक खाम एउटै आकारको ।

तर भित्रको पीडा फरक ।

उनले एउटा खाली खाम निकालिन् ।

त्यसमा केही लेखिनन् ।

केवल सील गरिन् ।

आदित्यले सोधे—

“खाली किन ?”

सुमन मुस्कुराइन् ।

“यो उनीहरूका लागि ।”

“को ?”

“जो अझै बोल्न तयार भएका छैनन् ।”

बाहिर वर्षा रोकिएको थियो ।

आकाशमा पहिलो पटक लामो समयपछि एउटा तारा देखियो ।

सुमनले त्यसतिर हेर्दै मनमनै भनिन्—

“घाउहरू छुट्टाछुट्टै जन्मिन्छन् । तर न्यायको बाटोमा हिँड्दा उनीहरूले एकअर्कालाई चिनिहाल्छन् ।”

त्यो रात उनीहरूलाई पहिलो पटक लाग्यो—

उनीहरू अब केवल एउटा मुद्दा लडिरहेका थिएनन् ।

उनीहरू एउटा यस्तो संरचनाको नक्सा कोरिरहेका थिए, जसले पुस्तौँदेखि मानिसलाई मौन हुन सिकाइरहेको थियो ।

र एकपटक नक्सा देखिएपछि—

पर्खालहरू अब अदृश्य रहन सक्दैनथे ।

७: षड्यन्त्र र धम्की

काठमाडौंको आकाशमा असारको बादल अझै भारी थियो । तर यसपालि मौसमभन्दा बढी भारी अर्को कुरा थियो—सत्य नजिकिँदै जाँदा वरिपरिका मानिसहरूको व्यवहार बदलिन थालेको थियो ।

सुमनले कहिल्यै सोचेकी थिइनन् कि एउटा पुरानो फोटो यति धेरै मानिसलाई बेचैन बनाउन सक्छ ।

टेबलमा फैलिएको त्यो धमिलो तस्बिरलाई उनले फेरि ध्यानपूर्वक हेरिन् ।

बीचमा मदनबहादुर ।

पछाडि “शक्ति कल्याण ट्रस्ट” को बोर्ड ।

र कुनामा उभिएका वृद्ध—

हरिहर अधिकारी ।

त्यो अनुहार अब केवल एउटा अभिलेखपालको थिएन ।

त्यो जीवित साक्षीको अनुहार थियो ।

र सत्य नजिकिँदै जाँदा साक्षीहरू सबैभन्दा पहिले असुरक्षित हुन्छन् ।

हरिहरको मौन फोन

साँझपख हरिहर अधिकारीको फोन आयो ।

पहिलेको जस्तो स्थिर स्वर थिएन ।

काँपिरहेको थियो ।

“छोरी...”

“हजुर, हरिहर दाइ ।”

“हामी भेट्नुपर्छ ।”

“अहिले ?”

“अहिले ।”

उनीहरू एउटा पुरानो मन्दिरको पछाडिको चौतारोमा भेटे ।

हरिहरले वरिपरि धेरै पटक हेरे ।

त्यसपछि झोलाबाट एउटा सानो रजिस्टरको पाना निकाले ।

“यो मैले लुकाएर राखेको थिएँ ।”

त्यो पानामा हस्ताक्षरहरू थिए ।

फाइल सारिएको मिति ।

र एउटा टिप्पणी—

“Transferred under special instruction.”

सुमनको सास रोकियो ।

“यो प्रमाण हो ।”

हरिहरको आँखामा डर स्पष्ट देखिन्थ्यो ।

“प्रमाण मात्र होइन ।”

“अनि ?”

“मेरो अन्तिम प्रतिलिपि ।”

उनी केही बेर मौन रहे ।

“आज बिहान दुई जना मान्छे मेरो घर आएका थिए ।”

“किन ?”

“पुराना कागजहरू फालिदिनू भनेर ।”

त्यो वाक्यले चौतारोको हावा पनि भारी बनायो ।

निगरानी

त्यस रातदेखि सुमनले केही अनौठा कुरा महसुस गर्न थालिन् ।

एउटै सेतो गाडी दुई दिनदेखि कार्यालयबाहिर देखिन्थ्यो ।

फोनमा अनौठो आवाज आउँथ्यो ।

इमेलमा लगइन प्रयासका सूचना आउन थाले ।

पहिले उनले संयोग ठानिन् ।

तेस्रो दिन आदित्यले भने—

“यो संयोग होइन ।”

“के गर्ने ?”

“पहिले सबै प्रमाण सुरक्षित राखौँ ।”

उनीहरूले फाइलका धेरै प्रतिलिपि बनाए ।

विभिन्न ठाउँमा सुरक्षित राखे ।

क्लाउडमा ।

हार्ड ड्राइभमा ।

विश्वासिला साथीहरूसँग ।

सुमनले मुस्कुराउँदै भनिन्—

“एउटा फाइल जलाएर इतिहास मेटाउन खोजे ।”

“अब ?”

“अब इतिहास धेरै ठाउँमा छ ।”

डिजिटल चरित्रहत्या

एक बिहान उठ्दा उनको नाम फेरि ट्रेन्ड भइरहेको थियो ।

तर यसपालि झन् योजनाबद्ध ।

नक्कली वेबसाइट ।

सम्पादित भिडियो ।

झुटा उद्धरण ।

कसैले लेखेको थियो—

“विदेशी एजेन्डाको पत्रकार ।”

अर्को पोस्ट—

“पारिवारिक मूल्य नष्ट गर्ने अभियान ।”

सुमनले केही क्षण स्क्रिन बन्द गरिन् ।

उनलाई रिसभन्दा बढी थकान लागेको थियो ।

त्यसै बेला कार्यालयका एक कनिष्ठ पत्रकारले भनिन्—

“दिदी, हामी जवाफ लेखौँ ?”

सुमनले टाउको हल्लाइन् ।

“हो ।”

“उनीहरूलाई ?”

“होइन ।”

“अनि कसलाई ?”

“जसले अझै सत्य सुन्न बाँकी छ ।”

कानुनी नोटिस

त्यसै दिउँसो कार्यालयमा एउटा पत्र आयो ।

ठूलो कानुनी फर्मबाट ।

मदनबहादुरको तर्फबाट ।

पत्रमा लेखिएको थियो—

“मानहानिको सम्भावित कारबाही ।”

सम्पादक अर्जुनसरले पत्र पढे ।

कोठाभरि मौनता भयो ।

“अब ?”

कसैले सोध्यो ।

सुमनले पत्र बिस्तारै फोल्ड गरिन् ।

“अब हामी अझ सावधानीपूर्वक काम गर्छौँ ।”

“डराउनुहुन्न ?”

उनी हल्का मुस्कुराइन् ।

“डर त लाग्छ ।”

“तर ?”

“डरले अनुसन्धान रोक्ने भए अस्मिताले चिठी नै लेख्दिनथी ।”

गाउँको बहिष्कार

त्यसै समयमा आदित्य आफ्नो गाउँमै अर्को संघर्षमा थिए ।

चौतारोमा केही गाउँले बसेका थिए ।

उनी पुगेपछि कुराकानी रोकियो ।

एक जनाले व्यङ्ग्य गर्दै भने—

“ठूलो वकिल भएर आएको ।”

अर्काले थप्यो—

“अब हामीलाई नै सिकाउने ?”

आदित्य शान्त रहे ।

तर त्यसको असर घरसम्म पुग्यो ।

आमाले भनिन्—

“आज पसलमा कसैले उधारो दिएन ।”

“किन ?”

“तँ धेरै बोल्न थालिस् रे ।”

आदित्य धेरै बेर केही बोलेनन् ।

त्यसपछि आमाको हात समाते ।

“आमा ।”

“हँ ?”

“यदि म चुप बसें भने, यो उधारो त फिर्ता आउला ।”

“तर ?”

“मेरो आत्मसम्मान फिर्ता आउँदैन ।”

आमाले पहिलो पटक छोरोको काँध थामिन् ।

“यसपालि म पनि चुप बस्दिन ।”

अप्रत्याशित साथ

त्यसै साँझ अस्मिताका बुबा सुमनको कार्यालय आए ।

उनले एउटा फाइल टेबलमा राखे ।

“यो के ?”

“मेरो बयान ।”

“किन ?”

“यदि अदालतमा जानुपर्‍यो भने ।”

सुमनले अचम्म मानिन् ।

“तपाईं तयार हुनुहुन्छ ?”

उनी बिस्तारै मुस्कुराए ।

“पहिले मलाई लाग्थ्यो, छोरीको कुरा बाहिर गयो भने इज्जत जान्छ ।”

केही क्षण मौनता ।

“आज बुझ्दैछु ।”

“के ?”

“इज्जत सत्य बोल्दा जाँदैन ।”

त्यो वाक्य कोठामा बसेका सबैलाई छोयो ।

प्रहरी अधिकृत

त्यस रात अर्को अप्रत्याशित भेट भयो ।

प्रहरी परिसरका उपरीक्षक प्रदीप राणाले गोप्य रूपमा भेट्न बोलाए ।

सुमन सुरुमा सशंकित थिइन् ।

“किन बोलाउनुभयो ?”

प्रदीप केही बेर चुप रहे ।

“म सरकारी अधिकारी हुँ ।”

“त्यसैले ?”

“सबै कुरा खुला रूपमा भन्न सक्दिन ।”

उनले एउटा कागज देखाए ।

त्यो आन्तरिक निर्देशन थियो ।

“तपाईंको अभियानबारे निगरानी राख्न भनिएको छ ।”

सुमन स्तब्ध भइन् ।

“अनि तपाईं मलाई किन देखाइरहनुभएको ?”

प्रदीपको उत्तर छोटो थियो ।

“किनकि नियमको वर्दी लगाएको छु ।”

“तर ?”

“विवेक घरमा छोडेर आएको छैन ।”

त्यो क्षण सुमनले बुझिन्—

प्रणालीभित्र पनि मानिसहरू हुन्छन् ।

र सबै मौनता एउटै कारणले जन्मिँदैन ।

युवा वकिल

आदित्य काठमाडौं फर्किँदा अदालतको गल्ली हुँदै एउटा युवा वकिल भेटिए ।

उनको नाम थियो—

रवि श्रेष्ठ ।

“म तपाईंको बहस सुन्दै थिएँ ।”

“धन्यवाद ।”

रविले सीधा भने—

“यो केसमा म नि:शुल्क काम गर्छु ।”

आदित्य अचम्ममा परे ।

“किन ?”

रवि केही क्षण सोचेर बोले—

“म दुई वर्षको छोरीको बुबा हुँ ।”

त्यसपछि उनले थपे—

“म उसलाई यस्तो समाज बुझाएर हुर्काउन चाहन्नँ, जहाँ सत्य बोल्न समयसीमा हुन्छ ।”

आदित्यको आँखामा सम्मान झल्कियो ।

त्यो समर्थन केवल कानुनी थिएन ।

मानवीय थियो ।

चरम दबाब

रातको एघार बजे कार्यालयको बिजुली केही सेकेन्डका लागि गयो ।

फेरि आयो ।

कम्प्युटरको एउटा फोल्डर खुला थियो ।

त्यो कसैले छोएको थिएन ।

तर स्क्रिनमा एउटा अज्ञात सन्देश देखियो ।

“Stop before someone else disappears.”

सुमन केही क्षण स्थिर रहिन् ।

फोन तुरुन्त बज्यो ।

हरिहर अधिकारी ।

उनले उठाइन् ।

उता कुनै आवाज आएन ।

केवल भारी सास ।

अचानक लाइन काटियो ।

उनले फेरि फोन गरिन् ।

स्विच अफ ।

त्यो रात उनी, आदित्य र रवि तुरुन्त हरिहरको घरतिर लागे ।

घरको ढोका आधा खुला थियो ।

भित्र बत्ती बलिरहेको थियो ।

टेबलमाथि पुराना रजिस्टरहरू छरिएका थिए ।

तर हरिहर थिएनन् ।

केवल एउटा खुला डायरी ।

अन्तिम पृष्ठमा काँपेको अक्षरमा लेखिएको थियो—

“यदि म बोल्न सकिनँ भने, कागजलाई बोल्न दिनू ।”

सुमनले डायरी छातीसँग कस्सिएर समातिन् ।

बाहिर असारको पानी फेरि झरिरहेको थियो ।

पानीले आँगन धुँदै थियो ।

तर त्यो रात कसैलाई लागेन—

पानीले सबै दाग मेटाउँछ ।

कतिपय दागहरू पानीले होइन—

साहसले मात्रै देखाउन सक्छ ।

८: अदालतको ढोकामा

काठमाडौंको सर्वोच्च अदालतबाहिर बिहानैदेखि मानिसहरू जम्मा हुन थालेका थिए ।

यो कुनै नेताको मुद्दा थिएन ।

न कुनै चुनावको फैसला ।

न कुनै सनसनीपूर्ण हत्याको सुनुवाइ ।

आज अदालतको ढोकामा उभिएका धेरै मानिसहरू एउटै कारणले आएका थिए—

उनीहरू वर्षौँदेखि नबोलिएको एउटा प्रश्न सुन्न चाहन्थे ।

“के न्यायको ढोका पीडितको घडीभन्दा छिटो बन्द हुन मिल्छ ?”

सुमन अदालतको सिँढी चढ्दै थिइन् । उनको झोलामा कानुनी कागजभन्दा भारी अर्को चीज थियो—

दुई हजारभन्दा बढी चिठी ।

त्यो दिन उनले पहिलो पटक महसुस गरिन्—

कहिलेकाहीँ अदालतमा प्रमाणभन्दा पहिले मानिसहरूको मौनता उपस्थित हुन्छ ।

हरिहरको खाली कुर्सी

सुनुवाइ सुरु हुनुभन्दा आधा घण्टा अघि रविले एउटा खबर ल्याए ।

हरिहर अधिकारी अझै फेला परेका थिएनन् ।

प्रहरीले “सम्पर्कविहीन” भनेर औपचारिक सूचना जारी गरेको थियो ।

तर प्रदीप राणाले गोप्य रूपमा एउटा कुरा भने ।

“हामी खोजिरहेका छौँ ।”

“साँच्चै ?”

“हो ।”

उनी केही बेर रोकिए ।

“तर सबैले एउटै दिशामा खोजिरहेका छैनन् ।”

त्यो वाक्यले सुमनको मन भारी बनायो ।

अदालतको प्रतीक्षालयमा एउटा खाली कुर्सी थियो ।

उनी केही क्षण त्यही कुर्सीतिर हेरिरहिन् ।

उनी मनमनै भनिन्—

“आज यहाँ एउटा मानिसको अनुपस्थिति पनि साक्षी बनेर बसेको छ ।”

अदालतभित्रको मौनता

इजलास भरिएको थियो ।

कानुन व्यवसायी ।

पत्रकार ।

विद्यार्थी ।

सामाजिक अभियन्ता ।

पीडित परिवार ।

सबैको अनुहारमा एउटै प्रतीक्षा थियो ।

न्यायाधीशहरू प्रवेश गरे ।

हथौडा बजेन ।

तर कोठाभरि फैलिएको मौनता नै सुनुवाइको पहिलो ध्वनि बन्यो ।

मुख्य न्यायाधीशले फाइल हेर्दै सोधे—

“याचिकाकर्ताको तर्फबाट ?”

रवि उठे ।

उनको स्वर स्थिर थियो ।

“महोदय, आज हामी केवल एउटा कानुनी प्रावधानको व्याख्या माग्न आएका छैनौँ ।”

उनी केही क्षण रोकिए ।

“हामी एउटा मौनताको संवैधानिक मूल्य सोध्न आएका छौँ ।”

पहिलो बहस

रविले संविधानको समानताको धारा, गरिमाको अधिकार र न्यायमा पहुँचको सिद्धान्त प्रस्तुत गरे ।

उनको तर्क कानुनी थियो ।

तर प्रत्येक वाक्यको पछाडि मानवीय अनुभवको वजन थियो ।

“यदि कुनै व्यक्तिले आघातपछि बोल्न समय लिन्छ भने—”

उनी रोकिए ।

“त्यो समयलाई अपराधीको सुरक्षा बनाउन मिल्छ ?”

सरकारी पक्षले उत्तर दियो ।

“समयसीमा कानुनी निश्चितताका लागि आवश्यक हुन्छ ।”

रविले तुरुन्त प्रतिप्रश्न गरे—

“निश्चितता कसको ?”

कोठाभरि फेरि मौनता छायो ।

आदित्यको तर्क

त्यसपछि आदित्य उभिए ।

उनले कुनै ठूलो कानुनी पुस्तक खोलेनन् ।

टेबलमा एउटा खाली खाम राखे ।

न्यायाधीशहरूले त्यो खामतिर हेरे ।

आदित्यले भने—

“यो खाली देखिन्छ ।”

“तर ?”

“यसमा हजारौँ मानिसहरूको ढिलो पुगेको साहस बस्न सक्छ ।”

उनले बिस्तारै अगाडि थपे—

“म दलित समुदायबाट आएको मानिस हुँ ।”

इजलास शान्त भयो ।

“मलाई थाहा छ—कुनै संरचनाले तपाईंलाई ‘तिम्रो ठाउँ यही हो’ भनेको अनुभव कस्तो हुन्छ ।”

उनले अर्को वाक्य जोडिदिए—

“यौन हिंसापछि महिलालाई पनि त्यही भनिन्छ—‘यति समयपछि बोल्न पाइँदैन ।’”

मुख्य न्यायाधीशले पहिलो पटक सीधा प्रश्न गरे ।

“तपाईं भन्न खोज्नुहुन्छ—दुवै संरचनामा समानता छ ?”

आदित्यले टाउको हल्लाए ।

“दुवैले मानिसलाई समय र पहिचानको जेलमा राख्छन् ।”

चिठीहरूको प्रवेश

अब सुमनको पालो आयो ।

उनी साक्षीका रूपमा बोल्न उभिइन् ।

उनले झोलाबाट चिठीहरू निकालिन् ।

कोठाभरि हलचल भयो ।

दुई हजारभन्दा बढी सेता खाम ।

न्यायाधीशहरूले एकअर्कातिर हेरे ।

सुमनले भनिन्—

“म यी सबै पढ्न सक्दिन ।”

“किनकि समय पुग्दैन ।”

उनी हल्का मुस्कुराइन् ।

“सायद यही हाम्रो समस्या पनि हो ।”

त्यसपछि उनले एउटा चिठी खोलिन् ।

त्यसमा केवल एउटा वाक्य थियो ।

“मैले बोल्न १७ वर्ष लगाएँ ।”

अर्को ।

“मलाई के भएको थियो भन्ने बुझ्न तीन वर्ष लाग्यो ।”

अर्को ।

“मेरो छोरीको उमेर भएपछि मात्रै मैले आफ्नो कथा सम्झेँ ।”

कसैले रोएको आवाज आएन ।

तर कोठाको हावा भारी हुँदै गयो ।

निर्णायक प्रश्न

सरकारी वकिलले फेरि कानुनी प्रक्रिया दोहोर्याए ।

“यदि समयसीमा नहुने हो भने प्रमाण सङ्कलन कठिन हुन्छ ।”

त्यसै बेला मुख्य न्यायाधीशले चस्मा झिके ।

फाइल बन्द गरे ।

र बिस्तारै सोधे—

“आघातको घडी क्यालेन्डरले नाप्न मिल्छ ?”

पूरा इजलास स्तब्ध भयो ।

कसैले तुरुन्त उत्तर दिएन ।

त्यो प्रश्न बहसभन्दा ठूलो बनिसकेको थियो ।

अदालतबाहिरको भीड

सुनुवाइ केही समयका लागि स्थगित भयो ।

बाहिर हजारौँ मानिस उभिएका थिए ।

तर कसैले नाराबाजी गरिरहेका थिएनन् ।

सबैसँग एउटा-एउटा खाम थियो ।

पत्रकारहरूले अस्मितालाई घेरे ।

“तपाईंलाई के लाग्छ ?”

उनी केही क्षण चुप रहिन् ।

त्यसपछि भनिन्—

“पहिले मलाई लाग्थ्यो, म ढिलो भएँ ।”

उनले अदालतको भवनतिर हेरिन् ।

“आज पहिलो पटक लाग्यो—मेरो समय पनि समय नै थियो ।”

त्यो वाक्य सीधा प्रसारण हुँदै देशभर फैलियो ।

अर्को साक्षी

दिउँसो प्रदीप राणाले अदालत परिसरमै सुमनलाई भेटे ।

उनले वरिपरि हेरे ।

बिस्तारै एउटा खाम दिए ।

“यो के ?”

“हरिहर अधिकारीको ।”

सुमन चकित भइन् ।

“उहाँ कहाँ हुनुहुन्छ ?”

प्रदीपले सीधा उत्तर दिएनन् ।

“हामी अझै खोजिरहेका छौँ ।”

“यो कसरी आयो ?”

“हिजो रात उहाँको घरको पुरानो दराजबाट भेटियो ।”

खाममा लेखिएको थियो—

“सुनुवाइको दिन खोल्नू ।”

सुमनको हात काँप्यो ।

हरिहरको साक्ष्य

रवि, आदित्य र सुमन अदालतको एउटा शान्त कोठामा बसे ।

खाम खोलियो ।

भित्र दुईवटा चीज थिए ।

एउटा हस्तलिखित पत्र ।

र एउटा पुरानो कार्बन प्रतिलिपि ।

पत्रमा लेखिएको थियो—

“यदि यो पढिँदै छ भने, म सायद आफैँ उपस्थित हुन सकिनँ ।”

सबै मौन भए ।

अर्को हरफ—

“फाइल ३१३ नष्ट भएको होइन । त्यसलाई हटाउन आदेश दिने बैठकमा म रजिस्टर लिएर बसेको थिएँ ।”

सुमनले कार्बन प्रतिलिपि उठाइन् ।

त्यसमा अस्पष्ट हस्ताक्षरहरू थिए ।

र एउटा परिचित नाम ।

मदनबहादुर ।

सुनुवाइ स्थगित

साँझ पर्न थालेको थियो ।

न्यायाधीशहरूले अर्को मिति तोक्दै आदेश सुरक्षित राखे ।

तर बाहिर निस्कँदा सबैको मनमा एउटै भावना थियो—

आज फैसला आएको थिएन ।

तर एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा भइसकेको थियो ।

देशले पहिलो पटक कानुनी बहसभित्र पीडितहरूको समय सुनेको थियो ।

अन्तिम दृश्य

रात ।

सर्वोच्च अदालतको सिँढी खाली भइसकेको थियो ।

सफाइकर्मीले भुइँ बढारिरहेका थिए ।

तर एउटा सेतो खाम सिँढीमा अझै अड्किएको थियो ।

सुमनले त्यो उठाइन् ।

त्यो आन्दोलनको कुनै सहभागीले छोडेको रहेछ ।

खोलिन् ।

भित्र एउटा मात्र वाक्य थियो—

“आज अदालतले मेरो कथा नसुने पनि, पहिलो पटक मेरो मौनतालाई सुनेको महसुस भयो ।”

सुमनले खाम फेरि बन्द गरिन् ।

आकाशमा बादल बिस्तारै पातलिँदै थिए ।

उनी अदालतको गेटबाट बाहिर निस्कँदै मनमनै भनिन्—

“फैसला कहिले आउँछ, त्यो न्यायालयले तय गर्छ । तर समाजले प्रश्न सोध्न थालेपछि— इतिहासले आफ्नो सुनुवाइ आफैँ सुरु गरिसकेको हुन्छ ।”

त्यस रात काठमाडौं निदायो ।

तर हजारौँ मानिसका मनमा एउटै प्रश्न जागिरहेको थियो—

यदि आघातको घडी क्यालेन्डरले नाप्न मिल्दैन भने, न्यायको घडी किन नापिनुपर्छ ?

९: परिवर्तनको छाल

काठमाडौंमा त्यो बिहान अरू दिनजस्तो थिएन ।

सहर उही थियो ।

सडक उही थिए ।

सर्वोच्च अदालतको भवन पनि उही थियो ।

तर हावामा केही फरक थियो ।

वर्षौँदेखि बन्द कोठामा थुनिएको झ्याल पहिलो पटक अलिकति खुलेको जस्तो ।

कहिलेकाहीँ परिवर्तन गर्जिएर आउँदैन ।

त्यो सानो चिराबाट छिर्ने प्रकाशजस्तै आउँछ ।

र मानिसहरूले सुरुमा त्यसलाई महसुस पनि गर्दैनन् ।

हरिहरको अन्तिम साक्ष्य

हरिहर अधिकारीले छोडेको कार्बन प्रतिलिपि अहिले अनुसन्धानको केन्द्रमा थियो ।

रवि, आदित्य र सुमन रातदिन त्यसको प्रमाणीकरणमा लागिरहेका थिए ।

पुराना हस्ताक्षर ।

मितिहरू ।

अभिलेखका नम्बरहरू ।

सबै मिल्न थाले ।

र एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै गयो—

फाइल ३१३ केवल हराएको थिएन ।

त्यसलाई योजनाबद्ध रूपमा हराउन दिइएको थियो ।

त्यो कुनै प्रशासनिक कमजोरी थिएन ।

त्यो संरक्षित मौनता थियो ।

र मौनतालाई संरक्षण गर्न शक्ति, पहुँच र प्रतिष्ठाको प्रयोग गरिएको थियो ।

आदेशको दिन

सर्वोच्च अदालतमा फेरि भीड लागेको थियो ।

यसपालि मानिसहरू निर्णय सुन्न आएका थिए ।

इजलासमा असामान्य शान्ति थियो ।

मुख्य न्यायाधीशले आदेश पढ्न सुरु गरे ।

प्रत्येक शब्दसँग मानिसहरूको सास गढिँदै गयो ।

त्यसपछि त्यो वाक्य आयो—

“यौनजन्य हिंसाका घटनामा न्यायमा पहुँच सुनिश्चित गर्न विद्यमान समयसीमा सम्बन्धी प्रावधानहरूको पुनरावलोकन आवश्यक देखिन्छ ।”

इजलास एकछिन पूर्ण मौन भयो ।

त्यो पूर्ण विजय थिएन ।

कानुन तत्काल परिवर्तन भएको थिएन ।

तर ढोका खुलिसकेको थियो ।

न्यायालयले पहिलो पटक प्रश्नलाई वैधता दिएको थियो ।

र कहिलेकाहीँ इतिहासमा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन उत्तरबाट होइन—

प्रश्नलाई मान्यता दिनबाट सुरु हुन्छ ।

 

अदालतबाहिर

बाहिर निस्कँदा पत्रकारहरूले सुमनलाई घेरे ।

“यो जित हो ?”

कसैले सोध्यो ।

सुमन मुस्कुराइन् ।

“यो अन्त्य होइन ।”

“अनि ?”

“पहिलो पटक बाटो देखिएको हो ।”

त्यसै बेला अस्मिता अगाडि आइन् ।

उनले कुनै लामो भाषण गरिनन् ।

केवल एउटा वाक्य भनिन्—

“आज अदालतले हामीलाई बोल्न पाउने अधिकारको समयसीमा छैन भन्ने संकेत दिएको छ ।”

त्यो वाक्य केही मिनेटमै देशभर फैलियो ।

 

छाल अमेरिकासम्म

त्यही दिन लस एन्जलसमा निहारिका र अर्जुनले एउटा सार्वजनिक छलफल आयोजना गरे ।

विषय थियो—

“जात : हामीले सीमा पारि पनि किन बोकेका छौँ ?”

सुरुमा केही दर्जन मानिस आए ।

तर कार्यक्रमको भिडियो सामाजिक सञ्जालमा फैलियो ।

युवाहरूले आफ्ना अनुभव लेख्न थाले ।

कसैले लेखे—

“म अमेरिका जन्मिएँ, तर बिहेको कुरा आउँदा मेरो जात सोधियो ।”

अर्काले लेखे—

“मेरो थरले मेरो योग्यता किन निर्धारण गर्ने ?”

पहिलो पटक धेरै मानिसहरूले लुकाएका अनुभव सार्वजनिक गर्न थाले ।

त्यो आन्दोलन कुनै पार्टीको थिएन ।

कुनै संगठनको थिएन ।

त्यो अनुभवको आन्दोलन थियो ।

 

नयाँ चिठीहरू

सुमनको कार्यालयमा चिठीहरू आउन छाडेका थिएनन् ।

तर अहिले तिनको स्वर फरक थियो ।

पहिलेका चिठीहरू पीडाका थिए ।

अब केही चिठीहरू आशाका पनि हुन थाले ।

एउटा चिठीमा लेखिएको थियो—

“म पहिलो पटक आफ्नो छोरीसँग यस्ता विषयमा खुलेर कुरा गर्न सकेँ ।”

अर्कोमा—

“मैले घरमा जातको कुरा उठाएँ । झगडा भयो । तर मौनता टुट्यो ।”

सुमनले ती चिठीहरू पढ्दै गर्दा महसुस गरिन्—

परिवर्तन कानुनको किताबमा मात्र लेखिँदैन ।

त्यो घरभित्रको संवादमा पनि लेखिन्छ ।

 

सुमनका बुबा

गाउँमा दशैँ नजिकिँदै थियो ।

सुमन धेरै महिनापछि फेरि घर पुगिन् ।

बाबु आँगनमा बसेर पुरानो रेडियो सुन्दै थिए ।

पहिलेजस्तो कठोर अनुहार ।

तर आँखामा केही थकान थियो ।

बेलुका खाना खाइसकेपछि बाबुले आफैँ कुरा सुरु गरे ।

“सुमन ।”

“हजुर ।”

“एउटा कुरा भन्नु छ ।”

उनी चुप लागिन् ।

बाबुले लामो सास फेरे ।

“तिमीले पहिले भनेको कुरा सम्झन्छु ।”

“कुन ?”

“हजारौँ वर्ष टिक्नु र सही हुनु एउटै कुरा होइन ।”

आँगनमा मौनता फैलियो ।

त्यो मौनता पहिलाको जस्तो आक्रामक थिएन ।

सोचिरहेको मौनता थियो ।

“मैले धेरै कुरा परम्परा भनेर मानें ।”

उनले बिस्तारै भने ।

“अनि ?”

“सायद केही कुरामा प्रश्न गर्नुपर्ने रहेछ ।”

सुमनले बाबुको अनुहार हेरिन् ।

यो जित थिएन ।

यो पराजय पनि थिएन ।

यो एउटा मानिसले आफ्नै अहङ्कारसँग गरेको कठिन संवाद थियो ।

र त्यो कुनै अदालतको आदेशभन्दा कम महत्त्वपूर्ण थिएन ।

 

एउटा निम्तो

केही दिनपछि गाउँमै एउटा विवाह थियो ।

सबै जातका मानिसहरू एउटै पङ्क्तिमा बसेर खाना खाइरहेका थिए ।

यो दृश्य गाउँका लागि सामान्य थिएन ।

सुमनले बाबुतिर हेरिन् ।

उनी अलिकति असहज थिए ।

तर उठेर गएनन् ।

बरु छेउमा बसेका वृद्धसँग सामान्य कुरा गरिरहे ।

त्यो सानो दृश्यले सुमनको मन भरियो ।

किनकि विचार परिवर्तन कहिलेकाहीँ भाषणमा होइन—

कसैसँग सँगै बसेर खाना खान सक्नुमा देखिन्छ ।

 

हरिहरको खबर

त्यसै साँझ प्रदीप राणाको फोन आयो ।

“हामीले एउटा खबर पाएका छौँ ।”

सुमनको मुटु एकछिन रोकिएजस्तो भयो ।

“हरिहर दाइ ?”

“उहाँ जीवित हुनुहुन्छ ।”

सुमनका आँखाबाट अनायास आँसु झरे ।

“कहाँ ?”

“सुरक्षाका कारण अहिले भन्न मिल्दैन ।”

“उहाँ ठीक हुनुहुन्छ ?”

“थकित हुनुहुन्छ ।”

केही क्षण मौनता ।

“तर एउटा कुरा भन्नुभएको छ ।”

“के ?”

प्रदीपको स्वर गम्भीर भयो ।

“अब म लुक्दिन ।”

 

लहरको अर्थ

त्यो रात सुमन कार्यालयको छतमा उभिएकी थिइन् ।

काठमाडौंका बत्तीहरू टाढासम्म फैलिएका थिए ।

आदित्य पनि छेउमै थिए ।

“तिमीलाई लाग्छ, हामी जित्दैछौँ ?”

सुमनले सोधिन् ।

आदित्य मुस्कुराए ।

“मलाई थाहा छैन ।”

“अनि ?”

“तर एउटा कुरा थाहा छ ।”

“के ?”

“पहिले मानिसहरू चुप थिए ।”

“अहिले ?”

“अहिले कुरा गरिरहेका छन् ।”

सुमनले टाढा हेरीन् ।

उनीहरू सुरुमा एउटा फाइल खोजिरहेका थिए ।

त्यसपछि एउटा कानुन ।

त्यसपछि एउटा संरचना ।

तर अहिले उनीहरूले देखिरहेका थिए—

परिवर्तन कुनै एउटा आदेश, एउटा आन्दोलन वा एउटा व्यक्तिको नाम होइन ।

त्यो त बिस्तारै फैलिने छाल हो ।

एउटा मानिसबाट अर्को मानिससम्म ।

एउटा घरबाट अर्को घरसम्म ।

एउटा पुस्ताबाट अर्को पुस्तासम्म ।

 

अन्तिम दृश्य

रातको अन्तिम घडीमा कार्यालयमा अर्को चिठी आयो ।

यसपालि पठाउनेको नाम थियो ।

“हरिहर अधिकारी ।”

सुमनले काँपिरहेको हातले खाम खोलिन् ।

भित्र एउटा मात्र वाक्य थियो—

“सत्यलाई सबैभन्दा लामो समयसम्म लुकाउन सकिन्छ, तर सबैभन्दा लामो समयसम्म कैद गर्न सकिँदैन ।”

सुमन मुस्कुराइन् ।

बाहिर हल्का वर्षा सुरु भएको थियो ।

तर यसपालि त्यो वर्षा उदास लागेन ।

त्यो माटोमाथि परेको पहिलो उज्यालो जस्तो लाग्यो ।

किनकि परिवर्तन अब विचारमा मात्र थिएन ।

त्यो मानिसहरूको जीवनमा प्रवेश गर्न थालिसकेको थियो ।

१०: नयाँ बिहान

काठमाडौंको आकाशमा त्यो बिहान बादल थिए ।

तर धेरै दिनपछि मानिसहरूले बादलतिर होइन, उज्यालोतिर हेर्न थालेका थिए ।

सर्वोच्च अदालतको सिँढी फेरि भरिन थालेको थियो । यसपालि मानिसहरू केवल आदेश सुन्न आएका थिएनन् । उनीहरू एउटा यस्तो क्षणको साक्षी बन्न आएका थिए, जहाँ वर्षौँदेखि दबाइएका आवाजहरूले पहिलो पटक संस्थागत मौनतालाई प्रत्यक्ष चुनौती दिने थिए ।

सुमनले अदालतको गेटमा पाइला राख्दा पहिलो भागको त्यो बिहान सम्झिइन्—जब पाँच पङ्क्तिको एउटा समाचारले उनको संसार बदल्न सुरु गरेको थियो ।

आज त्यो पाँच पङ्क्तिको समाचार हजारौँ मानिसहरूको यात्रामा बदलिइसकेको थियो ।

हरिहरको आगमन

अदालतभित्र असामान्य चहलपहल थियो ।

पत्रकारहरूको क्यामेरा ।

कानुन व्यवसायीहरूको फुसफुसाहट ।

प्रतीक्षाको गहिरो मौनता ।

त्यसै बेला पछाडिको ढोकाबाट एक वृद्ध मानिस भित्र पसे ।

साधारण खैरो दौरा ।

हातमा पुरानो झोला ।

अनुहारमा थकान ।

तर आँखामा एउटा दुर्लभ शान्ति ।

हरिहर अधिकारी ।

सुमन अनायास उठिन् ।

“दाइ...”

हरिहरले हल्का मुस्कुराए ।

“यसपालि कागज एक्लै बोल्दैन ।”

“अनि ?”

“म पनि बोल्छु ।”

त्यो क्षण अदालतभित्र कुनै ताली बजेन ।

तर उपस्थित सबै मानिसहरूले महसुस गरे—

कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो साहस चिच्याउनुमा होइन, वर्षौँपछि पनि सत्य दोहोर्याउन सक्नुमा हुन्छ ।

अन्तिम साक्ष्य

हरिहर साक्षीका रूपमा उभिए ।

उनी कुनै ठूलो भाषण गर्न आएका थिएनन् ।

उनले काँपिरहेको हातले एउटा पुरानो रजिस्टर टेबलमा राखे ।

“यो मैले चालीस वर्ष जोगाएँ ।”

मुख्य न्यायाधीशले सोधे—

“किन ?”

हरिहरको उत्तर सरल थियो ।

“किनकि मैले सोचेँ—कहिले न कहिले कागजलाई मान्छे चाहिन्छ ।”

उनी केही क्षण रोकिए ।

“र मान्छेलाई सत्य ।”

उनले त्यो दिनको बैठक सम्झिए—

कसरी एउटा फाइललाई “विशेष निर्देशन” भन्दै सारियो ।

कसरी केही मानिस चुप रहे ।

र कसरी उनी आफैँ पनि डराए ।

अन्तिम वाक्यमा उनको स्वर काँप्यो ।

“म ढिलो भएँ । तर ढिलो भएर पनि झुट बोल्नुभन्दा सत्य बोल्न ढिलो हुनु राम्रो लाग्यो ।”

इजलासमा उपस्थित धेरै मानिसहरूको आँखामा आँसु थियो ।

प्रतिष्ठाको महल

मदनबहादुर अदालतमा थिए ।

उनको अनुहार पहिलेभन्दा धेरै थकित देखिन्थ्यो ।

समाचार माध्यमहरूले वर्षौँसम्म बनाएको चम्किलो छवि बिस्तारै चर्किन थालेको थियो ।

तर कथा त्यहाँ प्रतिशोधमा अडिएन ।

मुख्य न्यायाधीशले एउटा महत्त्वपूर्ण टिप्पणी गरे ।

“व्यक्तिगत उत्तरदायित्व आफ्नै ठाउँमा छ । तर न्यायको दायरा त्यसभन्दा ठूलो हुन्छ । संस्थागत कमजोरी र संरचनागत मौनताको पनि परीक्षण हुनुपर्छ ।”

त्यो वाक्यले कथाको केन्द्र फेरि एउटै मानिसबाट समाजतिर फर्काइदियो ।

अस्मिताको नयाँ आवाज

अदालतबाहिर पत्रकारहरूले फेरि अस्मितालाई घेरे ।

“अब तपाईंलाई कस्तो लागिरहेको छ ?”

यसपालि उनी रोइनन् ।

उनले मुस्कुराउँदै भनिन्—

“पहिले म आफ्नो कथा लुकाएर बाँच्थेँ ।”

“अहिले ?”

“अहिले म अरूलाई आफ्नो कथा लुकाउन नपरोस् भनेर काम गर्छु ।”

केही महिनापछि उनी नयाँ खुलेको पीडित परामर्श केन्द्रमा परामर्शदाता बनेकी थिइन् ।

उनी त्यहाँ आउने प्रत्येक महिलालाई एउटा खाली खाम दिन्थिन् ।

“पहिले लेख्नुहोस् ।”

“किन ?”

“कहिलेकाहीँ न्याय अदालत पुग्नुअघि आफ्नै शब्दमा जन्मिन्छ ।”

आदित्यको चौतारो

आदित्य आफ्नो गाउँ फर्किए ।

पुरानो चौतारो अझै त्यही थियो ।

तर यसपालि गाउँका युवाहरूले त्यहाँ एउटा नयाँ बोर्ड राखेका थिए ।

त्यसमा लेखिएको थियो—

“यो चौतारो सबैका लागि ।”

पुरानो कुवामा अब छुट्टाछुट्टै बाल्टिन थिएनन् ।

कुनै सरकारी आदेशले त्यो हटाएको थिएन ।

गाउँकै किशोरहरूले एक दिन ती बाल्टिन हटाएका थिए ।

एउटा सानो केटाले पानी भर्दै आदित्यलाई सोध्यो—

“दाइ, पहिले किन छुट्टाछुट्टै थियो ?”

आदित्य केही क्षण चुप रहे ।

त्यसपछि मुस्कुराए ।

“किनकि कहिलेकाहीँ मानिसहरूले प्रश्न सोध्न ढिलो गर्छन् ।”

सुमनका बुबा

गाउँको साँझ फेरि शान्त थियो ।

बाबु आँगनमा बसेका थिए ।

यसपालि उनले आफैँ एउटा खाम निकालेर सुमनलाई दिए ।

“यो के हो ?”

“मेरो चिठी ।”

सुमन छक्क परिन् ।

“खोल ।”

त्यसमा केही पङ्क्ति मात्र थिए ।

“छोरी,

मैले तिमीलाई धेरैपटक ‘समाज यस्तो छ’ भनेँ ।

आज बुझ्दैछु—समाज हामीबाटै बनेको रहेछ ।

म तिमीलाई रोक्न खोज्दै थिएँ ।

वास्तवमा म आफ्नै डरलाई बचाइरहेको रहेछु ।”

सुमनले चिठी छातीमा बलियो गरी च्यापिन् ।

त्यो उनको व्यक्तिगत जित थिएन ।

त्यो एउटा पुस्ताले अर्को पुस्तासँग गरेको आत्मस्वीकृति थियो ।

लस एन्जलसको पुल

त्यही समयमा लस एन्जलसमा अर्जुन र निहारिकाले “जातभन्दा मानवता” शीर्षकको वार्षिक संवाद सुरु गरेका थिए ।

पहिलो वर्ष पचास जना आए ।

दोस्रो वर्ष पाँच सय ।

कार्यक्रमको अन्त्यमा सबैले एउटा साझा पर्खालमा आफ्ना अनुभव लेख्थे ।

कसैले आफ्नो नाम लेख्दैनथे ।

किनकि उद्देश्य दोषी खोज्नु थिएन ।

उद्देश्य मौनता चिनाउनु थियो ।

चिठीको भित्तो

एक वर्षपछि ।

काठमाडौंको खुला चौरमा एउटा नयाँ सार्वजनिक स्थापना (इन्स्टलेसन) बन्यो ।

नाम—

“चिठीको भित्तो ।”


 


यो ढुङ्गाको स्मारक थिएन ।

फलामको पनि थिएन ।

पारदर्शी सिसाको लामो भित्तो थियो ।

त्यसमा हजारौँ सेता खाम टाँसिएका थिए ।

कसैले ती चिठी खोल्न पाउँदैनथ्यो ।

किनकि ती केवल व्यक्तिगत कथा थिएनन् ।

ती सामूहिक आत्मस्वीकृतिका प्रतीक थिए ।

अस्मिता एउटा सानो बालिकासँग त्यहाँ आइन् ।

बालिकाले सोधी—

“यी सबै चिठी किन बन्द छन् ?”

अस्मिताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—

“किनकि सबै सत्य पढ्नुपर्दैन ।”

“अनि ?”

“कतिपय सत्य स्वीकार्नुपर्छ ।”

नयाँ बिहान (महाचरमोत्कर्ष)


त्यसै बिहान पुर्वीय रवि उदायो ।

तर कथाको चरमोत्कर्ष रविमा थिएन ।

रवि त हरेक दिन उदाउँथ्यो ।

आज फरक के थियो भने—

रविको पहिलो किरण चिठीको भित्तो हुँदै हजारौँ सेता खामभित्र पस्दै थियो ।

त्यो उज्यालो सिसाबाट टुटेर भुइँमा फैलियो ।

प्रत्येक खामले प्रकाशलाई रोकेन ।

आफ्नो भित्रबाट पार गरायो ।

सुमन केही पर उभिएर त्यो दृश्य हेरिरहेकी थिइन् ।

उनीसँग कुनै नोटबुक थिएन ।

कुनै माइक्रोफोन थिएन ।

कुनै क्यामेरा पनि थिएन ।

किनकि केही क्षणहरू लेख्नका लागि होइन—

बाँच्नका लागि जन्मिन्छन् ।

हरिहर बिस्तारै उनको छेउमा आए ।

“हेर्यौ ?”

“के ?”

“पहिले हामी कागज लुकाउँथ्यौँ ।”

“अहिले ?”

“अहिले कागजले उज्यालो छिर्न दिएको छ ।”

त्यसै बेला आदित्य पनि आइपुगे ।

उनले तीनै जनातिर हेरे ।

“हामीले के जित्यौँ ?”

सुमनले टाढा खेलिरहेका बालबालिकातिर हेरिन् ।

त्यहाँ एउटै खेलमा सबै सँगै दौडिरहेका थिए ।

कसैले कसैको थर सोधेको थिएन ।

कसैले कसैको मौनताको समय नापेको थिएन ।

उनले बिस्तारै उत्तर दिइन्—

“हामीले कानुन परिवर्तनको बाटो खोल्यौँ ।”

केही क्षण रोकिइन् ।

“तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा...”

उनको स्वर अझ नरम भयो ।

“हामीले समाजलाई आफ्नै मौनता ऐनामा हेर्न सिकायौँ ।”

अन्तिम वाचन

सुमनको आवाज कथाको अन्तिम दृश्यसँगै गुञ्जिन्छ ।

“हदम्यादले घडीको समय नाप्थ्यो ।

जातले जन्मको समय नाप्थ्यो ।

दुवैले मानिसलाई सीमाभित्र राख्न खोजे ।

तर एउटा चिठीले सिकायो—

सत्यलाई बन्द गर्न सकिन्छ,

मेटाउन सकिँदैन ।

एउटा प्रश्नले सिकायो—

परिवर्तन अदालतको आदेशबाट सुरु हुन सक्छ,

तर त्यसको घर मानिसको मनभित्र बन्छ ।

र नयाँ बिहान रवि उदाउँदा होइन—

चेतना उदाउँदा जन्मिन्छ ।”

क्यामेरा बिस्तारै माथि उठ्छ ।

पारदर्शी भित्तो ।

हजारौँ सेता खाम ।

तिनबाट छिर्दै गरेको सुनौलो प्रकाश ।

र त्यो प्रकाशमा खेलिरहेका बालबालिका ।

कथा त्यहीँ टुङ्गिँदैन ।

त्यो दर्शकको मनमा एउटा प्रश्न छोडेर बिस्तारै मौन हुन्छ—

“यदि अर्को चिठी तपाईंले लेख्नुपर्‍यो भने, त्यसमा तपाईं कुन मौनता तोड्नुहुन्छ ?”

सम्पूर्ण कथाको सुरुमा चिठी व्यक्तिगत पीडा, डर र ढिलो पुगेको आवाजको प्रतीक थियो । अन्त्यसम्म आइपुग्दा त्यही चिठी समाजको सामूहिक आत्मस्वीकृति, संवाद र चेतनाको उज्यालो पार गराउने पारदर्शी माध्यममा रूपान्तरित हुन्छ । यसरी “हदम्याद र चिठी” कुनै एउटा व्यक्तिको विजय वा पराजयको कथा नभई—कानुन, समाज, परिवार र आफ्नै अन्तरात्मासँग गरेको सामूहिक संवादको कथा बनेर समाप्त हुन्छ ।

 

२०८३ भाद्र ६

बिजु सुवेदी विजय

 




 














Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा