कलमको मूल्य: अक्षरले पेट भर्ने अधिकार

 

कथाः कलमको मूल्य: अक्षरले पेट भर्ने अधिकार

उपशीर्षक: सम्मानित लेखक, अपमानित श्रम र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको सङ्घर्ष

१: एउटा प्रश्न, हजारौँ उत्तर—लेखेरै बाँच्ने लेखक को ?

साँझको समय थियो । काठमाडौंको आकाश धुम्मिएको थियो । दिनभरको चर्को घामपछि परेको हल्का वर्षाले सडकका धुलोहरू पखालिएका थिए । कोठाभित्र भने टेबुलमा छरिएका पुस्तक, पत्रपत्रिका, अधुरा पाण्डुलिपि र चियाको चिसिएको कपले अर्कै संसारको कथा भनिरहेका थिए ।

अनुपमा अधिकारी आफ्नो कम्प्युटरअगाडि बसेकी थिइन् । उनी नेपाली साहित्यमा निरन्तर कलम चलाउँदै आएकी एक समर्पित लेखिका थिइन् । उनको जीवनको अधिकांश समय अध्ययन, चिन्तन र लेखनमै बित्थ्यो । समाजका विसङ्गति, मानवीय संवेदना, नारी अस्तित्व, धार्मिक सहिष्णुता, प्रकृति, संस्कृति र मानवताका विषय उनका सिर्जनाका मूल आधार थिए ।

उनले धेरै कथा लेखेकी थिइन् । कतिपय पत्रपत्रिकामा प्रकाशित भएका थिए । कतिपयले पाठकको प्रशंसा पाएका थिए । केही रचनामाथि बहस पनि भएका थिए । तर एउटा कुरा भने उनको जीवनमा अझै स्थापित हुन सकेको थिएन—लेखनबाट नियमित जीविका चलाउने आधार ।

त्यस साँझ उनले सामाजिक सञ्जाल खोलिन् । साहित्यिक समूहमा एउटा प्रश्न देखियो ।

'नेपालमा लेखेरै बाँच्ने नारी लेखकको नाम लिनुपर्दा को हुनुहुन्छ होला ?'

सामान्य देखिने त्यो प्रश्नले उनको ध्यान तान्यो । उनले टिप्पणीहरू पढ्न थालिन् ।

कसैले झमक घिमिरेको नाम लेखेका थिए । कसैले नीलम कार्की निहारिका, सरस्वती प्रतीक्षा, पारिजात र शाकुन्तला जोशीको नाम लिएका थिए । कसैले लेखनबाटै बाँच्ने लेखक नेपालमा भेट्न कठिन रहेको बताएका थिए । कसैले पूर्णकालीन लेखकको अवस्था र सरकारी जागिरसँगै साहित्य लेख्नेहरूको अवस्थालाई एउटै तराजुमा राखेर तुलना गरेका थिए ।

एक टिप्पणीमा लेखिएको थियो—

'लेखेर बाँच्ने अवस्था कसैको छैन । यहाँ लेखेर खानेहरू सबै एनजिओका दलाल हुन् ।'

अर्को टिप्पणी थियो—

'लेखेरै बाँच्ने होइन, लेखेर भात खाने को को हुन् भन्नुहोस् ।'

अर्का एक जनाले लेखेका थिए—

'लेखन मात्र गरेर आफू र आफ्नो परिवार पाल्ने लेखक नेपालमा कोही होला र ?'

अनुपमा एकपछि अर्को टिप्पणी पढ्दै गइन् । कसैले व्यङ्ग्य गरेका थिए, कसैले निराशा व्यक्त गरेका थिए, कसैले स्थापित लेखकहरूको नाम लिएका थिए । केहीले भने लेखनलाई पेसा बनाउने वातावरण नै नभएको बताएका थिए ।

उनको मनमा अनेक प्रश्न उठ्न थाले ।

के लेखेर बाँच्नु असम्भव नै हो ? के लेखकको परिचय साहित्यिक पुरस्कार, प्रशंसा र चर्चाले मात्र निर्धारण गर्छ ? के कुनै व्यक्तिले आफ्नो सम्पूर्ण समय सिर्जनामा लगाउँदा त्यसबाट सामान्य जीवन चलाउन पाउने अधिकार पनि हुँदैन ?

उनले टिप्पणी लेख्न खोजिन् । केही शब्द टाइप गरिन्, फेरि मेटाइन् । पुनः लेखिन् ।

अन्ततः उनले आफ्नो मनको कुरा यसरी व्यक्त गरिन्—

'लेखेरै बाँच्ने नारी लेखक को हुनुहुन्छ भन्ने प्रश्नभन्दा पनि लेखनबाट प्राप्त पारिश्रमिकले आफ्नो र परिवारको जीविका चलाउने लेखक को हुनुहुन्छ भन्ने प्रश्न बढी महत्त्वपूर्ण छ । लेखकको नाम चर्चित हुनु र लेखनको आम्दानीबाट जीवन चल्नु एउटै कुरा होइन ।'

तर टिप्पणी लेखेर मात्र उनको मन शान्त भएन ।

उनले कम्प्युटर बन्द गरिन् र टेबुलमा राखिएको पुरानो डायरी पल्टाइन् ।

त्यसमा वर्षौँअघि लेखिएको एउटा वाक्य थियो—

'म जीवनभर कलम चलाउनेछु, किनकि समाज परिवर्तन गर्ने शक्ति विचारमा हुन्छ ।'

त्यो वाक्य पढ्दा उनको अनुहारमा हल्का मुस्कान आयो । तर त्यससँगै मनमा एउटा तीतो यथार्थ पनि उभियो । समाज परिवर्तन गर्ने सपना देखेर लेखनमा होमिएकी उनी आज आफ्नै जीवनको आर्थिक व्यवस्थापनसँग जुधिरहेकी थिइन् ।

अनुपमाका श्रीमान् आरव कोठामा प्रवेश गरे । उनको हातमा बजारबाट ल्याएको केही सामान थियो ।

'आज फेरि के लेख्दै थियौ ?' उनले टेबुलतिर हेर्दै सोधे ।

'केही लेखिरहेकी थिएँ । तर आज लेख्नुभन्दा पनि एउटा प्रश्नले धेरै सोच्न बाध्य बनायो ।'

'कस्तो प्रश्न ?'

'नेपालमा लेखेरै बाँच्ने नारी लेखक को हुनुहुन्छ भन्ने ।'

आरवले मुस्कुराउँदै भने, 'त्यसको जवाफ त धेरैले दिन सक्लान् नि !'

'नाम दिनु र उनीहरू लेखनको पारिश्रमिकबाटै बाँच्छन् भन्ने प्रमाणित गर्नु फरक कुरा हो नि । कसैले जागिर गरेर लेखिरहेका छन्, कसैले अध्यापन गरेर, कसैले पत्रकारिता गरेर । कसैले पुरस्कार पाएका छन्, कसैले अनुदान । तर लेखनबाट प्राप्त नियमित आम्दानीले परिवार चलाउने अवस्था कति जनाको छ भन्ने प्रश्नको जवाफ सजिलो छैन ।'

आरव केही बेर चुप लागे ।

'तर तिमीले पनि त लेखनलाई नै जीवन बनाउने निर्णय गरेकी छौ ।'

'हो । त्यसैले त यो प्रश्नले झन् पोल्यो ।'

'अनि तिम्रो लेखनबाट कति आम्दानी हुन्छ ?'

अनुपमाले टेबुलको कुनामा राखिएको एउटा कागज उठाइन् । त्यसमा पछिल्ला केही महिनाको आम्दानी र खर्चको हिसाब थियो ।

'कहिले कुनै लेखको पारिश्रमिक आउँछ, कहिले आउँदैन । पुस्तक प्रकाशित हुँदा रोयल्टीको आशा हुन्छ, तर बिक्रीको वास्तविक विवरण थाहा हुँदैन । अनलाइनमा लेखिएका रचनाहरू पढ्ने धेरै हुन्छन्, तर त्यसबाट प्रत्यक्ष आम्दानी हुँदैन ।'

आरवले हिसाबको कागज हेरे ।

'त्यसो भए अब के गर्ने विचार छ ?'

'लेख्न छोड्ने त होइन । तर अब लेखनलाई निःशुल्क उपलब्ध हुने वस्तुका रूपमा पनि हेर्न सक्दिनँ ।'

'समाजलाई विचार दिनु राम्रो कुरा हो । तर आफ्नो परिवारको जिम्मेवारी पनि त छ ।'

'त्यही त द्वन्द्व हो आरव ! लेखकले समाजप्रतिको जिम्मेवारी पूरा गर्दा आफ्नो जीवनप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सनुपर्ने किन ?'

आरवसँग तत्काल जवाफ थिएन ।

त्यस रात अनुपमाले बहसका टिप्पणीहरू फेरि पढिन् ।

झमक घिमिरेको नाम बारम्बार आएको थियो । उनको साहित्यिक योगदान र जीवन सङ्घर्ष नेपाली समाजमा परिचित थिए । पारिजातको नाम पनि आएको थियो, जसले नेपाली साहित्यमा आफ्नो विशिष्ट स्थान बनाएकी थिइन् । नीलम कार्की निहारिकाको साहित्यिक उपलब्धिको चर्चा थियो । सरस्वती प्रतीक्षा र अन्य समकालीन लेखकहरूको नाम पनि उल्लेख गरिएको थियो ।

अनुपमाले मनमनै सोचिन्—यी नामहरू सम्मानका योग्य छन् । तर प्रश्न उनीहरूको साहित्यिक उचाइको होइन । प्रश्न त उनीहरूले लेखेर प्राप्त गरेको आम्दानीले आफ्नो सम्पूर्ण जीविका चलाउन सके कि सकेनन् भन्ने हो ।

कुनै लेखकको नाम चर्चित हुँदैमा उसको आर्थिक अवस्था सहज हुन्छ भन्ने छैन । पुरस्कार प्राप्त गर्दैमा नियमित आम्दानी सुनिश्चित हुँदैन । पुस्तक प्रकाशित हुँदैमा पर्याप्त बिक्री हुन्छ भन्ने पनि छैन ।

उनले एउटा टिप्पणी पढिन्, जसमा लेखिएको थियो—

'लेखेर बाँच्नेभन्दा लेखेको जस्तो गरेर बाँच्नेहरू धेरै छन् ।'

त्यो टिप्पणीमा व्यङ्ग्य थियो । तर त्यसको पछाडि लुकेको निराशा पनि उनले महसुस गरिन् ।

कति लेखकले आफ्नो श्रमको उचित मूल्य नपाएर अर्को पेसा रोजेका होलान् ? कति प्रतिभाशाली महिलाले आर्थिक जिम्मेवारीका कारण लेखनलाई निरन्तरता दिन नसकेका होलान् ? कति सिर्जना पारिश्रमिक नपाएर दराजभित्रै थन्किएका होलान् ?

उनले कल्पना गरिन्—कुनै गाउँमा बसेकी प्रतिभाशाली युवतीले आफ्नो पहिलो कथा लेखेकी छिन् । उसले परिवारलाई सुनाउँछे । परिवारले भन्छ, 'लेखेर के हुन्छ ? बरु कुनै काम गर ।'

त्यसपछि उसले कलम थन्क्याउँछे ।

कुनै दिन त्यही युवती नेपाली साहित्यको एउटा नयाँ सम्भावना बन्न सक्थी । तर उसको प्रतिभा आर्थिक बाध्यतासँगै हराउँछ ।

अनुपमालाई लाग्यो, साहित्यमा नदेखिएका यस्ता हजारौँ सम्भावनाको पनि हिसाब हुनुपर्छ ।

रात निकै बितिसकेको थियो । आरव सुतिसकेका थिए । अनुपमा भने अझै टेबुलमा बसेकी थिइन् ।

उनले एउटा नयाँ फाइल खोलिन् । शीर्षक राखिन्—

'लेखकको श्रमको मूल्य'

लेख्न थालिन् ।

'समाजमा लेखकलाई सम्मान गर्ने परम्परा छ । साहित्यिक कार्यक्रममा माला लगाइन्छ, दोसल्ला ओढाइन्छ, प्रशंसाका शब्द बोलिन्छन् । तर ती सबै सम्मानपछि लेखक आफ्नो घर फर्किन्छ र भोलिको खर्च कसरी जुटाउने भनेर सोच्न बाध्य हुन्छ ।'

केही बेर रोकिइन् ।

फेरि लेखिन्—

'लेखकले समाजलाई निःशुल्क विचार दिन सक्छ, तर उसको सम्पूर्ण जीवन निःशुल्क हुन सक्दैन । साहित्य सेवा हो, तर सेवा गर्ने व्यक्तिको श्रमको मूल्य हुँदैन भन्ने होइन ।'

त्यसपछि उनले आफ्नो जीवनबारे लेखिन् ।

उनी जान्दथिन्, लेखनबाट मात्र जीविका चलाउनु सजिलो थिएन । तर कठिन छ भन्दैमा आफ्नो सपना त्याग्न पनि उनी तयार थिइनन् ।

उनले निर्णय गरिन्—अब आफ्नो सिर्जनाको उचित मूल्य खोज्नेछिन् । प्रकाशकसँग पारदर्शी रोयल्टीको माग गर्नेछिन् । रचना प्रकाशित गर्ने संस्थासँग पारिश्रमिकबारे स्पष्ट कुरा गर्नेछिन् । पाठकलाई पुस्तक किनेर लेखकको श्रमको सम्मान गर्न आग्रह गर्नेछिन् । लेखनलाई पेसा बनाउने वातावरण निर्माणका लागि आवाज उठाउनेछिन् ।

यो निर्णय केवल आफ्ना लागि थिएन । उनीजस्तै लेखनलाई जीवनको मूल पेसा बनाउन चाहने नयाँ पुस्ताका लेखकहरूका लागि पनि थियो ।

त्यसैबेला उनले सामाजिक सञ्जालमा एउटा नयाँ पोस्ट लेखिन् ।

'हामीले नेपालमा लेखेरै बाँच्ने नारी लेखक को हुनुहुन्छ भनेर खोज्यौँ । तर अब अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ—लेखेरै बाँच्न चाहने लेखकलाई बाँच्न दिने वातावरण कसले बनाउने ?

लेखकको सिर्जना समाजको सम्पत्ति बन्न सक्छ, तर त्यसको अर्थ लेखकको श्रम समाजले निःशुल्क उपभोग गर्न पाउनुपर्छ भन्ने होइन । लेखकलाई प्रशंसा मात्र होइन, पारिश्रमिक पनि चाहिन्छ ।'

उनले पोस्ट प्रकाशित गरिन् ।

केही मिनेटमै टिप्पणीहरू आउन थाले ।

कसैले समर्थन गरे । कसैले उनलाई व्यावहारिक हुन सुझाव दिए । कसैले लेखनलाई व्यापार बनाउन नहुने तर्क गरे । कसैले लेखकले बजार बुझ्नुपर्ने बताए ।

तर एउटा टिप्पणीले उनको ध्यान विशेष रूपमा तान्यो ।

त्यो टिप्पणी एउटा अपरिचित युवतीको थियो ।

'म पनि कथा लेख्छु । मेरा रचनाहरू केही अनलाइन पत्रिकामा प्रकाशित भएका छन् । तर घरमा लेखेरै जीवन चलाउन सकिन्छ भनेर भन्न सक्ने अवस्था छैन । तपाईंको कुरा पढेर पहिलोपटक आफ्नो समस्याबारे खुलेर बोल्न मन लाग्यो ।'

अनुपमाले त्यो टिप्पणी धेरै बेर हेरिरहिन् ।

उनलाई लाग्यो—उनको प्रश्न केवल उनको निजी समस्या रहेनछ । अरू धेरैका मनमा दबिएर बसेको आवाज रहेछ ।

उनले ती युवतीलाई जवाफ लेखिन्—

'हामीले आफ्ना समस्यालाई व्यक्तिगत असफलता ठानेर मौन बस्नु हुँदैन । लेखनको श्रमको उचित मूल्य माग्नु कुनै अपराध होइन ।'

त्यसपछि उनले कम्प्युटरको पर्दामा रहेको खाली पृष्ठ हेरिन् ।

उनको मनमा एउटा नयाँ विचार जन्मियो ।

यदि धेरै लेखकको समस्या एउटै हो भने किन सबैलाई एउटै मञ्चमा ल्याउन नसकिने ? किन लेखकले आफ्नो पारिश्रमिक, प्रकाशनको निष्पक्षता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताबारे सामूहिक आवाज उठाउन नसक्ने ?

उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—

'आज एउटा प्रश्नले मलाई लेखकको जीवनबारे सोच्न बाध्य बनायो । भोलि यही प्रश्नले साहित्यिक समाजलाई आफ्नो दायित्वबारे सोच्न बाध्य बनाउनुपर्छ ।'

बिहानको पहिलो उज्यालो देखिन थालेको थियो ।

अनुपमाले आफ्नो अधुरो पाण्डुलिपि उठाइन् । त्यसको पहिलो पृष्ठमा लेखिएको थियो—'जनैभन्दा ठूलो मानवता' ।

उनले त्यो पाण्डुलिपिलाई केही बेर हेरिन् ।

अझै उनलाई थाहा थिएन, यो कथा प्रकाशित हुनेछ कि हुनेछैन । तर एउटा कुरा निश्चित थियो—अब उनी आफ्नो विचारलाई केवल प्रकाशनको स्वीकृतिमा निर्भर राख्नेछैनन् ।

कलम चलिरहनेछ ।

तर यसपटक त्यो कलमले कथा मात्र लेख्ने थिएन, लेखकको अस्तित्व र अधिकारको प्रश्न पनि उठाउने थियो ।

२: अक्षरको तपस्या—सिर्जना कि जीवनको बलिदान ?

मुख्य भाव : सिर्जनाको मूल्य, लेखकको आत्मसम्मान र समाजको नैतिक जिम्मेवारी ।

बिहानको घाम झ्यालबाट भित्र पसिरहेको थियो । अनुपमाको टेबुलमा अघिल्लो रात लेखिएको पाण्डुलिपि खुलै थियो । छेउमा चिसिएको चियाको कप र केही पुराना डायरीहरू थिए । कम्प्युटरको पर्दामा सामाजिक सञ्जालका टिप्पणीहरू अझै खुला थिए ।

अघिल्लो रात उनले लेखेको पोस्टमा प्रतिक्रिया आउने क्रम रोकिएको थिएन । कसैले उनको विचारलाई समर्थन गरेका थिए, कसैले लेखनबाट जीविका चलाउन नसक्नु लेखककै कमजोरी भएको तर्क गरेका   कतिपयले साहित्यलाई नाफा–घाटाको हिसाबमा राख्न नहुने बताएका थिए ।

एउटा टिप्पणीले उनको मन विशेष रूपमा छोएको थियो ।

'साहित्य सेवा हो । यसलाई पैसासँग जोड्न थालियो भने सिर्जनाको पवित्रता हराउँछ ।'

अनुपमाले त्यो वाक्य पटकपटक पढिन् ।

उनलाई लाग्यो, समाजमा एउटा अनौठो मान्यता स्थापित भएको रहेछ—लेखकले आफ्नो सिर्जना निःशुल्क दिनुपर्छ, पारिश्रमिक माग्नु हुँदैन, पुरस्कार पाए धन्यवाद दिनुपर्छ, नपाए चुपचाप बस्नुपर्छ । तर लेखकको जीवन चलाउने खर्चबारे कसैले प्रश्न गर्नुपर्दैन ।

उनले डायरीमा लेखिन्—

'साहित्यलाई पैसाले किन्न सकिँदैन, तर साहित्य सिर्जना गर्ने मानिसको श्रमको मूल्य पैसामा दिन सकिन्छ । विचार अमूल्य हुन सक्छ, तर विचार सिर्जना गर्ने समय र श्रम निःशुल्क हुँदैन ।'

यति लेखेपछि उनको मन विगततिर फर्कियो ।

अनुपमालाई आफ्नो लेखन यात्राको सुरुवात सम्झना आयो ।

कलेज पढ्दादेखि नै उनलाई कथा, कविता र निबन्ध लेख्ने रुचि थियो । अरू साथीहरू भविष्यमा डाक्टर, इन्जिनियर, कर्मचारी वा व्यवसायी बन्ने सपना देख्थे । उनी भने पुस्तकालयमा घण्टौँ बिताउँथिन् । समाजमा देखेका घटनालाई शब्दमा उतार्थिन् । मानिसका दुःख, असमानता र मानवीय सम्बन्धले उनलाई लेख्न प्रेरित गर्थे ।

उनको पहिलो कथा एउटा सानो पत्रिकामा प्रकाशित भएको दिन उनी निकै खुसी भएकी थिइन् । पत्रिका हातमा लिएर उनले आफ्नी आमालाई देखाएकी थिइन् ।

आमाले छोरीको नाम छापिएको देखेर खुसी हुँदै भनेकी थिइन्—

'छोरी, तेरो नाम कागजमा देख्न पाउँदा मलाई गर्व लाग्यो । तर एउटा कुरा याद राख्, आफ्नो खुट्टामा उभिन सक्ने पनि हुनुपर्छ ।'

त्यतिबेला अनुपमाले आमाको कुरालाई सामान्य सुझावका रूपमा लिएकी थिइन् ।

तर समय बित्दै जाँदा आमाको त्यो वाक्यको अर्थ बुझ्न थालिन् ।

विवाहपछि पारिवारिक जिम्मेवारी थपियो । घर, परिवार, सामाजिक सम्बन्ध र अन्य दैनिक कामको बीचमा लेखनका लागि समय निकाल्नु कठिन हुँदै गयो । राति सबै सुतेपछि उनी लेख्थिन् । कहिले बिहान सबेरै उठेर लेख्थिन् । कहिले पारिवारिक काम सकेर मात्र आफ्नो पाण्डुलिपि खोल्थिन् ।

उनका कतिपय सिर्जना अधुरा रहे । कतिपय विचार समयको अभावमा डायरीमै सीमित भए ।

तर उनले लेख्न छोडिनन् ।

उनको विश्वास थियो—लेखकको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति उसको सिर्जनशीलता हो ।

समयक्रममा उनका कथाहरू प्रकाशित हुन थाले । पाठकले प्रशंसा गर्न थाले । साहित्यिक कार्यक्रममा बोलावट आउन थाल्यो । उनको नाम पनि विस्तारै चिनिन थाल्यो ।

तर एउटा कुरा भने उस्तै रह्यो—उनको लेखनबाट हुने आम्दानी ।

कहिलेकाहीँ एउटा रचना प्रकाशित हुँदा थोरै पारिश्रमिक आउँथ्यो । कहिलेकाहीँ प्रमाणपत्र र सम्मानपत्र मात्र पाइन्थ्यो । कतिपय संस्थाले प्रकाशनका लागि रचना माग्थे तर पारिश्रमिकबारे कुरा गर्दा मौन बस्थे ।

उनले धेरैपटक सोचेकी थिइन्—के लेखकको श्रमको मूल्य माग्नु गलत हो ?

एकपटक अनुपमा एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा सहभागी भएकी थिइन् । कार्यक्रम निकै भव्य थियो । मञ्चमा स्थापित साहित्यकारहरू थिए । आयोजकले अतिथिहरूलाई फूलमाला र दोसल्ला ओढाएर सम्मान गरेका थिए ।

अनुपमालाई पनि एउटा साहित्यिक सम्मान प्रदान गरिएको थियो ।

कार्यक्रमपछि धेरैले उनीसँग तस्बिर खिचाए । कसैले भने—

'तपाईंको कथा निकै राम्रो लाग्यो । समाजलाई यस्तो साहित्यको खाँचो छ ।'

अर्काले थपे—

'तपाईंले निरन्तर लेखिरहनुपर्छ । तपाईंको कलमले समाज बदल्न सक्छ ।'

अनुपमा सबैलाई धन्यवाद दिँदै मुस्कुराइरहिन् ।

तर कार्यक्रम सकेर घर फर्किँदा उनको झोलामा सम्मानपत्र थियो, खल्तीमा भने सार्वजनिक यातायातको भाडा जुटाउनुपर्ने अवस्था थियो ।

घर पुग्दा आरवले सोधे—

'कार्यक्रम कस्तो भयो ?'

'राम्रो भयो । सम्मान पनि पाएँ ।'

'त्यसो भए आज त खुसी हुनुपर्ने दिन रहेछ ।'

'हो, सम्मान पाउँदा खुसी लाग्यो । तर एउटा कुरा सोचिरहेकी छु ।'

'के ?'

'कार्यक्रममा मेरो लेखनको प्रशंसा भयो । समाज परिवर्तन गर्ने साहित्यकार भनियो । तर मेरो एउटा प्रश्न छ—समाज बदल्ने विचार लेख्ने व्यक्तिको आफ्नै जीवन बदल्नचाहिँ त्यो सम्मानले कति सहयोग गर्छ ?'

आरवले उनको अनुहार हेरे ।

'तिमीलाई पारिश्रमिक पनि दिएको भए हुन्थ्यो नि ।'

'त्यही त । सम्मानका लागि खर्च गर्न सक्ने संस्थाले लेखकको सिर्जनाका लागि उचित पारिश्रमिक छुट्याउन किन नसक्ने ?'

आरवले केही जवाफ दिएनन् ।

अनुपमाले सम्मानपत्र टेबुलमा राखिन् । केही बेर त्यसलाई हेरिरहिन् । त्यसपछि घरखर्चको हिसाबकिताब निकालिन् ।

सम्मानपत्र र खर्चको कागज एउटै टेबुलमा थिए ।

एउटाले उनको साहित्यिक पहिचान देखाउँथ्यो । अर्कोले उनको आर्थिक वास्तविकता ।

उनलाई पहिलोपटक ती दुई कागजबीचको दूरी निकै ठूलो लाग्यो ।

केही दिनपछि अनुपमा एउटा साहित्यिक गोष्ठीमा सहभागी हुन गइन् । त्यहाँ उनको भेट स्थापित महिला साहित्यकार मञ्जरीसँग भयो ।

मञ्जरीका धेरै पुस्तक प्रकाशित भएका थिए । उनका रचनामाथि अध्ययन भएका थिए । विभिन्न साहित्यिक पुरस्कार र सम्मान प्राप्त गरेकी थिइन् । साहित्यिक वृत्तमा उनको राम्रो परिचय थियो ।

कार्यक्रम सकिएपछि अनुपमाले उनीसँग एकान्तमा कुराकानी गर्ने अवसर पाइन् ।

'मञ्जरीजी, तपाईंलाई एउटा व्यक्तिगत तर धेरै लेखकसँग सम्बन्धित प्रश्न सोध्न चाहन्छु ।'

'सोध्नुहोस् न । साहित्यमा प्रश्न गर्न डराउनु हुँदैन ।'

'तपाईंलाई लाग्छ, नेपालमा लेखनबाटै आफ्नो सम्पूर्ण जीविका चलाउन सकिन्छ ?'

मञ्जरी केही बेर मौन भइन् ।

'सकिन्छ भन्ने उदाहरण हुन सक्छन् । तर सबै लेखकका लागि त्यो सम्भव छ भन्न सकिँदैन । नाम चलेको लेखक हुनु र आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुनु फरक कुरा हुन् ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'त्यसो भए पुरस्कार, सम्मान र पुस्तक प्रकाशनले पनि पर्याप्त आधार दिन सक्दैनन् ?'

मञ्जरीले गम्भीर हुँदै भनिन्—

'पुरस्कारले लेखकको पहिचान बढाउँछ । सम्मानले सामाजिक प्रतिष्ठा दिन्छ । पुस्तक प्रकाशनले सिर्जनालाई पाठकसम्म पुर्‍याउँछ । तर नियमित आम्दानीका लागि पुस्तक बिक्री, पारदर्शी रोयल्टी, उचित पारिश्रमिक र पाठकको खरिद संस्कृतिसमेत चाहिन्छ । यी सबै कुरा नभएसम्म लेखकले आफ्नो सम्पूर्ण जीवन लेखनमा समर्पित गरे पनि आर्थिक कठिनाइ भोग्न सक्छ ।'

अनुपमाले अर्को प्रश्न गरिन्—

'विशेषगरी महिला लेखकको अवस्था कस्तो देख्नुहुन्छ ?'

मञ्जरीले लामो सास फेरिन् ।

'महिला लेखकको समस्या केवल लेख्न जान्ने वा नजान्ने भन्ने होइन । धेरैले घरपरिवारको जिम्मेवारीसँगै लेख्नुपर्छ । कतिपयले आर्थिक स्वतन्त्रता पाएका हुँदैनन् । कतिपयको लेखनलाई परिवारले समयको बर्बादी ठान्छ । कतिपयले आफ्नो सिर्जना प्रकाशन गर्न पहुँच र अवसर खोज्नुपर्छ । तर पुरुष लेखकले पनि आर्थिक र संस्थागत कठिनाइ भोगिरहेका छन् । त्यसैले हामीले यसलाई लेखकको श्रम र अवसरको साझा प्रश्नका रूपमा बुझ्नुपर्छ, महिलाका थप अवरोधलाई पनि छुट्टै पहिचान गर्नुपर्छ ।'

अनुपमा ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन् ।

मञ्जरीले आफ्नो अनुभव सुनाइन् ।

'मेरो एउटा पुस्तकले पुरस्कार पाएको थियो । त्यसपछि धेरै कार्यक्रममा बोलावट आयो । परिचय बढ्यो । तर पुस्तकको बिक्रीबाट प्राप्त रोयल्टीले मेरो नियमित खर्च धान्ने अवस्था बनेन । अर्को पुस्तक लेख्न फेरि महिनौँ अध्ययन गर्नुपर्छ । तर त्यो अध्ययनका लागि चाहिने समय र स्रोत कहाँबाट जुटाउने भन्ने प्रश्न सधैँ रहन्छ ।'

'त्यसो भए हामीले के गर्ने त?' अनुपमाले सोधिन् ।

मञ्जरीले उत्तर दिइन्—

'सबैभन्दा पहिले लेखकले आफ्नो श्रमको मूल्य माग्न लाज मान्न छोड्नुपर्छ ।

दोस्रो, पाठकले पुस्तक किन्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ ।

तेस्रो, प्रकाशकले बिक्री र रोयल्टी पारदर्शी बनाउनुपर्छ ।

चौथो, साहित्यिक संस्थाले सिर्जनाको उचित पारिश्रमिकलाई आफ्नो प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ ।

र

पाँचौँ, राज्यले सिर्जनात्मक श्रमलाई पनि आर्थिक तथा सामाजिक सुरक्षाको दृष्टिले हेर्नुपर्छ ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'तर कतिपयले लेखकले पारिश्रमिक माग्न थालेपछि साहित्य व्यापार बन्छ भन्छन् नि !'

मञ्जरीको अनुहारमा गम्भीरता देखियो ।

'त्यसो भन्ने मानिसलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ । शिक्षकले तलब लिँदा शिक्षा व्यापार हुन्छ ? चिकित्सकले शुल्क लिँदा उपचारको मानवीय उद्देश्य समाप्त हुन्छ ? कलाकारले पारिश्रमिक लिँदा कला अपवित्र हुन्छ ? त्यसो भए लेखकले आफ्नो श्रमको मूल्य माग्दा मात्र साहित्यको पवित्रता कसरी हराउँछ ?'

अनुपमा केही क्षण मौन रहिन् ।

मञ्जरीले थपिन्—

'साहित्यलाई बजारको दास बनाउनु हुँदैन । तर लेखकलाई बजार र समाज दुवैबाट वञ्चित पनि गर्नु हुँदैन । लेखकले सिर्जनाको विचार बेच्नु हुँदैन, तर सिर्जनात्मक श्रमको मूल्य पाउनुपर्छ । यी दुई कुरा फरक हुन् ।'

त्यो वाक्य अनुपमाको मनमा गहिरोसँग बस्यो ।

गोष्ठीबाट फर्किएपछि अनुपमाले आफ्नो पुरानो इमेल खोलिन् ।

वर्षौँदेखि उनले विभिन्न पत्रपत्रिका, अनलाइन साहित्यिक पोर्टल र संस्थालाई रचना पठाउँदै आएकी थिइन् । कतिपयले प्रकाशित गरेका थिए । कतिपयले धन्यवाद दिएका थिए । कतिपयले कुनै जवाफसमेत दिएका थिएनन् ।

उनले पुराना इमेलहरू पढ्न थालिन् ।

एउटा पत्रमा लेखिएको थियो—

'तपाईंको सिर्जना हाम्रो पत्रिकाका लागि उपयुक्त छ । कृपया नियमित रूपमा रचना उपलब्ध गराइदिनुहोला ।'

अर्कोमा थियो—

'हामी साहित्यिक सेवाको उद्देश्यले काम गरिरहेका छौँ । त्यसैले रचनाको पारिश्रमिक उपलब्ध गराउन असमर्थ छौँ ।'

अर्को पत्रमा लेखिएको थियो—

'हाम्रो संस्थाको वार्षिकोत्सव विशेषाङ्कका लागि तपाईंको उत्कृष्ट कथा आवश्यक छ ।'

तर पारिश्रमिकको कुरा कतै थिएन ।

उनले आफैँलाई प्रश्न गरिन्—

'यदि लेखकले आफ्नो रचना निःशुल्क दिइरहने हो भने उसले आफ्नो जीवन कसरी चलाउने ?'

उनलाई साहित्यिक सेवा र श्रमको शोषणबीचको भिन्नता छुट्याउन आवश्यक लाग्यो ।

निःशुल्क लेख्नु लेखकको स्वेच्छा हुन सक्छ । कुनै सामाजिक अभियान, सार्वजनिक हित वा मानवीय उद्देश्यका लागि लेखकले आफ्नो सिर्जना निःशुल्क उपलब्ध गराउन सक्छ । तर त्यसलाई सबै लेखकको अनिवार्य कर्तव्य ठान्नु उचित हुँदैन ।

अझ कतिपय संस्थाले लेखकको सिर्जना प्रयोग गरेर आफ्नो प्रतिष्ठा, पाठक संख्या वा आर्थिक लाभ बढाउँदा लेखकलाई कुनै प्रतिफल नदिनु न्यायोचित हुन सक्दैन ।

अनुपमाले आफ्नो नोटबुकमा लेखिन्—

'निःशुल्क सिर्जना लेखकको उदारता हुन सक्छ, तर निःशुल्क सिर्जनाको अपेक्षा संस्थाको अधिकार होइन ।'

त्यस रात अनुपमाले मञ्जरीसँग भएको कुराकानी सम्झिइन् ।

उनले एउटा लेख तयार पार्ने निर्णय गरिन् ।

शीर्षक राखिन्—

'लेखकले आफ्नो सिर्जनाको मूल्य माग्दा के ऊ साहित्यसेवी रहँदैन ?'

लेख्दै जाँदा उनले साहित्यको इतिहास, लेखकको सामाजिक भूमिका, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र आर्थिक आत्मनिर्भरताबारे आफ्ना विचारहरू समेटिन् ।

उनले लेखिन्—

'लेखक समाजको चेतनाको संवाहक हो । उसले अरूले नदेखेका प्रश्न देख्छ, नसुनिएका आवाज सुन्छ र नबोलिएका पीडालाई शब्द दिन्छ । तर उसले यी सबै काम गर्न आफ्नो समय, श्रम र जीवनको ठूलो हिस्सा खर्च गरेको हुन्छ । त्यसैले लेखकको सिर्जनालाई सम्मान गर्नु भनेको उसको श्रमलाई पनि सम्मान गर्नु हो ।'

त्यसपछि उनले अर्को अनुच्छेद थपिन्—

'साहित्य सेवा पनि हो र पेसा पनि हुन सक्छ । सेवा हुनुको अर्थ पारिश्रमिक निषेध हुनु होइन । पेसा हुनुको अर्थ सिर्जनाको नैतिकता समाप्त हुनु पनि होइन । लेखकले समाजप्रति आफ्नो दायित्व पूरा गर्न सक्छ र त्यही समयमा आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पनि पाउन सक्छ । यी दुईबीच विरोधाभास सिर्जना गर्नु नै गलत सोच हो ।'

लेख पूरा भएपछि उनले मञ्जरीलाई पठाइन् ।

केही समयपछि जवाफ आयो—

'अनुपमा, तपाईंले उठाउनुभएको प्रश्न व्यक्तिगत असन्तुष्टि होइन, साहित्यिक क्षेत्रको संरचनागत समस्या हो । यसबारे खुलेर छलफल हुनुपर्छ । तर विचारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न लेखकहरूबीच सहकार्य आवश्यक छ ।'

अनुपमाले त्यो सन्देश पढिन् ।

उनलाई लाग्यो, अब केवल आफ्नो समस्या सुनाएर बस्ने समय छैन । लेखनलाई पेसा बनाउन चाहनेहरूको साझा आवाज निर्माण गर्नुपर्छ ।

तर त्यही बेला उनको मोबाइलमा अर्को सन्देश आयो ।

एउटा चर्चित अनलाइन साहित्यिक पत्रिकाका सम्पादकको सन्देश थियो—

'अनुपमाजी, तपाईंको नयाँ कथा प्राप्त भयो । कथा राम्रो छ । तर यसपटक हामी प्रकाशन गर्न असमर्थ छौँ । हाम्रो सम्पादकीय नीतिसँग केही विचारहरू मेल खाँदैनन् ।'

अनुपमा झस्किइन् ।

उनले सन्देश पुनः पढिन् ।

त्यो कथा अरू कुनै कथा थिएन ।

त्यही थियो—'जनैभन्दा ठूलो मानवता '।

उनका यसअघिका २८ वटा कथा प्रकाशित गरिसकेको त्यही पत्रिकाले यसपटक उनको सिर्जना अस्वीकार गरेको थियो ।

उनले सम्पादकलाई जवाफ लेख्न खोजिन् । तर केही बेर रोकिइन् ।

उनको मनमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्यो—

'लेखकले पारिश्रमिक नपाए पनि लेखिरहने, आफ्नो विचार दबाएर पनि प्रकाशनको अवसर खोजिरहने र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतासमेत सम्झौतामा राख्नुपर्ने हो भने लेखकको आत्मसम्मान कहाँ रहन्छ ?'

उनले आफ्नो पाण्डुलिपि फेरि खोलिन् ।

त्यसको पहिलो पृष्ठमा लेखिएको थियो—

'जनैभन्दा ठूलो मानवता'

उनी केही बेर शीर्षक हेरिरहिन् ।

त्यसपछि डायरीमा एउटा वाक्य लेखिन्—

'लेखकको पहिलो अधिकार लेख्न पाउनु हो, दोस्रो अधिकार आफ्नो विचार व्यक्त गर्न पाउनु हो र तेस्रो अधिकार आफ्नो सिर्जनाको उचित मूल्य पाउनु हो । यीमध्ये कुनै अधिकार अर्कोको सर्त बन्नु हुँदैन ।'

त्यो रात अनुपमाले एउटा निर्णय गरिन् ।

अब उनी आफ्नो सिर्जनाको मूल्यका लागि मात्र होइन, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताका लागि पनि आवाज उठाउनेछिन् ।

तर उनलाई थाहा थिएन—आफ्नो विचारको पक्षमा उभिँदा आगामी दिनमा उनले कस्तो मूल्य चुकाउनुपर्नेछ ।

बाहिर फेरि पानी पर्न थालेको थियो ।

उनले झ्याल बन्द गरिन्, कम्प्युटर खोलेर आफ्नो कथा ब्लगमा प्रकाशित गर्ने तयारी गरिन् ।

कलम उनको हातमा थियो । विचार उनको आफ्नै थियो । निर्णय पनि उनकै हुनेवाला थियो ।

तर समाजले उनको स्वतन्त्र विचारलाई कति सहजतासाथ स्वीकार गर्ला ?

त्यो प्रश्नको उत्तर अझै बाँकी थियो ।

३: विचारको घाँटी निमोठ्ने बजार—लेखक कि प्रकाशकको कठपुतली ?

मुख्य भाव : सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता, वैचारिक असहिष्णुता, प्रकाशन संस्थाको उत्तरदायित्व र लेखकको आत्मसम्मान।

 

बिहानको समय थियो । अनुपमाले अघिल्लो रात आफ्नो व्यक्तिगत ब्लगमा प्रकाशित गरेको कथा 'जनैभन्दा ठूलो मानवता' विस्तारै पाठकहरूमाझ पुग्न थालेको थियो ।

कथा एउटा सामाजिक विषयमा आधारित थियो । त्यसमा कुनै धर्म, सम्प्रदाय वा समुदायलाई अपमान गर्ने उद्देश्य थिएन । बरु मानवीय मूल्य, समानता, सहिष्णुता र आपसी सम्मानलाई बाह्य पहिचानभन्दा माथि राखिएको थियो । कथाले परम्पराको सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने विचारसँगै परम्पराको नाममा हुने विभेदमाथि प्रश्न उठाएको थियो ।

अनुपमाको अपेक्षा थियो—पाठकले कथा पढ्नेछन्, विचारसँग सहमत वा असहमत हुनेछन् र साहित्यिक बहस गर्नेछन् ।

तर प्रतिक्रियाहरू उनको अपेक्षाभन्दा फरक देखिन थाले ।

कसैले लेखे—

'धेरै राम्रो कथा । धर्मभन्दा ठूलो मानवता भन्ने सन्देश आजको समाजलाई आवश्यक छ ।'

अर्काले टिप्पणी गरे—

'परम्पराको आलोचना गर्नु नै साहित्य होइन । लेखकले समाजको आस्थालाई पनि बुझ्नुपर्छ ।'

कसैले प्रश्न गरे—

'कथाले उठाएको विषय सही हुन सक्छ, तर त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने शैली कति सन्तुलित छ ?'

केहीले कथाको साहित्यिक पक्षमाथि चर्चा गरे । केहीले भने कथाको शीर्षकलाई लिएर व्यक्तिगत टिप्पणी गर्न थाले ।

अनुपमा सबै प्रतिक्रिया पढिरहेकी थिइन् ।

उनलाई असहमति स्वीकार गर्न कुनै समस्या थिएन । बरु फरक विचारबाट साहित्य समृद्ध हुने उनको विश्वास थियो । तर उनलाई एउटा कुरा असहज लागिरहेको थियो—कथाको विषयमा बहस हुनुपर्ने ठाउँमा लेखकको व्यक्तिगत आस्था, पहिचान र नियतमाथि प्रश्न उठाउन थालिएको थियो ।

उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—

'सिर्जनाको आलोचना गर्न पाइन्छ, तर सिर्जनाकर्ताको विचारलाई सुन्नुअघि नै उसलाई दोषी ठहर गर्ने प्रवृत्तिले साहित्यिक संवादलाई कमजोर बनाउँछ ।'

दिउँसो अनुपमाको मोबाइलमा एउटा फोन आयो ।

फोन गर्ने व्यक्ति त्यही अनलाइन साहित्यिक पत्रिकाका सम्पादक शेखर थिए, जहाँ उनका यसअघि २८ वटा कथा प्रकाशित भएका थिए ।

'नमस्कार अनुपमाजी !'

'नमस्कार सर ।'

'तपाईंको नयाँ कथा ब्लगमा पढेँ । सामाजिक सञ्जालमा पनि निकै चर्चा भइरहेको रहेछ ।'

'हो, केही प्रतिक्रिया आइरहेका छन् ।'

'तपाईंले हाम्रो पत्रिकामा पठाएको कथा पनि यही हो, होइन ?'

'हो स र।'

'हेर्नुस्, हामी तपाईंको लेखनको सम्मान गर्छौँ । तपाईंका धेरै कथा प्रकाशित गरेका छौँ । तर यो विषय अलि संवेदनशील छ । हाम्रो पत्रिकाको पाठकवर्ग फरक–फरक विचार र आस्थाका मानिसहरू हुनुहुन्छ । त्यसैले यस्ता विषय प्रकाशन गर्दा संस्थाले धेरै कुरा विचार गर्नुपर्छ ।'

अनुपमाले शान्त स्वरमा सोधिन्—

'त्यसो भए सर, साहित्यिक पत्रिकाले फरक विचार प्रस्तुत गर्ने सिर्जनालाई स्थान दिनु हुँदैन ?'

'त्यस्तो होइन । तर संस्थाको आफ्नै नीति हुन्छ ।'

'नीति हुनु स्वाभाविक हो । तर कुनै सिर्जना साहित्यिक दृष्टिले उपयुक्त हुँदाहुँदै पनि त्यसले उठाएको विचारसँग असहमत भएकै कारण अस्वीकार गरिन्छ भने त्यसलाई कसरी बुझ्ने ?'

शेखर केही बेर मौन रहे ।

'तपाईंले पनि हाम्रो अवस्था बुझिदिनुपर्छ । पत्रिका चलाउन आर्थिक स्रोत चाहिन्छ । विज्ञापनदाता, पाठक र व्यवस्थापन सबैलाई ध्यान दिनुपर्छ ।'

अनुपमाले अर्को प्रश्न गरिन्—

'त्यसो भए विज्ञापनदाता वा व्यवस्थापनको असन्तुष्टिले लेखकको अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता निर्धारण गर्ने हो ?'

'मैले त्यसो भनेको होइन ।'

'तर व्यवहारमा त्यस्तै भइरहेको छ कि भन्ने मेरो प्रश्न हो ।'

शेखरले कुरालाई अर्कैतिर मोड्दै भने—

'तपाईंको कथा ब्लगमा राख्नुभएको छ । पाठकले पढिरहेका छन् । अहिलेका लागि त्यही राम्रो भयो । आगामी दिनमा अरू विषयमा सहकार्य गरौँला ।'

फोन काटियो ।

अनुपमा केही बेर मोबाइल हेरिरहिन् ।

उनी सम्पादकको अधिकार अस्वीकार गर्न चाहन्नथिन् । कुनै पनि पत्रिकाले आफ्नो प्रकाशन नीति बनाउन सक्छ । प्रत्येक प्राप्त रचना प्रकाशित गर्नैपर्छ भन्ने पनि छैन ।

तर उनको प्रश्न फरक थियो—के सम्पादकीय निर्णय साहित्यिक गुणस्तर, तथ्यगत विश्वसनीयता र संस्थाको घोषित मापदण्डका आधारमा भइरहेको छ, कि कुनै विचारप्रतिको असहजताले त्यसलाई प्रभावित गरिरहेको छ ?

उनले अनुभव गरिन्, प्रकाशनको ढोका खुला हुनु मात्र पर्याप्त रहेनछ । त्यो ढोका विचारका आधारमा बन्द नहुने वातावरण पनि आवश्यक रहेछ ।

केही दिन बिते ।

अनुपमाको कथाले अनलाइनमा थप चर्चा पाउन थाल्यो । विभिन्न समूहमा कथा साझा गरियो । कसैले कथाको सन्देशलाई समर्थन गरे । कसैले आफ्नो दृष्टिकोणबाट आलोचना गरे ।

त्यही क्रममा निश्चल नामका एक युवा पाठकले उनलाई सन्देश पठाए ।

'अनुपमाजी, तपाईंको कथा पढेँ । मलाई कथाको एउटा पक्षसँग असहमति छ । तर यसले उठाएको मानवताको प्रश्न निकै महत्त्वपूर्ण लाग्यो । साहित्यले हामीलाई सोच्न बाध्य बनाउनुपर्छ भन्ने लाग्छ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'तपाईंको असहमति पनि स्वागतयोग्य छ । असहमत भएर पनि संवाद गर्न सक्नु नै साहित्यिक संस्कार हो ।'

निश्चलले थपे—

'तर हाम्रो समाजमा कुनै विषयमा फरक विचार राख्नेबित्तिकै लेखकलाई व्यक्तिगत रूपमा आक्रमण गर्ने चलन बढेको देखिन्छ । यसले नयाँ लेखकहरूलाई डराउने वातावरण बनाउँदैन र ?'

अनुपमा केही क्षण रोकिइन् ।

त्यो प्रश्न गम्भीर थियो ।

'बनाउँछ । अझ नयाँ लेखकले प्रकाशनको अवसर, साहित्यिक सम्बन्ध र भविष्यको सम्भावना गुम्ने डरले आफ्ना विचार दबाउन सक्छन् । त्यसैले साहित्यिक संस्थाले सिर्जनाको मूल्याङ्कन गर्दा पारदर्शी मापदण्ड अपनाउनु आवश्यक छ ।'

निश्चलले भने—

'त्यसो भए लेखकले आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा व्यक्त गर्न पाउने अधिकारको रक्षा गर्ने कुनै साझा संस्था वा अभियान आवश्यक छ ।'

अनुपमाको मनमा एउटा नयाँ सम्भावना जन्मियो ।

केही दिनपछि अनुपमाले एउटा साहित्यिक छलफलमा भाग लिइन् । त्यहाँ प्रकाशक विवेक, सम्पादक शेखर, लेखक मञ्जरी र अन्य साहित्यकर्मी उपस्थित थिए ।

छलफलको विषय थियो—'नेपाली साहित्यको वर्तमान अवस्था र प्रकाशनको चुनौती' ।

कार्यक्रममा एकजना लेखकले आफ्नो अनुभव सुनाए ।

'हामीले रचना पठाउँछौँ । महिनौँसम्म जवाफ आउँदैन । कहिले प्रकाशित हुन्छ, कहिले हुँदैन । पारिश्रमिकको कुरा गर्दा संस्थाको आर्थिक अवस्था कमजोर भएको जवाफ आउँछ । तर त्यही संस्थाले हाम्रो सिर्जना प्रयोग गरेर आफ्नो प्रतिष्ठा बढाइरहेको हुन्छ ।'

अर्का लेखकले थपे—

'कतिपय अवस्थामा लेखकलाई आफ्नै रचना प्रकाशित गराउन आर्थिक योगदान गर्न भनिन्छ । नयाँ लेखकले अवसरको खोजीमा त्यस्तो प्रस्ताव स्वीकार पनि गर्न सक्छन् । तर प्रकाशनको वास्तविक लागत, बिक्री, सम्पादन र लेखकको योगदानबारे पारदर्शिता हुनुपर्छ ।'

त्यसपछि प्रकाशक विवेकले आफ्नो पक्ष राखे ।

'प्रकाशन व्यवसाय पनि सजिलो छैन । कागज, छपाइ, वितरण, प्रचारप्रसार र कर्मचारीको खर्च हुन्छ । पुस्तक बिक्री नभए प्रकाशक पनि घाटामा जान्छ । सबै पुस्तकले बजार पाउँदैनन् । त्यसैले प्रत्येक लेखकलाई ठूलो रोयल्टी दिन सकिन्छ भन्ने छैन ।'

अनुपमाले उनको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिन् ।

उनले उत्तर दिइन्—

'प्रकाशकको समस्या पनि वास्तविक हो । लेखकले मात्र सबै दोष प्रकाशकमाथि थोपर्नु उचित हुँदैन । तर प्रकाशकको आर्थिक कठिनाइलाई आधार बनाएर लेखकको श्रमको मूल्य सधैँ शून्य राख्न पनि मिल्दैन । पुस्तकको बिक्री विवरण, सम्झौता र रोयल्टीको आधार पारदर्शी हुनुपर्छ । लेखक र प्रकाशक दुवैको हित सुरक्षित हुने व्यवस्था आवश्यक छ ।'

शेखरले बीचमै प्रश्न गरे—

'तर अनुपमाजी, तपाईंले प्रत्येक सिर्जनाको पारिश्रमिक अनिवार्य हुनुपर्छ भन्न खोज्नुभएको हो ? साहित्यिक पत्रिका सबैले पारिश्रमिक दिन सक्ने अवस्थामा छैनन् ।'

अनुपमाले भनिन्—

'म प्रत्येक संस्थाको आर्थिक अवस्थाबारे अनभिज्ञ छु । तर संस्थाले निःशुल्क योगदान मागेको हो भने त्यसलाई स्पष्ट रूपमा भन्नुपर्छ । लेखकलाई पनि स्वेच्छाले योगदान गर्ने वा नगर्ने निर्णय गर्न दिनुपर्छ । संस्थाले आफ्नो आर्थिक लाभका लागि सिर्जना प्रयोग गर्छ भने उचित पारिश्रमिकको व्यवस्था हुनुपर्छ । मुख्य कुरा पारदर्शिता र सहमति हो ।'

मञ्जरीले अनुपमाको विचारलाई समर्थन गर्दै थपिन्—

'साहित्यिक संस्थाले लेखकको योगदानलाई सम्मान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । सबै कुरा बजारले मात्र निर्धारण गर्न सक्दैन । तर लेखकको श्रमलाई अदृश्य बनाएर साहित्यको विकास पनि सम्भव छैन ।'

छलफल केही समयपछि थप गम्भीर बन्यो ।

एउटा युवा लेखकले प्रश्न गरे—

'यदि लेखकले कुनै संस्थाको विचारसँग नमिल्ने कथा लेख्यो भने उसको सिर्जनालाई अवसरबाट वञ्चित गर्न मिल्छ ?'

शेखरले उत्तर दिए—

'सम्पादकीय स्वतन्त्रता पनि आवश्यक हुन्छ । पत्रिकाले आफ्नो उद्देश्यअनुसार सामग्री छनोट गर्न पाउँछ ।'

अनुपमाले तुरुन्त भनिन्—

'निश्चय नै । तर सम्पादकीय स्वतन्त्रता र वैचारिक असहिष्णुता एउटै कुरा होइनन् । साहित्यिक गुणस्तर, तथ्य, भाषिक शुद्धता र प्रकाशनको उद्देश्यका आधारमा अस्वीकार गर्नु एउटा कुरा हो । लेखकको विचारसँग असहमत भएकै कारण उसको सिर्जनालाई निषेध गर्नु अर्कै कुरा हो । यीबीचको भिन्नता बुझ्नुपर्छ ।'

त्यसपछि केही क्षण मञ्चमा मौनता छायो ।

कार्यक्रमपछि अनुपमा घर फर्किइन् ।

उनको मनमा अनेक विचार खेलिरहेका थिए । उनले बुझिसकेकी थिइन्—लेखकको सङ्घर्ष केवल पैसा नपाउने समस्या मात्र रहेनछ । प्रकाशनको पहुँच, संस्थागत सम्बन्ध, वैचारिक विविधता, पाठकको रुचि र बजारको सीमितताले पनि लेखकको भविष्य निर्धारण गरिरहेका रहेछन् ।

घर पुगेपछि उनले आरवलाई दिनभरको छलफल सुनाइन् ।

आरवले सोधे—

'अब तिमी के गर्ने विचारमा छौ ?'

'मलाई लाग्छ, हामीले लेखकहरूको साझा आवाज बनाउनुपर्छ ।'

'त्यसका लागि के गर्नुपर्छ ?'

'पहिले लेखकका वास्तविक समस्या पहिचान गर्नुपर्छ । लेखनको पारिश्रमिक, रोयल्टी, प्रकाशन सम्झौता, सिर्जनाको प्रयोग, सम्पादकीय निष्पक्षता र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताबारे साझा छलफल गर्नुपर्छ ।'

आरवले भने—

'त्यसो गर्दा कतिपय संस्थासँग तिम्रो सम्बन्ध बिग्रन सक्छ ।'

अनुपमा केही बेर मौन भइन् ।

'त्यो सम्भावना छ । तर सम्बन्ध जोगाउनकै लागि आफ्नो प्रश्न दबाइरहने हो भने परिवर्तन कसरी आउँछ ? म सबै संस्थाको विरोध गर्न चाहन्नँ । इमानदार भएर काम गरिरहेका सम्पादक र प्रकाशक पनि छन् । तर गलत अभ्यास छ भने त्यसबारे प्रश्न गर्न पाउनुपर्छ ।'

'अनि तिम्रो आफ्नै लेखन ?'

'त्यो त निरन्तर चलिरहन्छ । म आफ्नो विचारको स्वतन्त्रता जोगाउन चाहन्छु, तर त्यसका लागि अरूको स्वतन्त्रता पनि सम्मान गर्छु । आलोचना सहन्छु, तथ्यगत त्रुटि भए सच्याउँछु । तर असहमतिलाई व्यक्तिगत शत्रुतामा बदल्न दिन्नँ ।'

आरवले मुस्कुराउँदै भने—

'त्यसो भए तिमी अब कथाकार मात्र रहेनौ, लेखकको अधिकारको आवाज पनि बन्न लागिछौ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'म कुनै आन्दोलनको नारा बन्न चाहन्नँ । म त यति मात्र चाहन्छु—लेखकले आफ्नो सिर्जनाको मूल्य माग्दा अपमानित हुन नपरोस् र विचार लेख्दा अवसर गुम्ने डरले मौन बस्न नपरोस् ।'

भोलिपल्ट बिहान अनुपमाले मञ्जरी, निश्चल र केही अन्य लेखकलाई अनलाइन बैठकका लागि निमन्त्रणा पठाइन् ।

बैठकमा महिला तथा पुरुष दुवै लेखक सहभागी भए । नयाँ पुस्ताका लेखकदेखि लामो समयदेखि साहित्यमा सक्रिय व्यक्तिसम्मले आफ्ना अनुभव सुनाए ।

कसैले पारिश्रमिक नपाएको कुरा उठाए । कसैले पुस्तकको बिक्री विवरण नपाएको गुनासो गरे । कसैले आफ्नो सिर्जना अनुमति नलिई प्रयोग भएको अनुभव सुनाए । कसैले संस्थागत सम्बन्ध कमजोर हुने डरले आफ्ना विचार खुलस्त राख्न नसकेको बताए ।

अनुपमाले सबैका कुरा सुनिन् ।

त्यसपछि भनिन्—

'हामीले केवल गुनासो गरेर पुग्दैन । लेखकको श्रमलाई सम्मान गर्ने व्यवहारिक आधार तयार गर्नुपर्छ । हामी कुनै एउटा संस्था वा व्यक्तिविरुद्ध अभियान चलाउन चाहँदैनौँ । हामी पारदर्शिता, निष्पक्षता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताका पक्षमा साझा आवाज उठाउन चाहन्छौँ ।'

बैठकमा केही प्रस्तावहरू तयार भए ।

·         लेखनको पारिश्रमिक र रोयल्टीसम्बन्धी स्पष्ट सम्झौताको अभ्यास ।

·         पुस्तक बिक्री र लेखकको आम्दानीको पारदर्शी विवरण ।

·         साहित्यिक रचनाको प्रयोगमा लेखकको अनुमति र श्रेय सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था ।

·         प्रकाशन अस्वीकार गर्दा सम्भव भएसम्म स्पष्ट सम्पादकीय आधार दिने संस्कार ।

·         नयाँ लेखकलाई समान अवसर र निष्पक्ष मूल्याङ्कन ।

·         लेखकको सामाजिक सुरक्षा र जीविकोपार्जनका लागि सम्बन्धित निकायसँग नीतिगत छलफल ।

बैठकको अन्त्यमा निश्चलले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न राखे ।

'हामीले लेखकको अधिकारको कुरा गरिरहेका छौँ । तर पाठकलाई पनि यो अभियानमा जोड्नुपर्दैन ? आखिर पुस्तक किन्ने, पढ्ने र साहित्यलाई जीवन्त राख्ने त पाठक नै हुन् ।'

मञ्जरीले सहमति जनाइन् ।

'अवश्य । लेखकले सिर्जना गर्छ, प्रकाशकले पाठकसम्म पुर्‍याउँछ र पाठकले साहित्यलाई जीवन दिन्छ । यी तीन पक्षबीच विश्वासको सम्बन्ध आवश्यक छ ।'

अनुपमाले बैठकको निष्कर्ष लेखिन् ।

'लेखकको अधिकार, प्रकाशकको उत्तरदायित्व र पाठकको सहभागिता—यी तीनवटाको सन्तुलनबाट मात्र साहित्यको स्वस्थ वातावरण निर्माण हुन सक्छ ।'

त्यसपछि सबैले सहमति जनाए—अब एउटा सार्वजनिक साहित्यिक संवाद आयोजना गरिनेछ ।

साँझ परिसकेको थियो ।

अनुपमा आफ्नो टेबुलमा बसेर बैठकको विवरण तयार गर्दै थिइन् । त्यही बेला उनलाई एउटा अपरिचित नम्बरबाट फोन आयो ।

'हेलो, अनुपमाजी ?'

'हजुर, बोल्दै छु ।'

'म एउटा प्रकाशन संस्थाबाट बोलेको । तपाईंको नयाँ कथा र त्यसपछि उठेको बहसबारे जानकारी पाएको छु । तपाईंको लेखन राम्रो छ । हामी तपाईंको अर्को पुस्तक प्रकाशित गर्न इच्छुक छौँ ।'

अनुपमालाई खुसी लाग्यो ।

'धन्यवाद । म पनि प्रकाशनका लागि उपयुक्त संस्थासँग सहकार्य गर्न चाहन्छु ।'

फोन गर्ने व्यक्तिले केही बेरपछि भने—

'तर एउटा कुरा छ । तपाईंका केही विचारहरू बजारका लागि अलि संवेदनशील हुन सक्छन् । आगामी पुस्तकमा त्यस्ता विषय कम राख्नुभयो भने बिक्रीको सम्भावना राम्रो हुन्छ । हामी तपाईंलाई राम्रो प्रचार पनि गरिदिन्छौँ ।'

अनुपमा चुप भइन् ।

उनले सोचेकी थिइन्—सायद अब उनको सिर्जनाले नयाँ प्रकाशनको अवसर पाउनेछ । तर प्रस्तावसँगै एउटा सर्त पनि आएको थियो ।

'तपाईंले भन्न खोज्नुभएको कुरा स्पष्ट पारिदिनुहुन्छ ?' उनले सोधिन् ।

'हामी चाहन्छौँ, पुस्तक सबै पाठकलाई स्वीकार्य होस् । विवादित विषयले पुस्तकको बजार बिगार्न सक्छ ।'

अनुपमाले शान्त स्वरमा भनिन्—

'पाठकलाई सम्मान गर्नुपर्छ भन्ने कुरामा म सहमत छु । तथ्यगत गल्ती, अपमानजनक भाषा वा कमजोर प्रस्तुति भए म सच्याउन तयार छु । तर बजारको डरले विचार नै हटाउनुपर्ने हो भने त्यसबारे मैले सोच्नुपर्छ ।'

'त्यसो भए हामी पछि कुरा गरौँला,' भन्दै फोन काटियो ।

अनुपमा केही बेर स्थिर बसिन् ।

उनलाई लाग्यो—प्रकाशनको ढोका खुलेको थियो, तर त्यसको भित्र विचारको मूल्य तिर्नुपर्ने सर्त लुकेको हुन सक्थ्यो ।

उनले आफ्नो पाण्डुलिपि उठाइन् ।

त्यसको अन्तिम पृष्ठमा एउटा वाक्य लेखिन्—

'लेखकलाई मौन बनाउने सबैभन्दा सजिलो उपाय उसको कलम खोस्नु होइन, उसको कलम चल्ने आधार नै बन्द गरिदिनु हो ।'

त्यसपछि उनले अर्को वाक्य थपिन्—

'तर आर्थिक अभावले लेखकको विचार निर्धारण गर्न थाल्यो भने साहित्यको स्वतन्त्रता केवल पुस्तकको भूमिकामा सीमित हुनेछ ।'

उनको मोबाइलमा मञ्जरीको सन्देश आयो ।

'अनुपमा, सार्वजनिक साहित्यिक संवादको मिति तय भयो । लेखक, प्रकाशक, सम्पादक र पाठक सबैलाई निमन्त्रणा पठाउँदैछौँ । अब हाम्रो कुरा सार्वजनिक रूपमा राख्नुपर्छ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'यसपटक हामी केवल लेखकले के पाउनुपर्छ भनेर होइन, साहित्यिक वातावरण कस्तो हुनुपर्छ भनेर पनि कुरा गर्नेछौँ ।'

उनले कम्प्युटर बन्द गरिन् ।

झ्यालबाहिर अँध्यारो फैलिँदै थियो । तर उनको मनमा एउटा नयाँ उज्यालो जन्मिएको थियो ।

उनले बुझिसकेकी थिइन्—लेखकले आर्थिक असुरक्षा मात्र होइन, वैचारिक दबाबसँग पनि जुध्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । तर त्यसको समाधान एक्लो विद्रोहमा होइन, पारदर्शी संस्था, जिम्मेवार प्रकाशन, सचेत पाठक र लेखकहरूको सामूहिक एकतामा खोज्नुपर्छ ।

कलम स्वतन्त्र हुनुपर्छ, तर त्यो स्वतन्त्रता टिकाउन लेखकको जीवन पनि सुरक्षित हुनुपर्छ ।

अनुपमाले डायरी बन्द गरिन् ।

भोलिको दिन केवल उनको व्यक्तिगत सङ्घर्षको दिन हुने थिएन । त्यो नेपाली साहित्यको एउटा साझा प्रश्न सार्वजनिक रूपमा उठ्ने दिन हुनेवाला थियो ।

४: मसी सुक्दै गएको कलम—सिर्जनाको अस्तित्वमाथि सङ्कट

मुख्य भाव : आर्थिक अभाव, सिर्जनशीलताको निरन्तरता र लेखकहरूको सामूहिक जागरण ।

सार्वजनिक साहित्यिक संवादको तयारी तीव्र हुँदै थियो । अनुपमा र मञ्जरीले विभिन्न लेखकसँग सम्पर्क गरिरहेका थिए । निश्चलले नयाँ पुस्ताका लेखकहरूलाई कार्यक्रममा सहभागी गराउने जिम्मेवारी लिएका थिए ।

अनुपमाले यसपटक एउटा फरक निर्णय गरिन् । साहित्यिक क्षेत्रमा स्थापित नामहरूका विचार मात्र सुनेर पुग्दैन, लेखनकै भरमा जीवन चलाउन खोजिरहेका तर चर्चामा नआएका लेखकहरूको वास्तविक अवस्था पनि बुझ्नुपर्छ ।

उनले केही युवा लेखकसँग भेटघाट गर्ने कार्यक्रम बनाइन् ।

पहिलो भेट एकजना युवतीसँग भयो । उनको नाम थियो—सिर्जना ।

सिर्जना एउटा निजी विद्यालयमा अध्यापन गर्थिन् । बिहानदेखि साँझसम्म विद्यालयको जिम्मेवारी पूरा गरेपछि मात्र उनलाई आफ्नो साहित्यिक कामका लागि समय मिल्थ्यो ।

अनुपमाले सोधिन्, 'तपाईंलाई लेख्न पर्याप्त समय मिल्छ ?'

सिर्जनाले मुस्कुराउँदै भनिन्, 'समय मिलाउने होइन, समय चोर्ने हो । बिहान घरको काम, त्यसपछि विद्यालय, साँझ परिवारको जिम्मेवारी । सबै काम सकेपछि राति मात्र आफ्नो डायरी खोल्न पाउँछु ।'

'अनि लेखनबाट केही आम्दानी हुन्छ ?'

'कहिलेकाहीँ लेख प्रकाशित हुँदा थोरै पारिश्रमिक आउँछ । एउटा कविता सङ्ग्रह पनि प्रकाशित गरेकी छु । तर त्यसको बिक्रीबाट प्राप्त रकमले अर्को पुस्तक प्रकाशन गर्ने खर्चसमेत धान्न कठिन भयो ।'

'त्यसो भए तपाईंले लेखनलाई पेसा बनाउने सोच त्याग्नुभयो ?'

सिर्जना केही बेर चुप लागिन् ।

'त्यागेकी छैन । तर अहिले अध्यापन मेरो जीविकाको आधार हो र लेखन मेरो सिर्जनात्मक पहिचान । कहिलेकाहीँ दुवैलाई सँगै अघि बढाउन कठिन हुन्छ ।'

उनको जवाफले अनुपमालाई सोच्न बाध्य बनायो ।

साहित्यमा सक्रिय धेरै व्यक्तिले आफ्नो जीविकाका लागि अर्को पेसा अपनाएका थिए । तर त्यसको अर्थ उनीहरूको सिर्जनशीलता कमजोर थियो भन्ने होइन । समस्या त उनीहरूको लेखनले आर्थिक रूपमा पर्याप्त आधार नपाउनु थियो ।

दोस्रो भेट पत्रकारिता गरिरहेका युवा लेखक विवेकसँग भयो ।

विवेकले विभिन्न पत्रपत्रिकामा काम गरेका थिए । समाचार लेखन, सम्पादन र रिपोर्टिङ उनको नियमित जिम्मेवारी थियो । साहित्यिक कथा लेख्ने उनको रुचि भने छुट्टै थियो ।

अनुपमाले सोधिन्, 'पत्रकारिताबाट साहित्य लेखनलाई कति सहयोग पुगेको छ ?'

विवेकले भने, 'समाज बुझ्न सहयोग पुगेको छ । मानिसका वास्तविक जीवन र समस्यासँग नजिक हुन पाएको छु । तर पत्रकारिताको समयसीमा र कामको दबाबले आफ्ना सिर्जनाका लागि समय निकाल्न गाह्रो हुन्छ ।'

'तपाईंको साहित्यिक रचनाबाट आम्दानी हुन्छ ?'

'कहिलेकाहीँ । तर नियमित होइन । पत्रकारिताबाट जीविका चल्छ । साहित्यबाट चाहिँ आत्मसन्तुष्टि र पहिचान प्राप्त हुन्छ ।'

अनुपमाले अर्को प्रश्न गरिन् ।

'यदि साहित्यबाट पनि पर्याप्त आम्दानी हुने वातावरण बन्यो भने ?'

विवेकले तुरुन्तै जवाफ दिए—

'त्यसले धेरै लेखकलाई सिर्जनामा बढी समय दिन सहयोग गर्थ्यो । तर लेखकले पनि पाठकको आवश्यकता, भाषाको गुणस्तर र समाजको बदलिँदो चेतना बुझ्नुपर्छ । केवल पारिश्रमिक मागेर साहित्यको स्तर बढ्दैन । लेखकको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै ठूलो हुन्छ ।'

अनुपमालाई उनको कुरा मन पर्‍यो ।

तेस्रो भेट एकजना पूर्णकालीन युवा लेखक आर्यनसँग भयो । उनले कुनै नियमित जागिर नगरी लेखन, सम्पादन र पुस्तक प्रकाशनकै माध्यमबाट जीविका चलाउने प्रयास गरिरहेका थिए ।

उनको कोठामा पुस्तकका थुप्रा थिए । भित्तामा केही साहित्यिक प्रमाणपत्र झुन्डिएका थिए । टेबुलमा अधुरा पाण्डुलिपि थिए ।

अनुपमाले सोधिन्, 'लेखनबाट जीवन चलाउन कत्तिको सहज छ ?'

आर्यनले हल्का हाँस्दै भने, 'सहज भएको भए तपाईंलाई मेरो कोठामा चियाको सट्टा कफी खुवाउँथेँ होला ।'

तीनै जना हाँसे ।

तर उनको हाँसोभित्र गहिरो निराशा थियो ।

'मलाई लेख्न मन लाग्छ । मैले लेखेरै बाँच्ने निर्णय गरेको छु । तर पुस्तक लेख्न महिनौँ लाग्छ । प्रकाशक खोज्नुपर्छ । पुस्तक प्रकाशित भएपछि बिक्रीको विवरण पाउन कठिन हुन्छ । रोयल्टी नियमित हुँदैन । कतिपय रचनाको पारिश्रमिकको कुरा गर्दा जवाफ आउँदैन । यस्तो अवस्थामा परिवारको जिम्मेवारी कसरी पूरा गर्ने भन्ने चिन्ता सधैँ रहन्छ ।'

'अनि अर्को पेसा अपनाउने विचार गर्नुभएको छैन ?'

'गरेको छु । तर प्रत्येकपटक नयाँ काममा समय दिन थालेपछि लेखन पछाडि पर्छ । म लेखनलाई नै आफ्नो मुख्य पेसा बनाउन चाहन्छु । तर सपना देखेर मात्र जीवन चल्दैन रहेछ ।'

अनुपमाले उनको कोठामा रहेको एउटा पुरानो कलम देखिन् ।

'यो कलम कति पुरानो हो ?'

आर्यनले भने, 'मेरा बुबाले दिनुभएको हो । उहाँ भन्नुहुन्थ्यो, कलमले मानिसको भविष्य बदल्न सक्छ । अहिले कहिलेकाहीँ लाग्छ, कलमले अरूको भविष्य बदल्ने सपना त देखाउँछ, आफ्नै जीवनचाहिँ बदल्न सकेको छैन ।'

अनुपमा केही क्षण मौन रहिन् ।

उनले बुझिन्—लेखनको समस्या केवल आम्दानी कम हुनु होइन । निरन्तर सिर्जना गर्न आवश्यक समय, मानसिक शान्ति, अध्ययनका स्रोत र भविष्यप्रतिको सुरक्षा पनि नहुनु हो ।

उता अनुपमाको आफ्नै घरमा पनि आर्थिक दबाब बढिरहेको थियो ।

घरभाडा, खाद्यान्न, बिजुली, इन्टरनेट, औषधि र दैनिक आवश्यकताका खर्चहरू नियमित रूपमा बढिरहेका थिए । लेखनबाट आउने आम्दानी भने अनियमित थियो ।

एक साँझ आरवले घरखर्चको हिसाब देखाउँदै भने—

'अनुपमा, यो महिनाको आम्दानीले सबै खर्च धान्न कठिन हुने भयो । केही समयका लागि तिमीले पनि अर्को कामबारे सोच्नुपर्छ कि ?'

अनुपमा चुप लागिन् ।

आरवले थपे—

'म तिम्रो लेखनको विरोधी होइन । तिम्रो कामप्रति मलाई सम्मान छ । तर घरको जिम्मेवारी पनि हामी दुवैको हो ।'

'म बुझ्छु ।'

'तिमीले यति धेरै समय लेखनमा लगाएकी छौ । त्यसको मूल्य पनि पाउनुपर्ने हो । तर व्यवहारमा अहिले हामीलाई नियमित आम्दानी चाहिएको छ ।'

अनुपमाले आफ्नो टेबुलतिर हेरिन् । त्यहाँ उनको नयाँ उपन्यासको पाण्डुलिपि थियो । करिब छ महिनादेखि उनी त्यसमा काम गरिरहेकी थिइन् ।

'यदि मैले अहिले लेखन छोडेर अर्को काम रोजेँ भने यो पाण्डुलिपि अधुरै रहन्छ ।'

आरवले शान्त स्वरमा भने—

'लेखन छोड्नुपर्छ भनेको होइन । तर केही समयका लागि अर्को आम्दानीको बाटो खोज्नुपर्छ भन्ने हो ।'

अनुपमाले कुनै विवाद गरिनन् ।

उनी जान्दथिन्, आरवको प्रश्नमा विरोधभन्दा पनि पारिवारिक यथार्थ थियो ।

त्यो रात उनले धेरै बेर निदाउन सकिनन् ।

उनको मनमा दुईवटा आवाज खेलिरहेका थिए ।

एउटाले भनिरहेको थियो—आफ्नो सपना बचाऊ ।

अर्कोले भनिरहेको थियो—आफ्नो जीवन र परिवारको जिम्मेवारी पनि पूरा गर ।

उनले डायरी खोलिन् ।

'लेखकले समाजको दुःख लेख्दा आफ्नो दुःख बिर्सन सक्छ । तर आफ्नो जीवनको आवश्यकतालाई सधैँ पछाडि राख्न सक्दैन । सिर्जनशीलता जीवित रहन आर्थिक आधार पनि चाहिन्छ ।'

त्यसपछि उनले कलम टेबुलमा राखिन् ।

त्यो दिन धेरै समयसम्म केही लेख्न सकिनन् ।

भोलिपल्ट निश्चलले अनुपमालाई एउटा समाचार पठाए ।

समाचारमा एकजना युवा लेखकले आर्थिक कठिनाइका कारण साहित्यिक लेखनबाट केही समयका लागि टाढिने निर्णय गरेको उल्लेख थियो ।

त्यस लेखकले आफ्नो सार्वजनिक वक्तव्यमा लेखेका थिए—

'मैले साहित्यलाई जीवनको उद्देश्य ठानेँ । तर उद्देश्यले मात्र जीवनका आवश्यकता पूरा नहुने रहेछन् । परिवारको जिम्मेवारी र आर्थिक यथार्थका कारण अब केही समय आफ्नो पेसागत काममा केन्द्रीत हुनुपर्ने भयो ।'

अनुपमाले समाचार पढिन् ।

त्यसपछि निश्चललाई फोन गरिन् ।

'निश्चल, यस्ता लेखक कति होलान् ?'

'धेरै हुन सक्छन् । तर सबैको तथ्याङ्क छैन । कतिपयले लेख्न छोडेका छन्, कतिपयले लेखनलाई समय मिल्दा गर्ने काम बनाएका छन् । कतिपयले निरन्तर लेखिरहेका छन् तर उनीहरूको सिर्जनाले आर्थिक आधार पाएको छैन ।'

'हामीले यस्ता लेखकको अवस्था सार्वजनिक रूपमा उठाउनुपर्छ ।'

'त्यसका लागि तथ्य र अनुभव दुवै चाहिन्छ ।'

'ठीक भन्यौ । हामी अनुमानका आधारमा कसैलाई पूर्णकालीन लेखक वा आर्थिक रूपमा सफल घोषणा गर्दैनौँ । लेखक स्वयंको अनुभव, प्रकाशन सम्झौता, बिक्री र पारिश्रमिकको वास्तविक अवस्था बुझेर कुरा उठाउँछौँ ।'

निश्चलले भने—

'त्यसो भए सार्वजनिक साहित्यिक संवादलाई केवल भाषणको कार्यक्रम नबनाऔँ । लेखकको वास्तविक अवस्था बुझ्ने र समाधान प्रस्ताव गर्ने कार्यक्रम बनाऔँ ।'

अनुपमालाई यो सुझाव निकै उपयोगी लाग्यो ।

उनीहरूले कार्यक्रमको स्वरूप परिवर्तन गर्ने निर्णय गरे ।

अब कार्यक्रममा केवल साहित्यिक भाषण हुने थिएन । लेखकहरूको अनुभव, प्रकाशकको पक्ष, पाठकको भूमिका, रोयल्टी प्रणाली र संस्थागत उत्तरदायित्वमाथि खुला छलफल हुने थियो ।

त्यसै दिन अनुपमा मञ्जरीलाई भेट्न गइन् ।

उनले आफ्नो घरको आर्थिक अवस्था र नयाँ लेखकहरूसँगको भेटबारे सबै कुरा सुनाइन् ।

मञ्जरीले ध्यानपूर्वक सुनिन् ।

'अनुपमा, तपाईंले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुभएको छ । लेखकको समस्या व्यक्तिगत असफलता होइन । तर सबै लेखकलाई पूर्णकालीन बन्नैपर्छ भन्ने पनि छैन । कसैले जागिरसँगै लेख्छ, कसैले पत्रकारितासँगै, कसैले व्यवसायसँगै । त्यसलाई कम मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन । समस्या त लेखनलाई पूर्णकालीन पेसा बनाउन चाहनेले अवसर नै नपाउनु हो ।'

अनुपमाले सहमति जनाइन् ।

मञ्जरीले थपिन्—

'हामीले पूर्णकालीन लेखक र अन्य पेसासँगै साहित्य लेख्ने लेखकबीच अनावश्यक विभाजन गर्नु हुँदैन । बरु सबैको श्रमको सम्मान गर्दै पूर्णकालीन लेखनलाई सम्भव बनाउने आर्थिक संरचना निर्माण गर्नुपर्छ ।'

'त्यो संरचना कसरी बनाउन सकिएला ?'

'पहिलो कुरा, लेखक र प्रकाशकबीच स्पष्ट सम्झौता हुनुपर्छ ।

दोस्रो, साहित्यिक पत्रपत्रिकाले आफ्नो क्षमताअनुसार पारिश्रमिकको व्यवस्था गर्नुपर्छ ।

तेस्रो, पुस्तकालय र शैक्षिक संस्थाले नेपाली पुस्तक खरिद गर्ने परम्परा बलियो बनाउनुपर्छ ।

चौथो, लेखकका लागि पारदर्शी अनुदान र सिर्जना वृत्तिको व्यवस्था हुनुपर्छ ।

पाँचौँ, लेखकको सामाजिक सुरक्षा र बौद्धिक सम्पत्ति अधिकारको संरक्षण गर्नुपर्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हामीले यस्ता सबै विषयलाई सार्वजनिक संवादमा राख्नुपर्छ ।'

मञ्जरीले मुस्कुराउँदै भनिन्—

'त्यसैले त म तपाईंको अभियानमा सहभागी भएकी हुँ । तपाईंले एउटा व्यक्तिगत प्रश्नलाई सामूहिक मुद्दा बनाउनुभएको छ ।'

साँझ अनुपमा आफ्नो कोठामा फर्किइन् ।

उनले नयाँ कथा लेख्ने प्रयास गरिन् । तर मन एकाग्र हुन सकेन ।

कम्प्युटरको पर्दामा खाली पृष्ठ थियो । छेउमा केही पुराना कलम थिए । उनले एउटा कलम उठाइन् । त्यसको मसी सकिएको रहेछ ।

अर्को कलम खोजिन् । त्यो पनि राम्ररी चलिरहेको थिएन ।

अन्ततः दराजबाट नयाँ कलम निकालिन् ।

कलम चल्न थाल्यो ।

उनलाई अचानक एउटा प्रतीकात्मक अनुभूति भयो ।

कलममा मसी सकिए नयाँ मसी भर्न सकिन्छ । कलम बिग्रिए नयाँ कलम किन्न सकिन्छ । तर लेखकको सिर्जनशीलतामा आर्थिक अभाव, निराशा र निरन्तर असुरक्षाले चोट पुर्‍यायो भने त्यसलाई पुनः जागृत गर्न कति कठिन हुन्छ !

उनले डायरीमा लेखिन्—

'मसी सकिएको कलम फेरि चलाउन सकिन्छ । तर लेख्ने समय, अवसर र आत्मविश्वास गुमाएको प्रतिभालाई कसरी फर्काउने ?'

त्यही बेला आरव कोठामा आए ।

'आज केही लेखिनौ ?'

'लेख्न खोजेकी थिएँ । तर मन लागेन ।'

'अहिले तिमीमाथि धेरै दबाब छ । केही समय आराम गर ।'

'आराम गरेर मात्र समस्या समाधान हुँदैन आरव । मेरो जस्तै अवस्था भएका धेरै लेखक छन् । कसैले परिवारको जिम्मेवारीका कारण लेख्न छोडेका छन् । कसैले प्रकाशनको अवसर नपाएर । कसैले पारिश्रमिक नपाएर । अनि हामीले साहित्यको भविष्य उज्ज्वल बनाउने कुरा गरिरहेका छौँ ।'

आरवले भने—

'त्यसैले त तिमीहरूले आयोजना गर्न लागेको संवाद महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ ।'

अनुपमाले आफ्नो डायरी बन्द गरिन् ।

'म अब यो विषयलाई व्यक्तिगत गुनासोमा सीमित राख्न चाहन्नँ । लेखकले आफ्नो श्रमको मूल्य पाउनुपर्छ भन्ने मागलाई व्यवहारिक प्रस्तावमा बदल्नुपर्छ ।'

भोलिपल्ट अनुपमा, मञ्जरी, निश्चल, सिर्जना, विवेक र आर्यनबीच अन्तिम तयारी बैठक भयो ।

यसपटक उनीहरूले अभियानको नाम पनि तय गरे—

'लेखकको श्रम, सिर्जनाको सम्मान'

बैठकमा अनुपमाले भनिन्—

'हामीले लेखेरै बाँच्ने नारी लेखकको नाम खोज्दै बहस सुरु गरेका थियौँ । तर अहिले आएर बुझ्दैछौँ, प्रश्न कुनै एक महिलाको नाम खोज्ने मात्र रहेनछ । प्रश्न त लेखनलाई जीविकाको आधार बनाउन चाहने हरेक लेखकको भविष्यसँग जोडिएको रहेछ ।'

सिर्जनाले थपिन्—

'हामी जागिर गरेर लेख्छौँ भने पनि हाम्रो लेखनको मूल्य घट्दैन । तर लेखनलाई नै पेसा बनाउन चाहने साथीहरूलाई पनि बाँच्ने वातावरण चाहिन्छ ।'

विवेकले भने—

'प्रकाशकहरूको अवस्था पनि कार्यक्रममा उठ्नुपर्छ । पुस्तक बिक्री नभए रोयल्टी दिन कठिन हुन्छ । त्यसैले लेखक र प्रकाशक दुवैको हित सुरक्षित गर्ने प्रणाली बनाउनुपर्छ ।'

आर्यनले आफ्नो अनुभव सुनाए—

'हामीले केवल लेखकको पारिश्रमिक मात्र होइन, सिर्जनाको समय र श्रमको मूल्यबारे पनि कुरा गर्नुपर्छ । एउटा पुस्तक तयार गर्न वर्षौँ लाग्न सक्छ । त्यसलाई केही पृष्ठको कागजमा मात्र सीमित गरेर हेर्नु हुँदैन ।'

निश्चलले कार्यक्रमको उद्देश्य प्रस्तुत गरे—

'हाम्रो अभियानको लक्ष्य कसैलाई दोषी ठहर गर्नु होइन । हामी लेखक, प्रकाशक, पाठक, साहित्यिक संस्था र राज्यबीच जिम्मेवारीको स्पष्ट बाँडफाँट चाहन्छौँ ।'

अन्ततः सबैले सहमति जनाए ।

सार्वजनिक साहित्यिक संवादको मिति घोषणा गरियो ।

कार्यक्रममा निम्न विषय प्रस्तुत गर्ने निर्णय भयो—

१. नेपाली लेखकको वास्तविक आर्थिक अवस्था र जीविकोपार्जनका चुनौती ।

२. पुस्तक बिक्री, रोयल्टी र पारिश्रमिकको पारदर्शी व्यवस्था ।

३. नारी लेखकको सिर्जनात्मक अवसर र आर्थिक स्वाधीनता।

४. साहित्यिक संस्थाको सम्पादकीय निष्पक्षता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता ।

५. लेखकको बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार र सामाजिक सुरक्षा।

६. विद्यालय, विश्वविद्यालय र सार्वजनिक पुस्तकालयमा नेपाली साहित्यको प्रवर्द्धन ।

७ पूर्णकालीन लेखकका लागि सिर्जना वृत्ति तथा संस्थागत सहयोगको सम्भावना ।

बैठक समाप्त भएपछि सबै आआफ्नो बाटो लागे ।

अनुपमा भने केही बेर त्यहीँ बसिरहिन् ।

उनले टेबुलमा राखिएको आफ्नो पाण्डुलिपि पल्टाइन् ।

उनलाई थाहा थियो—अभियान घोषणा गर्दैमा सबै लेखकको समस्या समाधान हुँदैन । प्रकाशकको आर्थिक कठिनाइ, पाठकको सीमित खरिद क्षमता र साहित्यिक संस्थाको स्रोत अभावजस्ता यथार्थलाई पनि सम्बोधन गर्नुपर्छ । तर समस्या स्वीकार नगरी समाधानको बाटो खुल्दैन ।

उनले अन्तिमपटक आफ्नो डायरीमा लेखिन्—

'लेखकलाई दया होइन, अवसर चाहिन्छ । प्रशंसा होइन, न्यायोचित पारिश्रमिक पनि चाहिन्छ । अनुदान होइन, पारदर्शी र दिगो सिर्जनात्मक वातावरण चाहिन्छ ।'

त्यसपछि उनले एउटा प्रश्न लेखिन्—

'लेखकको कलममा मसी भर्न नसक्ने समाजले साहित्यको उज्ज्वल भविष्यको अपेक्षा कसरी गर्न सक्छ ?'

त्यो प्रश्न उनको डायरीमा मात्र सीमित रहेन ।

केही दिनपछि यही प्रश्न सार्वजनिक साहित्यिक संवादको मुख्य विषय बन्ने थियो ।

अनुपमाले आफ्नो नयाँ कलम उठाइन् ।

यसपटक उनले एउटा नयाँ कथा लेख्न थालिन्—एउटी नारीको मात्र कथा होइन, हजारौँ सिर्जनशील मानिसको जीवनसँग जोडिएको कथा ।

५: एउटै मञ्च, अनेकौँ आवाज—लेखकको अधिकार र समाजको जिम्मेवारी

मुख्य भाव : व्यक्तिगत सङ्घर्षबाट सामूहिक आन्दोलन, संवादबाट समाधान र साहित्यिक उत्तरदायित्वको स्थापना।

सार्वजनिक साहित्यिक संवादको दिन आइपुग्यो ।

काठमाडौँको एउटा सभाकक्षमा कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो । बाहिर प्रवेशद्वारमा ठूलो ब्यानर टाँगिएको थियो—

'लेखकको श्रम, सिर्जनाको सम्मान'

त्यसको तल लेखिएको थियो—

लेखेरै बाँच्न चाहने लेखकलाई अवसर, पारिश्रमिक र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता ।

सभाकक्षमा लेखक, कवि, उपन्यासकार, सम्पादक, प्रकाशक, पुस्तक व्यवसायी, पाठक, विद्यार्थी तथा साहित्यिक संस्थाका प्रतिनिधिहरू उपस्थित थिए । केही सरकारी निकायका प्रतिनिधिहरू पनि कार्यक्रममा सहभागी हुन आएका थिए ।

अनुपमा अगाडिको पङ्क्तिमा बसेकी थिइन् । उनको हातमा कार्यक्रमको कार्यपत्र थियो । त्यसमा लेखकहरूको अनुभव, प्रकाशन सम्झौता, रोयल्टी, पारिश्रमिक र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतासम्बन्धी प्रस्तावहरू समेटिएका थिए ।

आरव पनि कार्यक्रम हेर्न आएका थिए ।

उनले अनुपमालाई भने, 'आज तिमीले आफ्नो मात्र होइन, धेरै लेखकको आवाज उठाउँदै छौ ।'

अनुपमाले भनिन्, 'आवाज उठाउनु सजिलो छ आरव । तर त्यो आवाजले व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सक्नुपर्छ ।'

'त्यसको सुरुवात पनि त आजैबाट हुन्छ ।'

कार्यक्रम सुरु हुन केही मिनेट बाँकी थियो ।

मञ्चमा मञ्जरी, प्रकाशक विवेक, सम्पादक शेखर, युवा लेखक आर्यन, पत्रकार विवेक र निश्चललगायत सहभागीहरू आइसकेका थिए ।

कार्यक्रम सञ्चालकले उद्घोष गरे—

'आज हामी कुनै एक लेखकको सफलता वा असफलतामाथि छलफल गर्न भेला भएका होइनौँ । हामी साहित्य सिर्जना गर्ने मानिसको श्रम, त्यसको आर्थिक मूल्य र समाजले पूरा गर्नुपर्ने जिम्मेवारीबारे संवाद गर्न भेला भएका छौँ ।'

सभाकक्षमा ताली बज्यो ।

कार्यक्रमको पहिलो वक्ताका रूपमा अनुपमालाई आमन्त्रण गरियो ।

उनी मञ्चमा पुगिन् । केही क्षण दर्शकतिर हेरिन् । त्यसपछि बोल्न थालिन्—

'हामीले एउटा प्रश्नबाट यो अभियान सुरु गरेका थियौँ—नेपालमा लेखेरै बाँच्ने नारी लेखक को हुनुहुन्छ ? त्यस प्रश्नको जवाफ खोज्दै जाँदा हामीले अर्को गम्भीर प्रश्न भेट्यौँ—लेखेरै बाँच्न चाहने लेखकका लागि आवश्यक वातावरण कसले बनाइरहेको छ ?'

उनले केही बेर रोकिएर भनिन्—

'हामीले साहित्यिक क्षेत्रमा सम्मानित नामहरू भेट्यौँ । पुरस्कार पाएका लेखक भेट्यौँ । अध्यापन, पत्रकारिता, जागिर, व्यवसाय वा पारिवारिक सहयोगका आधारमा लेखनलाई निरन्तरता दिइरहेका लेखक भेट्यौँ । कतिपयले पूर्णकालीन लेखनबाट जीवन चलाउने प्रयास गरिरहेका पनि भेट्यौँ । तर यी सबै अवस्थालाई एउटै अर्थमा बुझ्न मिल्दैन । साहित्यिक प्रसिद्धि हुनु र लेखनबाट नियमित जीविका चल्नु एउटै कुरा होइन । पुरस्कार प्राप्त गर्नु र आर्थिक आत्मनिर्भर हुनु पनि एउटै कुरा होइन ।'

उनले आफ्नो अनुभव सुनाइन् ।

'मैले पनि धेरै रचना लेखेँ । प्रशंसा पाएँ । कहिलेकाहीँ प्रमाणपत्र र सम्मानपत्र पाएँ । तर ती सम्मानले घरभाडा तिर्न, परिवारको आवश्यकता पूरा गर्न वा अर्को पुस्तक लेख्न आवश्यक समय र स्रोत जुटाउन सकेनन् ।'

सभाकक्ष शान्त भयो ।

'म पारिश्रमिकलाई सिर्जनाको एक मात्र उद्देश्य मान्दिनँ । साहित्यको मूल्य पैसाले मात्र नापिँदैन । तर यसको अर्थ लेखकको श्रम निःशुल्क हुनुपर्छ भन्ने पनि होइन । लेखकले आफ्नो सिर्जनाबाट आम्दानी गर्न चाहनु कुनै लोभ होइन । त्यो उसको श्रमको न्यायोचित मूल्य खोज्ने अधिकार हो ।'

उनको आवाज केही गम्भीर भयो ।

'हामी लेखकलाई समाजको चेतना बदल्ने जिम्मेवारी दिन्छौँ । तर लेखकको आफ्नै जीवनमा आर्थिक असुरक्षा, अवसरको अभाव र निरन्तर अन्योल रहँदा त्यसको समाधान खोज्ने जिम्मेवारी कसले लिने ?'

ताली बज्यो ।

तर सबैको धारणा एउटै थिएन ।

अब प्रकाशक विवेकलाई बोल्न आमन्त्रण गरियो ।

उनले आफ्नो कुरा स्पष्ट रूपमा राखे ।

'लेखकको श्रमको मूल्य हुनुपर्छ भन्ने कुरामा मेरो असहमति छैन । तर प्रकाशन व्यवसायको वास्तविकता पनि बुझ्नुपर्छ । पुस्तक छाप्न कागज, मुद्रण, सम्पादन, डिजाइन, ढुवानी र वितरणमा खर्च हुन्छ । पुस्तक बजारमा बिक्री नभए प्रकाशकले लगानी गरेको रकमसमेत फिर्ता पाउन कठिन हुन्छ । यस्तो अवस्थामा प्रत्येक पुस्तकको बिक्रीअनुसार लेखकलाई पर्याप्त रोयल्टी दिन सकिन्छ भन्ने निश्चित हुँदैन ।'

उनले एउटा उदाहरण प्रस्तुत गरे ।

'मानौँ, कुनै पुस्तकका पाँच सय प्रति छापिए । ती सबै बिक्री हुन्छन् भन्ने ग्यारेन्टी छैन । केही पुस्तक पुस्तक पसलमा पुग्छन्, केही प्रचारका लागि दिइन्छन्, केही फिर्ता आउँछन् । वास्तविक बिक्रीको हिसाब नराखी रोयल्टी कसरी निर्धारण गर्ने ?'

अनुपमाले ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन् ।

विवेकले थपे—

'प्रकाशकलाई मात्र दोष दिएर यो समस्या समाधान हुँदैन । पुस्तक किन्ने पाठकको सङ्ख्या बढ्नुपर्छ । पुस्तकालयको खरिद प्रणाली व्यवस्थित हुनुपर्छ । लेखकले पनि पुस्तकको गुणस्तर र पाठकको रुचिलाई ध्यान दिनुपर्छ ।'

दर्शकदीर्घाबाट एकजना लेखकले प्रश्न गरे—

'त्यसो भए पुस्तक नबिके लेखकको श्रमको कुनै मूल्य हुँदैन ?'

विवेकले जवाफ दिए—

'त्यस्तो होइन । तर लेखक र प्रकाशक दुवैले जोखिम बाँड्ने र पारिश्रमिकको स्पष्ट विधि बनाउने विषयमा सहमति गर्नुपर्छ ।'

अनुपमाले माइक समातिन् ।

'त्यसैले हामी पारदर्शिताको कुरा गरिरहेका छौँ । पुस्तक कति छापियो, कति बिक्री भयो, कति बाँकी छ र लेखकलाई कति रोयल्टी दिनुपर्ने हो भन्ने विवरण दुवै पक्षलाई थाहा हुनुपर्छ । अस्पष्टताले विश्वास कमजोर बनाउँछ ।'

विवेकले टाउको हल्लाए ।

'यसमा म सहमत छु ।'

अब सम्पादक शेखरको पालो आयो ।

उनले सम्पादकीय स्वतन्त्रताको पक्षमा बोले ।

'कुनै पनि साहित्यिक पत्रिका वा अनलाइन माध्यमले सबै रचना प्रकाशित गर्न सक्दैन । सम्पादकलाई रचना छनोट गर्ने अधिकार हुन्छ । रचनाको भाषा, विषय, मौलिकता, सम्पादकीय नीति र प्रकाशनको सीमितता हेरेर निर्णय गर्नुपर्छ । कुनै रचना अस्वीकृत भयो भन्दैमा त्यसलाई वैचारिक दमन भन्न मिल्दैन ।'

अनुपमाले माइक उठाइन् ।

'तपाईंको कुरा सही हो । सम्पादकलाई छनोटको अधिकार हुन्छ । तर अस्वीकृतिको आधार स्पष्ट हुनुपर्छ ।'

उनले आफ्नो कथा 'जनैभन्दा ठूलो मानवता' को प्रसङ्ग उठाइन् ।

'मेरो २८ वटा रचना पहिले प्रकाशित भइसकेको एउटा अनलाइन साहित्यिक माध्यमले मेरो नयाँ कथा अस्वीकार गर्‍यो । त्यो सम्पादकीय अधिकारको विषय हुन सक्छ । तर लेखकले आफ्नो रचना किन अस्वीकृत भयो भन्नेबारे स्पष्ट प्रतिक्रिया पाउने व्यवस्था हुनुपर्छ कि पर्दैन ?'

शेखरले जवाफ दिए—

'हुनुपर्छ । तर प्रत्येक रचनाको विस्तृत समीक्षा गरेर जवाफ दिन सबै सम्पादकीय समूहसँग पर्याप्त समय र जनशक्ति नहुन सक्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'त्यसैले हामीले सबै रचना प्रकाशित गर्नुपर्छ भनेका होइनौँ । हामीले निष्पक्ष मापदण्ड, स्पष्ट सम्पादकीय नीति र सम्मानजनक संवाद मागेका हौँ । अस्वीकृतिको अर्थ लेखकको विचार गलत छ भन्ने होइन । त्यस्तै, सम्पादकीय असहमति व्यक्त गर्नु पनि स्वतः विचारमाथिको प्रतिबन्ध होइन ।'

मञ्जरीले पनि आफ्नो धारणा राखिन् ।

'साहित्यको संसारमा असहमति आवश्यक छ । तर असहमति र अपमान फरक कुरा हुन् । सम्पादकले आफ्नो मापदण्डअनुसार रचना अस्वीकार गर्न सक्छन् । लेखकले पनि आफ्नो विचार अन्यत्र प्रकाशित गर्न र सम्पादकीय निर्णयको आलोचना गर्न पाउनुपर्छ ।'

यसपटक सभाकक्षमा लामो ताली बज्यो ।

अब एकजना विद्यार्थी पाठकलाई बोलाइयो ।

उनको नाम थियो—समीरा ।

उनले भनिन्—

'मलाई नेपाली साहित्य पढ्न मन पर्छ । तर सबै पुस्तक किन्न सक्दिनँ । विद्यार्थीको सीमित खर्च हुन्छ । पुस्तकको मूल्य महँगो हुँदा चाहेर पनि धेरै पुस्तक किन्न सकिँदैन । त्यसैले लेखकको पारिश्रमिकको प्रश्न उठाउँदा पाठकको आर्थिक अवस्था पनि बुझ्नुपर्छ ।'

उनको प्रश्नले सभाकक्षमा अर्को बहस जन्मायो ।

एकजना पुस्तक व्यवसायीले भने—

'पुस्तकको मूल्य केवल लेखकको पारिश्रमिकले निर्धारण हुँदैन । कागज, छपाइ, ढुवानी, पसलको खर्च र अन्य धेरै पक्ष जोडिएका हुन्छन् ।'

समीराले फेरि भनिन्—

'त्यसो भए पुस्तक पढ्न चाहने तर किन्न नसक्ने विद्यार्थीका लागि सार्वजनिक पुस्तकालय किन बलियो बनाइँदैन ? विद्यालय र कलेजमा नेपाली पुस्तक किन नियमित रूपमा उपलब्ध गराइँदैन ?'

अनुपमाले उनको कुरा टिपिन् ।

उनलाई लाग्यो, साहित्यको आर्थिक संरचना लेखक र प्रकाशकबीचको सम्झौतामा मात्र सीमित छैन । पाठकको पहुँच पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ ।

पुस्तक किन्ने संस्कार विकास गर्नु आवश्यक थियो । तर आर्थिक रूपमा कमजोर पाठकलाई साहित्यबाट वञ्चित गर्नु समाधान थिएन ।

पुस्तकालय, विद्यालय, सामुदायिक पठनकक्ष र डिजिटल पहुँचलाई पनि साहित्यको विकाससँग जोड्नुपर्ने थियो ।

कार्यक्रमको वातावरण गम्भीर हुँदै थियो ।

त्यही बेला दर्शकदीर्घाबाट एकजना सहभागी उठे ।

उनले प्रश्न गरे—

'हामीले लेखकको अधिकारबारे धेरै कुरा गर्‍यौँ । तर लेखकले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गरेका छन् त ? कतिपय पुस्तकमा सम्पादनको कमी हुन्छ । कतिपय रचना अध्ययनबिना लेखिएका हुन्छन् । कतिपय लेखकले आलोचना सुन्न चाहँदैनन् । साहित्यिक क्षेत्रमा गुटबन्दी र एकअर्कालाई प्रशंसा गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । यी समस्याबारे पनि कुरा गर्नुपर्दैन ?'

प्रश्न अप्रत्याशित थियो ।

केही लेखक असहज देखिए ।

अनुपमाले माइक समातिन् ।

'अवश्य कुरा गर्नुपर्छ । लेखकको अधिकारको माग गर्नु भनेको लेखकका सबै कमजोरीलाई ढाकछोप गर्नु होइन । लेखकले पनि निरन्तर अध्ययन गर्नुपर्छ, आफ्नो भाषिक र सिर्जनात्मक क्षमता सुधार्नुपर्छ, मौलिकताको सम्मान गर्नुपर्छ र आलोचनालाई स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ ।'

उनले थपिन्—

'लेखकले आफ्नो सिर्जनाको मूल्य माग्न सक्छ । तर त्यससँगै गुणस्तर र नैतिक जिम्मेवारी पनि स्वीकार गर्नुपर्छ । प्रकाशकले पारिश्रमिक दिनुपर्छ, तर पुस्तकको उत्पादन र वितरणको यथार्थ पनि स्पष्ट पार्नुपर्छ । सम्पादकले स्वतन्त्रता पाउनुपर्छ, तर निष्पक्षता र पारदर्शिता पनि कायम गर्नुपर्छ । पाठकले सस्तो पुस्तक चाहन सक्छ, तर लेखकको श्रम निःशुल्क होस् भन्ने अपेक्षा गर्नु हुँदैन ।'

सभाकक्षमा फेरि ताली बज्यो ।

अनुपमाले निष्कर्ष निकालिन्—

'अधिकार र जिम्मेवारी एकअर्काका विरोधी होइनन् । यी एकअर्कालाई पूर्ण बनाउने पक्ष हुन् ।'

कार्यक्रमको अन्तिम सत्र सुरु भयो ।

अब अनुपमाले आफ्नो समूहका तर्फबाट साझा प्रस्ताव प्रस्तुत गर्नुपर्ने थियो ।

उनले कार्यपत्र खोलेर भनिन्—

'आजको छलफलले एउटा कुरा स्पष्ट पारेको छ । लेखक एक्लैले साहित्यको भविष्य निर्माण गर्न सक्दैन । प्रकाशक, सम्पादक, पाठक, साहित्यिक संस्था, शैक्षिक क्षेत्र र राज्य सबैको भूमिका आवश्यक छ । त्यसैले हामी एउटा साझा आचारसंहिता र संस्थागत कार्ययोजना प्रस्ताव गर्दछौँ ।'

उनले सातवटा मुख्य प्रस्ताव प्रस्तुत गरिन् ।

पहिलो—लेखक र प्रकाशकबीच लिखित सम्झौता ।

प्रकाशनअघि नै लेखक र प्रकाशकबीच पारिश्रमिक, रोयल्टी, अधिकारको अवधि, संस्करण र बिक्री विवरणसम्बन्धी स्पष्ट सम्झौता हुनुपर्छ । लेखकलाई पुस्तकको वास्तविक बिक्री तथा बाँकी मौज्दातको विवरण उपलब्ध गराउने व्यवस्था हुनुपर्छ ।

दोस्रो—साहित्यिक रचनाको न्यायोचित पारिश्रमिक ।

पत्रपत्रिका, अनलाइन माध्यम र साहित्यिक संस्थाले आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार रचनाको पारिश्रमिक नीति सार्वजनिक गर्नुपर्छ । पारिश्रमिक दिन नसक्ने अवस्थामा पनि लेखकलाई पहिले नै स्पष्ट जानकारी दिनुपर्छ ।

तेस्रो—सम्पादकीय स्वतन्त्रता र निष्पक्षता ।

सम्पादकीय छनोटका आधार सार्वजनिक हुनुपर्छ । लेखकको विचारसँग असहमति भएकै कारण रचना अस्वीकार गर्ने वा लेखकलाई अपमानित गर्ने प्रवृत्तिलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ । लेखकलाई आफ्नो रचना अन्यत्र प्रकाशन गर्ने स्वतन्त्रता सुरक्षित हुनुपर्छ ।

चौथो—लेखकका लागि सिर्जना वृत्ति र संस्थागत सहयोग ।

साहित्यिक प्रतिभा, सिर्जनात्मक योजना र सामाजिक महत्त्वका आधारमा पारदर्शी छनोट प्रक्रियाबाट सिर्जना वृत्ति, अध्ययन अनुदान र लेखन सहयोग उपलब्ध गराउने व्यवस्था विकास गर्नुपर्छ ।

पाँचौँ—पुस्तकालय र सार्वजनिक पुस्तक खरिद ।

विद्यालय, कलेज, विश्वविद्यालय र सार्वजनिक पुस्तकालयमा नेपाली साहित्यका पुस्तक नियमित रूपमा खरिद तथा उपलब्ध गराउने प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ । यसले लेखकलाई सम्भावित आम्दानी र पाठकलाई पुस्तकमा पहुँच दुवै प्रदान गर्न सक्छ ।

छैटौँ—लेखकको सामाजिक सुरक्षा र बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार ।

लेखकको प्रतिलिपि अधिकार, सिर्जनाको अनधिकृत प्रयोग, डिजिटल प्रकाशन र पुनःप्रयोगसम्बन्धी अधिकार संरक्षण गर्नुपर्छ । लेखकका लागि सामाजिक सुरक्षा तथा दीर्घकालीन सहयोगका सम्भावित कार्यक्रम विकास गर्नुपर्छ ।

सातौँ—पाठक र लेखकबीचको सम्बन्ध विस्तार ।

पठन संस्कृति विकास गर्न विद्यालयस्तरीय साहित्यिक कार्यक्रम, पुस्तक चर्चा, लेखकसँग भेटघाट, सामुदायिक पुस्तकालय र सुलभ डिजिटल पठन सामग्रीलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।

प्रस्ताव प्रस्तुत गरिसकेपछि अनुपमाले भनिन्—

'यी सातवटा बुँदा आजैदेखि सबै ठाउँमा लागू हुन्छन् भन्ने हाम्रो दाबी होइन । हामी सम्बन्धित संस्थासँग छलफल, सहकार्य र चरणबद्ध कार्यान्वयन चाहन्छौँ । हाम्रो उद्देश्य कसैलाई शत्रु बनाउनु होइन, साहित्यको समग्र वातावरण सुधार्नु हो ।'

प्रस्तावमाथि छलफल सुरु भयो ।

प्रकाशक विवेकले भने—

'रोयल्टी र बिक्री विवरण पारदर्शी बनाउने प्रस्तावमा हामी सहमत छौँ । तर साना प्रकाशकका लागि यसको कार्यान्वयन सरल र व्यावहारिक हुनुपर्छ ।'

सम्पादक शेखरले भने—

'सम्पादकीय नीति सार्वजनिक गर्ने प्रस्ताव राम्रो छ । तर सम्पादकको स्वतन्त्रता पनि सुरक्षित रहनुपर्छ ।'

समीरा उठिन् ।

'सार्वजनिक पुस्तकालय र विद्यार्थीका लागि सुलभ पुस्तकको व्यवस्था पनि प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ ।'

मञ्जरीले भनिन्—

'महिला लेखकका लागि सिर्जनात्मक अवसर विस्तार गर्दा उनीहरूले सामना गर्ने समय, पारिवारिक जिम्मेवारी र आर्थिक अवरोधलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ । तर यो सुविधा महिलाका लागि मात्र होइन, सबै लेखकको वास्तविक अवस्थालाई हेरेर निर्माण गरिनुपर्छ ।'

आर्यनले थपे—

'पूर्णकालीन लेखकका लागि सिर्जना वृत्तिको व्यवस्था गर्दा पहुँच र चिनजानका आधारमा होइन, स्पष्ट मापदण्डका आधारमा छनोट हुनुपर्छ ।'

निश्चलले सबै सुझाव टिपे ।

केही प्रस्तावमा तत्काल सहमति भयो । केही विषय थप अध्ययन र छलफलका लागि राखिए । सबै सहभागीले एउटै निष्कर्षमा हस्ताक्षर गरेनन्, तर संवादलाई निरन्तरता दिने प्रतिबद्धता व्यक्त गरे ।

अन्ततः एउटा साझा निर्णय भयो—

'लेखकको श्रम, सिर्जनाको सम्मान' अभियानलाई निरन्तरता दिँदै लेखक, प्रकाशक, सम्पादक, पाठक र सम्बन्धित संस्थाका प्रतिनिधिहरू सम्मिलित कार्यसमूह गठन गर्ने ।

त्यो समूहले तीन महिनाभित्र प्रस्तावहरूको प्राथमिकता निर्धारण गरी सम्बन्धित संस्थासमक्ष कार्ययोजना प्रस्तुत गर्ने निर्णय गर्‍यो ।

अनुपमाका लागि त्यो दिन एउटा ठूलो सुरुवात थियो ।

कार्यक्रम समाप्त भयो ।

मानिसहरू बाहिर निस्कँदै थिए । कोही अनुपमालाई बधाई दिइरहेका थिए, कोही आफ्नो अनुभव सुनाइरहेका थिए ।

एकजना वृद्ध कवि उनको नजिक आए ।

'छोरी, मैले चालीस वर्षदेखि कविता लेख्दै आएको छु । धेरैपटक पुरस्कार पाएँ, सम्मान पाएँ । तर आजसम्म कविताबाट नियमित जीविका चलाउन सकेको छैन । तिमीहरूले यो विषय उठाएकोमा खुसी लाग्यो ।'

अनुपमाले आदरपूर्वक भनिन्—

'तपाईंहरूको पुस्ताले साहित्यको जग बसाल्नुभयो । अब हाम्रो पुस्ताले त्यसको संरक्षणसँगै लेखकको श्रमको मूल्य स्थापित गर्नुपर्छ ।'

वृद्ध कविले भने—

'हाम्रो पुस्ताले धेरै कुरा सहेर लेख्यो । तिमीहरूको पुस्ताले लेख्दै बाँच्न सक्ने वातावरण बनाओस् ।'

अनुपमा भावुक भइन्।

घर फर्कँदा आरवले सोधे—

'आजको कार्यक्रमबाट के उपलब्धि भयो ?'

अनुपमाले भनिन्—

'समस्या सबैले सुने । केही विषयमा सहमति भयो । एउटा कार्यसमूह पनि बन्यो । तर वास्तविक उपलब्धि त्यसले गर्ने कामबाट मात्र थाहा हुनेछ ।'

आरवले मुस्कुराउँदै भने—

'त्यसो भए अब तिम्रो अभियान सुरु भयो ।'

'हो । आज मञ्चमा उठेका आवाजलाई भोलिको काममा बदल्नुपर्नेछ ।'

घर पुगेपछि अनुपमाले आफ्नो टेबुलमा रहेको पाण्डुलिपि खोलिन् ।

उनको अधुरो उपन्यास अझै पूरा भएको थिएन । घरको आर्थिक अवस्था पनि तत्काल बदलिएको थिएन । लेखकको पारिश्रमिकसम्बन्धी कुनै नयाँ व्यवस्था भोलिपल्टै लागू हुनेवाला थिएन ।

तर उनको सोचमा एउटा परिवर्तन आएको थियो ।

पहिले उनी आफ्नो लेखनलाई जोगाउन एक्लै सङ्घर्ष गरिरहेकी थिइन् । अब उनी लेखनलाई जीविकाको सम्मानित आधार बनाउन चाहने धेरै मानिससँग जोडिएकी थिइन् ।

उनले पाण्डुलिपिको खाली पृष्ठमा लेखिन्—

'साहित्य केवल लेखकको निजी सपना होइन । यो समाजको साझा सम्पत्ति हो । त्यसैले यसको संरक्षण पनि साझा जिम्मेवारी हो ।'

केही दिनपछि कार्यसमूहको पहिलो बैठक बस्ने तयारी हुँदै थियो ।

तर अनुपमाको इमेलमा एउटा अप्रत्याशित पत्र आयो ।

पत्र एउटा प्रतिष्ठित साहित्यिक संस्थाबाट आएको थियो । संस्थाले उनको अभियानबारे चासो व्यक्त गर्दै आगामी छलफलमा सहभागी हुन निमन्त्रणा दिएको थियो ।

पत्रमा लेखिएको थियो—

'लेखकको श्रम र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतासम्बन्धी तपाईंहरूको प्रस्ताव महत्त्वपूर्ण छ । तर संस्थागत स्रोत, बजेट र विद्यमान नीतिगत सीमाका कारण सबै माग तत्काल पूरा गर्न सम्भव नहुन सक्छ । त्यसैले प्राथमिकता निर्धारण गरेर व्यावहारिक कार्ययोजना प्रस्तुत गर्न अनुरोध गर्दछौँ ।'

अनुपमाले पत्र पढिन् ।

उनलाई थाहा थियो—अबको परीक्षा मञ्चमा भाषण गर्नु थिएन । वास्तविक परीक्षा त प्रतिबद्धतालाई व्यवहारमा बदल्नु थियो ।

उनले निश्चललाई फोन गरिन् ।

'निश्चल, संस्थाबाट जवाफ आएको छ ।'

'के भन्नुभएको छ ?'

'छलफल गर्न तयार छन् । तर बजेट र नीतिगत सीमाको कुरा उठाएका छन् ।'

निश्चलले भने—

'त्यसो भए हामीले भावनात्मक माग मात्र होइन, तथ्याङ्क र आर्थिक सम्भाव्यतासहितको प्रस्ताव तयार गर्नुपर्छ ।'

'ठीक भन्यौ । अब लेखकको वास्तविक अवस्था, प्रकाशनको आर्थिक संरचना र सम्भावित सहयोगका स्रोतलाई एउटै कार्ययोजनामा जोड्नुपर्छ ।'

फोन राखेपछि अनुपमाले झ्यालबाहिर हेरिन् ।

साँझको आकाशमा उज्यालो विस्तारै हराउँदै थियो ।

उनले आफ्नो टेबुलमा रहेको कलम उठाइन् । यसपटक कलममा मसी थियो, मनमा पनि नयाँ ऊर्जा थियो ।

तर उनलाई एउटा कुरा अझै स्पष्ट थिएन—आज बनेको साझा कार्यसमूहले वास्तवमै परिवर्तन ल्याउन सक्ला कि फेरि एउटा बैठक, एउटा निर्णय र एउटा कागजी प्रतिबद्धतामै सीमित रहला ?

उनले डायरीमा अन्तिम वाक्य लेखिन्—

'लेखकको भविष्य तालीले होइन, अवसरले बदलिन्छ; प्रतिबद्धताले होइन, कार्यान्वयनले प्रमाणित हुन्छ ।'

त्यसपछि उनले आफ्नो अधुरो उपन्यास फेरि खोलिन् ।

यसपटक उनी केवल आफ्नो कथा पूरा गर्न चाहँदिनथिन् । उनी चाहन्थिन्—भोलि कुनै पनि सिर्जनशील मानिसले आफ्नो प्रतिभा र जीविकामध्ये एउटा रोज्न बाध्य हुन नपरोस् ।

तर त्यो सपना पूरा गर्न अझै लामो यात्रा बाँकी थियो ।

६: लोकप्रियताको मोह कि समाज परिवर्तनको धर्म—सर्जकको वास्तविक परीक्षा

मुख्य भाव : सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता, सामाजिक उत्तरदायित्व, नैतिक साहस र लोकप्रियताभन्दा माथि उठेको साहित्यिक चेतना ।

सार्वजनिक साहित्यिक संवादपछि लेखकको श्रम, पारिश्रमिक र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताबारे बहसले नयाँ गति लिएको थियो । अनुपमा र उनको समूहले उठाएका प्रश्नहरू साहित्यिक वृत्तमा मात्र सीमित रहेनन् । सामाजिक सञ्जाल, विभिन्न सञ्चारमाध्यम र सार्वजनिक बहसमा समेत लेखकको अधिकारबारे चर्चा हुन थालेको थियो ।

तर यही समयमा अनुपमाको मनमा अर्को प्रश्न जन्मिन थालेको थियो ।

लेखकले आफ्नो अधिकारका लागि आवाज उठाउनु आवश्यक छ । उसको श्रमको मूल्य उसले पाउनु पनि उत्तिकै आवश्यक छ । तर के लेखकको जिम्मेवारी यतिमै समाप्त हुन्छ ?

समाजले जे माग्छ, लेखकले त्यही लेखिदिने हो ? पाठकले जे पढ्न रुचाउँछन्, लोकप्रियता बढाउन त्यही विषय रोज्ने हो ? अथवा समाजको तत्कालीन रुचिभन्दा माथि उठेर समाजलाई आवश्यक पर्ने विचार दिनु पनि लेखकको दायित्व हो ?

एक दिन अनुपमा आफ्नो नयाँ लेख तयार गर्दै थिइन् । त्यही बेला निश्चलको फोन आयो ।

'अनुपमाजी, एउटा साहित्यिक कार्यक्रममा सहभागी हुनुपर्ने भयो । त्यहाँ तपाईंको विचार निकै आवश्यक छ ।'

'कस्तो कार्यक्रम हो ?'

'नयाँ पुस्ताका लेखक, सामाजिक सञ्जालका लोकप्रिय सामग्री निर्माता, प्रकाशक र पाठकहरूबीच सिर्जनाको बदलिँदो स्वरूपबारे छलफल हुँदैछ । विशेषगरी अहिले पाठकले के चाहन्छन् र सर्जकले के दिनुपर्छ भन्ने विषयमा बहस हुनेछ ।'

अनुपमाले सहमति जनाइन् ।

 

कार्यक्रमको दिन सभाकक्षमा लेखक, कवि, पत्रकार, प्रकाशक, विद्यार्थी र सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय सामग्री सिर्जना गर्ने युवाहरूको उपस्थिति थियो ।

कार्यक्रमको विषय थियो—

'पाठकको माग, सर्जकको सिर्जना र लोकप्रियताको प्रतिस्पर्धा ।'

कार्यक्रम सञ्चालकले छलफल सुरु गर्दै भने—

'आजको डिजिटल युगमा पाठकको रुचि बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक भएको छ । जुन विषय मानिसले पढ्न, हेर्न र साझा गर्न रुचाउँछन्, त्यही विषयले बढी लोकप्रियता पाउँछ । त्यसैले सर्जकले पनि समाजको मागअनुसार आफूलाई परिवर्तन गर्नुपर्छ कि पर्दैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ ।'

पहिलो वक्ताका रूपमा एकजना लोकप्रिय सामग्री निर्माता आर्यनलाई बोलाइयो ।

उनले भने—

'आजको समय प्रतिस्पर्धाको समय हो । मानिससँग पढ्ने समय कम छ । छोटो, रोचक, मनोरञ्जनात्मक र तत्काल आकर्षित गर्ने सामग्री चाहिन्छ । सर्जकले पाठकको रुचि बुझ्न सकेन भने उसको सिर्जना कसले पढ्छ ? हामीले पाठकलाई मन नपर्ने कुरा मात्र लेखेर बस्यौँ भने हाम्रो सिर्जना समाजसम्म कसरी पुग्छ ?'

सभाकक्षमा केही मानिसले ताली बजाए ।

त्यसपछि अर्का वक्ताले भने—

'मलाई लाग्छ, लोकप्रियता पनि सर्जकको सफलताको एउटा मापदण्ड हो । धेरै मानिसले पढेको, मन पराएको र साझा गरेको सिर्जना नै प्रभावशाली हुन्छ ।'

अनुपमा ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन् ।

उनले ती विचारलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न चाहिनन् । पाठकको रुचि बुझ्नु, समयअनुसार अभिव्यक्तिको शैली बदल्नु र सिर्जनालाई धेरै मानिससम्म पुर्‍याउनु आवश्यक थियो ।

तर उनलाई लोकप्रियता र सिर्जनाको उद्देश्यबीचको सम्बन्धबारे केही भन्न मन लागिरहेको थियो ।

कार्यक्रम सञ्चालकले उनलाई बोलाए ।

अनुपमा मञ्चमा पुगिन् ।

'म यहाँ उपस्थित सबैका विचारलाई सम्मान गर्छु । पाठकको रुचि बुझ्नुपर्छ भन्ने कुरामा मेरो पनि सहमति छ । तर एउटा प्रश्न छ—समाजले जे खोज्छ, सर्जकले त्यही मात्र दिनुपर्छ ?'

सभाकक्ष शान्त भयो ।

उनले अगाडि भनिन्—

'यदि समाजले असल कुरा खोजिरहेको छ भने सर्जकले त्यसलाई अझ सुन्दर, प्रभावकारी र प्रेरणादायी रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ । समाजले कुनै राम्रो बाटो रोज्न खोजिरहेको छ भने त्यो बाटोभन्दा अझ राम्रो सम्भावना पनि देखाइदिन सक्नुपर्छ ।

तर समाजले गलत कुरालाई आकर्षक ठानिरहेको छ भने सर्जकले पनि त्यसैलाई आकर्षक बनाएर प्रस्तुत गर्ने हो ?

होइन !

त्यस्तो अवस्थामा सर्जकले त्यो प्रवृत्तिको पछाडि लुकेको वास्तविकता देखाउनुपर्छ । त्यसले व्यक्ति, परिवार र समाजमा पार्न सक्ने नकारात्मक प्रभावबारे सोच्न बाध्य बनाउनुपर्छ । मानिसले आफूले खोजिरहेको कुरा साँच्चै हितकर छ कि छैन भनेर पुनर्विचार गर्न सक्ने वातावरण सिर्जना गर्नुपर्छ ।

सर्जकको काम समाजको तत्कालीन चाहनाको प्रतिलिपि बन्नु होइन, समाजको चेतनालाई सकारात्मक दिशातर्फ डोर्‍याउनु पनि हो ।'

सभाकक्षमा गम्भीर मौनता छायो ।

अनुपमाले आफ्नो भनाइलाई अझ स्पष्ट पारिन् ।

'म लोकप्रियताको विरोधी होइन । लोकप्रियता सिर्जनाको पहुँच विस्तार गर्ने माध्यम बन्न सक्छ । तर लोकप्रियता प्राप्त गर्नकै लागि सर्जकले आफ्नो विवेक, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्व त्याग्न थाल्यो भने सिर्जनाको उद्देश्य कमजोर हुन्छ ।

समाजलाई जे मन पर्छ त्यही लेख्नु र समाजलाई जे आवश्यक छ त्यो लेख्नु एउटै कुरा होइन ।

कहिलेकाहीँ समाजले तत्काल सुन्न चाहेको कुरा र दीर्घकालीन रूपमा बुझ्न आवश्यक भएको कुरा फरक हुन सक्छ । त्यस्तो अवस्थामा सर्जकले लोकप्रियताको दबाबभन्दा माथि उठेर आफ्नो सिर्जनात्मक विवेक प्रयोग गर्नुपर्छ ।'

उनको भनाइपछि सभाकक्षमा ताली बज्यो ।

तर सबै सहमत थिएनन् ।

 

कार्यक्रममा उपस्थित एक युवा सामग्री निर्माताले प्रश्न गरे ।

'अनुपमाजी, तपाईंको कुरा आदर्शवादी सुनिन्छ । तर सर्जकले आफ्नो सिर्जना पाठकले नपढ्ने गरी लेख्यो भने त्यसको के अर्थ ? समाजले स्वीकार नगरेको विचार लेखेर मात्र त परिवर्तन हुँदैन नि !'

अनुपमाले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन् ।

'तपाईंको प्रश्न उचित छ । मैले समाजको रुचिलाई बेवास्ता गर्नुपर्छ भनेकी होइन । समाजसम्म पुग्ने भाषा, शैली र माध्यम प्रभावकारी बनाउनुपर्छ भनेकी हुँ ।

तर पाठकलाई आकर्षित गर्ने नाममा गलत कुरालाई सही प्रमाणित गर्नु, विभेदलाई मनोरञ्जन बनाउनु, असत्यलाई सत्यजस्तो देखाउनु वा क्षणिक लोकप्रियताका लागि सामाजिक विकृतिलाई प्रोत्साहन गर्नु उचित हुँदैन ।

सिर्जनाको प्रस्तुति आकर्षक हुनुपर्छ, तर त्यसको आत्मा पनि जिम्मेवार हुनुपर्छ ।

सर्जकले पाठकलाई उपदेश मात्र दिनु हुँदैन । उसले कथा, पात्र, घटना, संवाद र मानवीय अनुभूतिमार्फत पाठकलाई आफैँ सोच्ने अवसर दिनुपर्छ ।'

त्यसपछि निश्चलले एउटा प्रश्न थपे ।

'त्यसो भए सर्जकले समाजको आलोचना गर्ने कि समाजलाई सिकाउने ?'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'दुवै गर्न सक्छ । तर आलोचना पनि सुधारको सम्भावना बोकेको हुनुपर्छ । समाजमा गलत प्रवृत्ति देखियो भने त्यसलाई देखाउनु लेखकको दायित्व हो । तर त्यसको कारण, परिणाम र सम्भावित समाधानसमेत देखाउन सक्यो भने सिर्जना अझ उपयोगी हुन्छ ।

लेखकले समाजलाई सधैँ आफू सही र अरू सबै गलत छन् भन्ने दृष्टिले हेर्नु हुँदैन । उसले आफ्नै विचारको पनि परीक्षण गर्नुपर्छ । तथ्यगत त्रुटि सच्याउनुपर्छ, फरक विचारलाई सुन्नुपर्छ र आलोचनालाई स्वीकार गर्नुपर्छ ।

तर आलोचनाको डरले सत्य प्रश्न उठाउनै छोड्नु पनि हुँदैन ।'

मञ्जरीले अनुपमाको विचारलाई समर्थन गर्दै भनिन्—

'साहित्यको काम मानिसलाई सधैँ खुसी बनाउनु मात्र होइन । कहिलेकाहीँ उसलाई असहज प्रश्नको सामना गराउनु पनि हो । राम्रो साहित्य पढेपछि पाठकको सोचमा केही परिवर्तन आउनुपर्छ ।'

 

कार्यक्रम समाप्त भएपछि अनुपमा, मञ्जरी र निश्चल नजिकैको चिया पसलमा बसे ।

निश्चलले भने—

'आजको बहसले एउटा नयाँ विषय जन्माएको छ । हामीले अहिलेसम्म लेखकको आर्थिक अधिकार र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताका लागि आवाज उठायौँ । तर लेखकले आफ्नो स्वतन्त्रता प्रयोग गर्दा कस्तो सामाजिक जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ भन्ने विषय पनि हाम्रो अभियानको अभिन्न अङ्ग बन्नुपर्छ ।'

अनुपमाले सहमति जनाइन् ।

'अवश्य । अधिकार र जिम्मेवारी एकअर्काका विरोधी होइनन् । लेखकले आफ्नो सिर्जनाको उचित मूल्य पाउनुपर्छ । तर पैसा कमाउनकै लागि जे पनि लेख्ने छुटलाई सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता भन्न मिल्दैन । त्यस्तै सामाजिक जिम्मेवारीको नाममा लेखकलाई कुनै निश्चित विचारधाराको प्रचारक बनाउन पनि मिल्दैन ।'

मञ्जरीले थपिन्—

'सही कुरा हो । लेखकले समाजलाई राम्रो बाटो देखाउन सक्छ, तर उसले समाजको सोचमाथि आफ्नो विचार जबर्जस्ती लाद्नु हुँदैन । उसको शक्ति त पाठकलाई स्वतन्त्र रूपमा सोच्न प्रेरित गर्नुमा हुन्छ ।'

अनुपमा केही बेर मौन रहिन् ।

त्यसपछि उनले भनिन्—

'मलाई लाग्छ, हामीले एउटा कुरा स्पष्ट पार्नुपर्छ । लेखक समाजको सेवक हो, तर समाजको हरेक तत्कालीन मागको सेवक होइन । ऊ समाजको चेतनाको सहयात्री हो । समाज गलत दिशामा अघि बढिरहेको देखेमा त्यसको परिणाम देखाउने साहस पनि उसमा हुनुपर्छ ।'

निश्चलले त्यो वाक्य आफ्नो डायरीमा टिपे ।

 

केही दिनपछि अनुपमालाई एउटा चर्चित डिजिटल साहित्यिक मञ्चबाट प्रस्ताव आयो ।

त्यो मञ्चमा लाखौँ पाठक तथा दर्शक जोडिएका थिए । उनीहरूले अनुपमालाई नियमित रूपमा कथा र विचारमूलक सामग्री लेख्न आग्रह गरेका थिए ।

प्रस्ताव आकर्षक थियो । नियमित पारिश्रमिक, व्यापक प्रचार र नयाँ पाठकसम्म पुग्ने अवसर उपलब्ध गराउने भनिएको थियो ।

अनुपमालाई खुसी लाग्यो ।

तर प्रस्तावको एउटा सर्तले उनको ध्यान तान्यो ।

मञ्चका प्रतिनिधिले फोनमा भने—

'अनुपमाजी, तपाईंको लेखन राम्रो छ । हामी तपाईंलाई ठूलो पाठकवर्गसम्म पुर्‍याउन सक्छौँ । तर अहिले पाठकले सकारात्मकभन्दा विवादास्पद विषय बढी रुचाउँछन् । सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूलाई उत्तेजित बनाउने विषयले छिटो लोकप्रियता पाउँछ । त्यसैले तपाईंले पनि केही यस्ता कथा लेख्नुपर्छ, जसले पक्ष र विपक्षबीच ठूलो बहस सिर्जना गरोस् ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'बहस सिर्जना गर्नुमा मेरो असहमति छैन । तर तपाईंले भन्न खोज्नुभएको विवाद कस्तो हो ?'

प्रतिनिधिले उत्तर दिए—

'हामी चाहन्छौँ, पाठकको ध्यान तुरुन्त तानियोस् । मानिसहरू एकअर्कासँग बहस गरून् । धेरै प्रतिक्रिया आऊन् । आवश्यक परे केही सामाजिक विषयलाई उत्तेजक ढङ्गले प्रस्तुत गर्न पनि सकिन्छ । त्यसले हाम्रो मञ्चको लोकप्रियता बढाउँछ ।'

अनुपमा केही क्षण मौन भइन् ।

उनलाई नियमित आम्दानीको आवश्यकता थियो । उनको लेखनलाई आर्थिक आधार दिने अवसर पनि थियो ।

तर यो प्रस्ताव स्वीकार गर्दा आफ्नो सिर्जनाको उद्देश्यसँग सम्झौता गर्नुपर्ने सम्भावना थियो ।

उनले शान्त स्वरमा भनिन्—

'म विवादास्पद विषय लेख्न डराउँदिनँ । समाजका गलत प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउन पनि पछि हट्दिनँ । तर विवाद सिर्जना गर्नकै लागि असत्य, अतिरञ्जना वा सामाजिक वैमनस्यलाई प्रोत्साहन गर्ने सामग्री लेख्न सक्दिनँ ।

म पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउने कथा लेख्न सक्छु । तर पाठकलाई एकअर्काविरुद्ध उभ्याएर लोकप्रियता कमाउने उद्देश्यले लेख्न सक्दिनँ ।'

प्रतिनिधिले भने—

'त्यसो भए तपाईं हाम्रो व्यावसायिक रणनीतिसँग मेल खानुहुन्न होला ।'

अनुपमाले उत्तर दिइन्—

'त्यस्तो हुन सक्छ । तर व्यावसायिक सहकार्य गर्दा पनि सिर्जनाको नैतिक आधार सुरक्षित रहनुपर्छ । म तपाईंहरूको पाठकवर्गलाई सम्मान गर्छु । तपाईंहरूले मेरो सिर्जनात्मक उद्देश्यलाई पनि सम्मान गर्न सक्नुपर्छ ।'

फोन काटियो ।

अनुपमा आफ्नो कुर्सीमा केही बेर बसिरहिन् ।

उनको अगाडि एउटा नयाँ सम्भावना बन्द भएको थियो । तर त्यससँगै एउटा प्रश्न अझ स्पष्ट भएको थियो—लेखकले आफ्नो आर्थिक अभावका कारण आफ्नो सिर्जनाको उद्देश्य नै बदल्नुपर्ने हो ?

त्यही बेला आरव कोठामा आए ।

'के भयो ? केही चिन्तित देखिन्छौ नि !'

अनुपमाले प्रस्तावबारे सबै कुरा सुनाइन् ।

आरवले भने—

'आर्थिक रूपमा त्यो प्रस्ताव तिम्रा लागि उपयोगी हुन सक्थ्यो । तर तिमीले किन अस्वीकार गर्‍यौ भन्ने पनि बुझ्न सकिन्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'मलाई पारिश्रमिक चाहिन्छ आरव । लेखकको श्रमको उचित मूल्य पाउनुपर्छ भन्ने मेरो माग आज पनि उस्तै छ । तर पैसा पाउनकै लागि समाजलाई गलत सन्देश दिने सामग्री सिर्जना गर्न थालेँ भने मैले उठाएको लेखकको अधिकारको उद्देश्य नै कमजोर हुँदैन र ?'

आरवले केही बेर सोचेर भने—

'तर एउटा कुरा पनि छ । तिमीले आफ्नो विचार सही ठानेर लेखेको कुरा सबै पाठकलाई सही लाग्नैपर्छ भन्ने छैन ।'

अनुपमाले तुरुन्त जवाफ दिइन्—

'त्यसमा मेरो पूर्ण सहमति छ । लेखकको काम सबैलाई आफ्नो विचारमा सहमत गराउनु होइन । आफ्नो विचारलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रस्तुत गर्नु हो । पाठकले असहमत हुन पाउनुपर्छ । आलोचना गर्न पाउनुपर्छ । तर सर्जकले पनि लोकप्रियताको लोभमा आफ्नो विवेक गुमाउनु हुँदैन ।'

 

त्यस रात अनुपमाले आफ्नो पुरानो पाण्डुलिपि निकालिन् ।

त्यसको एउटा कथामा उनले एउटा परिवारको कथा लेखेकी थिइन् । परिवारका सदस्यहरू आर्थिक सम्पन्नताको पछाडि दौडिँदै मानवीय सम्बन्ध, आपसी सहयोग र वृद्ध आमाबुबाप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सिरहेका थिए ।

कथाको अन्त्यमा एउटा प्रश्न थियो—

'मानिसले सम्पत्ति कमाएर आफ्नो जीवन सफल बनायो कि सम्बन्ध गुमाएर आफ्नो संसार नै गरिब बनायो ?'

उनले त्यो कथा फेरि पढिन् ।

अनि उनलाई लाग्यो—सिर्जनाको प्रभाव सधैँ तत्काल देखिँदैन । कुनै पाठकले आज कथा पढेर सामान्य रूपमा बिर्सन सक्छ । तर त्यसमा उठाइएको एउटा प्रश्नले कुनै दिन उसको सोच बदल्न सक्छ ।

कुनै युवाले विभेदको कथा पढेर आफ्नो व्यवहार सच्याउन सक्छ । कुनै अभिभावकले बालबालिकाको भावनालाई बुझ्न सक्छ । कुनै नागरिकले सार्वजनिक जीवनमा इमानदारीको महत्त्व महसुस गर्न सक्छ । कुनै परिवारले आफ्नो सम्बन्धलाई पैसाभन्दा माथि राख्न सक्छ ।

यही त सिर्जनाको वास्तविक प्रभाव हो ।

त्यसपछि उनले एउटा नयाँ लेखको शीर्षक राखिन्—

'सर्जकको धर्म: समाजको चाहना कि समाजको चेतना ?'

उनले लेख्न थालिन्—

'सर्जकले समाजलाई जे चाहिएको छ, त्यो बुझ्नुपर्छ । तर समाजले जे चाहन्छ, त्यही मात्र दिनुपर्छ भन्ने छैन ।

समाजले असल कुरा खोजिरहेको छ भने त्यसलाई अझ राम्रो र सुन्दर ढङ्गले प्रस्तुत गर्नु सर्जकको क्षमता हो । तर समाजले गलत कुरालाई आकर्षक ठानिरहेको छ भने त्यसको परिणाम र नकारात्मक प्रभाव देखाएर समाजलाई पुनर्विचार गर्न प्रेरित गर्नु सर्जकको दायित्व हो ।

सिर्जना समाजको तत्कालीन रुचिको दर्पण मात्र होइन, समाजको सम्भावित भविष्यको मार्गदर्शन पनि हो ।

लोकप्रियता सिर्जनाको पहुँच हुन सक्छ, तर सिर्जनाको उद्देश्य होइन । पाठकको सङ्ख्या ठूलो हुनु उपलब्धि हो, तर पाठकको सोचमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्नु अझ ठूलो उपलब्धि हो ।

सर्जकले समाजलाई सधैँ आफूले चाहेको कुरा सिकाउन खोज्नु हुँदैन । बरु समाजले आफैँ सही र गलत छुट्याउन सक्ने चेतना विकास गराउनुपर्छ ।

त्यसैले सर्जकको सफलता उसले कति ताली पायो भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन । उसले आफ्नो सिर्जनामार्फत कति मानिसलाई सोच्न, बुझ्न, प्रश्न गर्न र सकारात्मक परिवर्तनतर्फ अघि बढ्न प्रेरित गर्‍यो भन्ने कुराले पनि निर्धारण गर्छ ।'

लेख पूरा भएपछि उनले मञ्जरी र निश्चललाई पठाइन् ।

केही समयपछि मञ्जरीको जवाफ आयो—

'अनुपमा, यो लेख हाम्रो अभियानका लागि निकै महत्त्वपूर्ण छ । हामी लेखकको आर्थिक अधिकारको कुरा गरिरहेका छौँ । तर लेखकको सामाजिक दायित्वलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिनुपर्छ ।'

निश्चलले लेखे—

'यसले हाम्रो अभियानलाई अर्को गहिराइ दिएको छ । लेखकको श्रमको मूल्य खोज्नु र सिर्जनाको नैतिक उद्देश्य जोगाउनु एउटै यात्राका दुई पक्ष हुन् ।'

 

भोलिपल्ट अभियानको कार्यसमूहको बैठक बस्यो ।

बैठकमा अनुपमाले नयाँ प्रस्ताव राखिन् ।

'हाम्रो अभियानमा अहिलेसम्म लेखकको आर्थिक अधिकार, पारिश्रमिक, रोयल्टी, प्रकाशनको निष्पक्षता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतालाई प्राथमिकता दिएका छौँ । अब सर्जकको सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पनि हाम्रो साझा अवधारणामा समेट्नुपर्छ ।'

आर्यनले सोधे—

'त्यसको व्यावहारिक अर्थ के हुन्छ ?'

अनुपमाले भनिन्—

'हामीले कुनै लेखकलाई के लेख्ने र के नलेख्ने भनेर आदेश दिन खोजेका होइनौँ । लेखकको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता सुरक्षित हुनुपर्छ । तर स्वतन्त्रता प्रयोग गर्दा तथ्यगत इमानदारी, मानवीय मर्यादा, सामाजिक सद्भाव र नैतिक जिम्मेवारीलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ भन्ने मान्यता विकास गर्न खोजेका हौँ ।

साहित्यले गलत प्रवृत्तिलाई देखाउन सक्छ, त्यसको आलोचना गर्न सक्छ, समाजका स्थापित मान्यतामाथि प्रश्न उठाउन सक्छ । तर आलोचना र दुष्प्रचार, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र गैरजिम्मेवार अभिव्यक्तिबीचको भिन्नता बुझ्नुपर्छ ।'

विवेकले समर्थन गर्दै भने—

'त्यसो भए लेखकको अधिकार र जिम्मेवारीलाई सन्तुलित रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।'

मञ्जरीले थपिन्—

'अनि नयाँ पुस्तालाई पनि सिर्जना भनेको लोकप्रियता र प्रतिक्रियाको प्रतिस्पर्धा मात्र होइन भन्ने कुरा बुझाउनुपर्छ ।'

निश्चलले बैठकको निर्णयमा एउटा नयाँ बुँदा थपे—

'साहित्य र सिर्जनामार्फत मानवीय मूल्य, विवेकपूर्ण चिन्तन, सामाजिक सद्भाव र सकारात्मक रूपान्तरणलाई प्रोत्साहन गर्ने वातावरण निर्माण गर्ने ।'

सबैले त्यसलाई समर्थन गरे ।

 

बैठक सकिएपछि अनुपमा घर फर्किइन् ।

उनले आफ्नो डायरी खोलिन् । पहिलो पृष्ठमा वर्षौँअघि लेखिएको वाक्य अझै सुरक्षित थियो—

'म जीवनभर कलम चलाउनेछु, किनकि समाज परिवर्तन गर्ने शक्ति विचारमा हुन्छ ।'

उनले त्यसको तल अर्को वाक्य थपिन्—

'तर विचारको शक्ति त्यसको लोकप्रियतामा मात्र होइन, त्यसले मानिसको सोच र व्यवहारमा ल्याउन सक्ने सकारात्मक परिवर्तनमा पनि हुन्छ ।'

त्यसपछि उनले एउटा लामो अनुच्छेद लेखिन्—

'लेखकले समाजको चेतना लेख्छ; तर समाजले लेखकको जीवन लेख्न बिर्सियो भने एक दिन कलम चलाउने हातहरू मौन हुन सक्छन् । त्यसैले समाजले लेखकको श्रमको मूल्य बुझ्नुपर्छ । तर लेखकले पनि आफ्नो कलमको उद्देश्य बिर्सनु हुँदैन ।

सर्जकले समाजको चाहना बुझ्नुपर्छ, तर समाजको हरेक चाहनाको अन्धो अनुयायी बन्नु हुँदैन । समाजले राम्रो कुरा खोज्दा त्यसलाई अझ राम्रो बनाएर देखाउनुपर्छ । समाजले खराब कुरालाई खोजिरहेको अवस्थामा त्यसको नकारात्मक परिणाम देखाएर सकारात्मक सोच्न बाध्य बनाउन सक्नुपर्छ ।

किनकि सर्जकको धर्म लोकप्रियताको पछि लाग्नु मात्र होइन, समाजलाई जस्तोसुकै परिस्थितिमा पनि असल कुरा सिकाउने, मानवीय चेतना जगाउने र सकारात्मक परिवर्तनका लागि प्रेरित गर्ने सिर्जना गर्नु हो ।'

उनले अन्तिम वाक्य लेखिन्—

'जसले समाजको तालीका लागि होइन, समाजको भलाइका लागि कलम चलाउँछ; जसले लोकप्रियताका लागि होइन, सत्य, विवेक र मानवताका लागि सिर्जना गर्छ; त्यही सर्जक आफ्नो वास्तविक धर्ममा अडिग रहन्छ ।'

साँझको अँध्यारो फैलिँदै थियो ।

अनुपमाले आफ्नो पाण्डुलिपि बन्द गरिन् ।

अब उनको सङ्घर्ष केवल लेखेर बाँच्ने अधिकारका लागि थिएन । उनी चाहन्थिन्—लेखक सम्मानपूर्वक बाँच्न सकून्, स्वतन्त्र रूपमा सिर्जना गर्न सकून् र आफ्नो सिर्जनाबाट समाजलाई सही दिशामा सोच्न प्रेरित गर्न सकून् ।

तर उनलाई एउटा कुरा अझै थाहा थिएन—लेखकको अधिकार र सामाजिक उत्तरदायित्वको कुरा गर्नु जति सहज थियो, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु त्यति नै कठिन हुनेवाला थियो ।

किनकि अब उनको अभियानले अर्को चुनौती सामना गर्न बाँकी थियो—आर्थिक सहयोग, संस्थागत प्रभाव र लोकप्रियताको दबाबबीच पनि सर्जकको वास्तविक उद्देश्य कसरी सुरक्षित राख्ने ?

त्यही प्रश्नले आगामी यात्राको ढोका खोल्दै थियो ।

 

७: प्रतिबद्धताबाट कार्यान्वयनसम्म—कलमको मूल्य व्यवहारमा

मुख्य भाव : संस्थागत प्रतिरोध, पारदर्शिता, लेखकहरूको एकता र परिवर्तनको पहिलो परीक्षण ।

सार्वजनिक साहित्यिक संवाद सकिएको दुई साता बितिसकेको थियो ।

कार्यक्रममा गरिएको प्रतिबद्धताले साहित्यिक क्षेत्रमा नयाँ बहस सिर्जना गरेको थियो । सामाजिक सञ्जालमा लेखकको पारिश्रमिक, रोयल्टी, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र लेखेरै बाँच्न सकिने वातावरणबारे चर्चा भइरहेको थियो ।

तर अनुपमालाई थाहा थियो—बहस सुरु हुनु र परिवर्तन हुनु फरक कुरा हुन् ।

कार्यसमूहको पहिलो बैठकमा सातै प्रस्तावलाई कार्यान्वयनयोग्य योजनामा बदल्ने निर्णय भयो । त्यसका लागि तीनवटा उपसमूह गठन गरिए ।

पहिलो समूहले लेखक र प्रकाशकबीचको सम्झौता तथा रोयल्टी प्रणालीको अध्ययन गर्ने भयो । दोस्रो समूहले साहित्यिक पत्रपत्रिका र अनलाइन माध्यमको पारिश्रमिक नीतिबारे काम गर्ने भयो । तेस्रो समूहले सिर्जना वृत्ति, पुस्तकालय खरिद र लेखकको सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी प्रस्ताव तयार गर्ने जिम्मेवारी पायो ।

अनुपमा समन्वय समितिको संयोजक बनाइन् ।

उनले जिम्मेवारी स्वीकार गरिन्, तर एउटा सर्त राखिन् ।

'यो अभियान कुनै व्यक्तिको नाममा सीमित हुनु हुँदैन । निर्णय सामूहिक हुनुपर्छ । जिम्मेवारी पनि स्पष्ट रूपमा बाँडिनुपर्छ ।'

सबैले सहमति जनाए ।

तर बैठक सकिएको केही समयपछि नै उनलाई बुझिन थाल्यो—साझा उद्देश्य घोषणा गर्नु सजिलो थियो, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु निकै कठिन ।

पहिलो चुनौती सिर्जना वृत्तिको प्रस्तावमा देखियो ।

सम्बन्धित संस्थाका प्रतिनिधिसँग भएको छलफलमा उनीहरूले प्रस्तावको उद्देश्य सकारात्मक भएको बताए । तर बजेट, छनोट प्रक्रिया र कार्यान्वयनको जिम्मेवारीबारे प्रश्न उठाए ।

एकजना अधिकारीले भने—

'लेखकलाई आर्थिक सहयोग गर्ने कुरा राम्रो हो । तर त्यसका लागि छुट्टै बजेट कहाँबाट ल्याउने ? कुन लेखकलाई दिने ? कति रकम दिने ? छनोट कसले गर्ने ? यी सबै विषय स्पष्ट हुनुपर्छ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'हामीले कुनै निश्चित व्यक्तिलाई सहयोग दिन मागेका होइनौँ । पारदर्शी मापदण्डसहितको सिर्जना वृत्ति कार्यक्रम बनाउन प्रस्ताव गरेका हौँ ।'

अधिकारीले भने—

'त्यसका लागि नीतिगत निर्णय र बजेटको स्वीकृति आवश्यक हुन्छ । तत्कालै कार्यान्वयन गर्न सकिँदैन ।'

बैठकमा उपस्थित निश्चलले प्रश्न गरे—

'त्यसो भए यसलाई अगाडि बढाउने प्रक्रिया के हो ? प्रस्ताव कुन निकायमा पेस गर्ने ? कति समयभित्र जवाफ आउँछ ?'

अधिकारीले प्रक्रिया बुझाउने आश्वासन दिए ।

बैठक समाप्त भयो ।

बाहिर निस्कँदा आर्यन निराश देखिए ।

'फेरि त्यही भयो । सबैले राम्रो भन्नुभयो, तर कहिले हुन्छ भन्ने कसैलाई थाहा छैन ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हामीले पनि संस्थागत प्रक्रियालाई बुझ्नुपर्छ । हरेक ढिलाइ जानाजानी गरिएको प्रतिरोध हुँदैन । तर अनिश्चिततालाई सधैँ स्वीकार गरेर बस्नु पनि हुँदैन । हामी लिखित समयसीमा र जिम्मेवारी मागौँ ।'

उनले त्यही दिन बैठकको निर्णय र आगामी प्रक्रियाबारे लिखित पत्र पठाउने तयारी गरिन् ।

उनका लागि अब आश्वासनभन्दा अभिलेख महत्त्वपूर्ण हुँदै गएको थियो ।

दोस्रो चुनौती प्रकाशन सम्झौता र रोयल्टी प्रणालीमा देखियो ।

कार्यसमूहले केही प्रकाशकसँग छलफल गरेर एउटा नमुना सम्झौता तयार गर्ने प्रस्ताव राखेको थियो । त्यसमा पुस्तकको संस्करण, बिक्री विवरण, रोयल्टीको आधार, भुक्तानीको समय र प्रतिलिपि अधिकारको अवधि स्पष्ट उल्लेख गर्ने योजना थियो ।

तर सबै प्रकाशक सहमत भएनन् ।

एकजना अनुभवी प्रकाशकले बैठकमा भने—

'तपाईंहरूले बनाएको सम्झौता ठूला प्रकाशन गृहका लागि उपयुक्त होला । तर हामीजस्ता साना प्रकाशकसँग पर्याप्त लेखा कर्मचारीसमेत छैनन् । प्रत्येक पुस्तकको विस्तृत विवरण राख्न अतिरिक्त खर्च लाग्छ ।'

आर्यनले जवाफ दिए—

'तर लेखकले आफ्नो पुस्तक कति छापियो र कति बिक्री भयो भन्ने थाहा पाउनु स्वाभाविक अधिकार होइन र ?'

प्रकाशकले भने—

'अवश्य हो । तर त्यसका लागि हामीलाई पनि व्यावहारिक प्रणाली चाहिन्छ । सबै प्रकाशकलाई एउटै जटिल ढाँचामा बाँध्न मिल्दैन ।'

विवेकले हस्तक्षेप गरे ।

'हामीले साना र ठूला प्रकाशकका लागि फरक प्रशासनिक सुविधा राख्न सक्छौँ । तर न्यूनतम पारदर्शिता सबैका लागि आवश्यक हुनुपर्छ ।'

अनुपमाले प्रस्ताव गरिन्—

'सम्झौताको ढाँचा सरल बनाऔँ । बिक्री विवरण डिजिटल वा लिखित दुवै रूपमा राख्न सकिने व्यवस्था गरौँ । रोयल्टीको प्रतिशत र भुक्तानीको अवधि लेखक र प्रकाशकबीच सहमतिमा निर्धारण होस् । तर बिक्री र भुक्तानीको विवरण लुकाउने अवस्था नरहोस् ।'

यसपटक केही प्रकाशकले प्रस्तावलाई समर्थन गरे ।

तर एकजना प्रकाशकले असन्तुष्टि जनाए ।

'लेखकहरूले पारिश्रमिकको कुरा गर्दा बजारको अवस्था पनि बुझ्नुपर्छ । पुस्तक नबिकेपछि प्रकाशकले कहाँबाट पैसा ल्याउने ?'

अनुपमाले शान्त स्वरमा भनिन्—

'हामीले पुस्तक नबिके पनि मनपरी रकम दिनुपर्छ भनेका छैनौँ । हामीले सम्झौता पारदर्शी हुनुपर्छ भनेका हौँ । जोखिमको कुरा पनि सम्झौतामै स्पष्ट हुनुपर्छ । अस्पष्टताले लेखक र प्रकाशक दुवैलाई कमजोर बनाउँछ ।'

विवाद पूर्ण रूपमा समाधान भएन ।

तर एउटा कुरा स्पष्ट भयो—साझा कार्ययोजना बनाउन दुवै पक्षका वास्तविक कठिनाइ बुझ्नैपर्ने रहेछ ।

कार्यसमूहभित्र पनि मतभेद सुरु हुन थाले ।

केही लेखकले अनुपमाले अभियानको नेतृत्व धेरै समयसम्म आफ्नो हातमा राखेको आरोप लगाए ।

एकजना कविले बैठकमा भने—

'अभियानको सुरुवात अनुपमाजीले गर्नुभयो, यसमा विवाद छैन । तर अब यो सामूहिक अभियान भइसकेको छ । सबै निर्णय उहाँकै समन्वयमा हुने हो भने अरू लेखकको भूमिका के रहन्छ ?'

अर्का लेखकले थपे—

'हामीले विभिन्न क्षेत्र र पुस्ताका लेखकलाई प्रतिनिधित्व दिनुपर्छ । महिला लेखकको प्रश्न उठाउँदा ग्रामीण क्षेत्रका, मातृभाषामा लेख्ने र आर्थिक रूपमा कमजोर लेखकका समस्या पनि छुट्नु हुँदैन ।'

अनुपमा चुपचाप सुनिरहिन् ।

त्यसपछि उनले भनिन्—

'तपाईंहरूको प्रश्न उचित छ । यो अभियान कुनै एक व्यक्तिको स्वामित्वमा हुनु हुँदैन । म संयोजक भएकै कारण सबै निर्णय गर्ने अधिकार मसँग छैन । हामी नेतृत्व परिवर्तन, प्रतिनिधित्व र निर्णय प्रक्रियाबारे स्पष्ट नियम बनाऔँ ।'

एकजना सदस्यले भने—

'त्यसो भए संयोजकको अधिकार सीमित गरौँ र सबै निर्णय बहुमतबाट गरौँ ।'

निश्चलले बीचमा कुरा राखे ।

'बहुमत महत्त्वपूर्ण छ, तर हरेक निर्णय केवल मतगणनाबाट गर्नु उचित हुँदैन । विषयअनुसार छलफल, विज्ञको सुझाव र प्रभावित समूहको सहभागिता पनि चाहिन्छ ।'

मञ्जरीले सहमति जनाइन् ।

'महिला लेखकको अवस्था बुझ्दा महिलाकै प्रतिनिधित्व आवश्यक हुन्छ । त्यस्तै, मातृभाषाका लेखकको विषयमा उनीहरूकै आवाज सुन्नुपर्छ । प्रतिनिधित्व भनेको नाम थप्नु मात्र होइन, निर्णयमा वास्तविक सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो ।'

अन्ततः कार्यसमूहले नयाँ नियम बनायो ।

·         संयोजकको कार्यकाल निश्चित हुने ।

·         महत्त्वपूर्ण निर्णय सामूहिक छलफलबाट हुने ।

·         विभिन्न पुस्ता, लिङ्ग, भाषा र भौगोलिक क्षेत्रको प्रतिनिधित्व बढाइने ।

·         आर्थिक कारोबार तथा अभियानको खर्च सार्वजनिक गरिने ।

·         असहमति राख्ने सदस्यलाई पनि निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराइने ।

बैठक सकिएपछि अनुपमाले मञ्जरीसँग भनिन्—

'मलाई लागेको थियो, बाहिरको प्रतिरोध पार गरेपछि काम सजिलो हुन्छ । तर आफ्नै समूहभित्र पनि यति धेरै प्रश्न उठ्ने रहेछन् ।'

मञ्जरीले भनिन्—

'सामूहिक अभियानको परिपक्वता प्रश्न नउठ्नुमा होइन, प्रश्नलाई निष्पक्ष रूपमा सम्बोधन गर्न सक्नुमा हुन्छ ।'

अनुपमाले त्यो कुरा मनमा राखिन् ।

यसैबीच अनुपमाको घरमा अर्को समस्या उत्पन्न भयो ।

आरवको कार्यालयमा कामको पुनर्संरचना हुँदै थियो । उनको आम्दानी घट्ने सम्भावना थियो । घरको नियमित खर्च व्यवस्थापन गर्न कठिन हुन थालेको थियो ।

एक साँझ आरवले भने—

'अनुपमा, एउटा कुरा गरौँ ?'

'भन न ।'

'तिम्रो अभियान महत्त्वपूर्ण छ । तर यसले अहिले हाम्रो घरको खर्च धान्दैन । तिमीले पहिले कुरा गरेको सम्पादनसम्बन्धी कामको प्रस्ताव अझै खुला छ कि ?'

अनुपमाले सम्झिइन् ।

केही समयअघि एउटा प्रकाशन संस्थाले उनलाई निश्चित समयका लागि पाण्डुलिपि सम्पादन र भाषा परिमार्जनको काम प्रस्ताव गरेको थियो । उनले अभियान र आफ्नै लेखनमा समय दिनुपर्ने भएकाले त्यसबेला स्वीकार गरेकी थिइनन् ।

'सायद खुला होला । म कुरा गर्छु ।'

आरवले भने—

'तिमीले अर्को काम गर्नु भनेको आफ्नो लेखन छोड्नु होइन । हामीलाई अहिले केही स्थिरता चाहिएको छ ।'

अनुपमाले उनको हातमा रहेको घरखर्चको हिसाब हेरिन् ।

'म बुझ्छु । तर मलाई डर लाग्छ, अर्को काममा व्यस्त भएपछि मेरो आफ्नै लेखन फेरि पछाडि पर्छ कि भनेर ।'

आरवले जवाफ दिए—

'त्यसका लागि समय छुट्याउनुपर्छ । तर आर्थिक कठिनाइले तिमीलाई लेख्नै नसक्ने अवस्थामा पुर्‍याउनु पनि उचित होइन ।'

त्यो रात अनुपमाले लामो समयसम्म सोचिन् ।

उनले महसुस गरिन्—लेखनलाई जीविकाको आधार बनाउन चाहनु र परिवारको आर्थिक जिम्मेवारी पूरा गर्न अर्को काम गर्नु परस्पर विरोधी कुरा थिएनन् ।

समस्या अर्को काम गर्नुमा थिएन । समस्या यस्तो व्यवस्था नहुनुमा थियो, जहाँ लेखकले आफ्नो सिर्जनात्मक जीवन र जीविकाबीच सन्तुलन रोज्न सकून् ।

भोलिपल्ट उनले सम्पादनको काम स्वीकार गरिन् ।

तर एउटा सर्त राखिन्—कामको समय निश्चित हुनुपर्छ र आफ्नै सिर्जनाका लागि पनि समय सुरक्षित रहनुपर्छ ।

संस्थाले उनको सर्त स्वीकार गर्‍यो ।

अभियानको अर्को महत्त्वपूर्ण काम लेखकहरूको आर्थिक अवस्थाबारे तथ्य सङ्कलन गर्नु थियो ।

निश्चलले एउटा सर्वेक्षणको प्रारूप तयार पारे ।

त्यसमा लेखकको व्यक्तिगत पहिचान सार्वजनिक नगरी निम्न विषयबारे जानकारी लिने व्यवस्था गरियो—

·         मुख्य जीविकोपार्जनको स्रोत ।

·         लेखनबाट प्राप्त हुने आम्दानीको नियमितता ।

·         प्रकाशित पुस्तकको सङ्ख्या ।

·         रोयल्टी तथा पारिश्रमिक प्राप्त गर्ने अवस्था ।

·         प्रकाशन सम्झौताको उपलब्धता ।

·         सिर्जनाका लागि उपलब्ध समय ।

·         पारिवारिक तथा अन्य जिम्मेवारी ।

·         लेखन निरन्तरता दिन आवश्यक सहयोग ।

अनुपमाले सर्वेक्षण हेरेपछि भनिन्—

'एउटा कुरा थपौँ । लेखकले आफ्नो वास्तविक आम्दानी खुलाउन असहज महसुस गर्न सक्छन् । त्यसैले व्यक्तिगत विवरण गोप्य राख्ने र नतिजा समग्र रूपमा मात्र सार्वजनिक गर्ने व्यवस्था गरौँ ।'

निश्चलले संशोधन गरे ।

सिर्जनाले थपिन्—

'महिला लेखकका लागि घरायसी जिम्मेवारी र हेरचाहमा खर्च हुने समयबारे पनि प्रश्न राखौँ । तर पुरुष लेखकलाई पनि पारिवारिक जिम्मेवारीका कारण लेखनमा परेको प्रभाव बताउने अवसर दिनुपर्छ ।'

आर्यनले भने—

'पूर्णकालीन लेखक र अर्को पेसासँगै लेख्ने लेखकलाई छुट्टाछुट्टै बुझ्नुपर्छ । नत्र तथ्याङ्कको अर्थ गलत लाग्न सक्छ ।'

सबैले सुझाव स्वीकार गरे ।

सर्वेक्षण सार्वजनिक भएपछि विभिन्न ठाउँबाट प्रतिक्रिया आउन थाले ।

कसैले आफूले लेखेका रचना वर्षौँसम्म पारिश्रमिक नपाई प्रकाशित गरेको बताए । कसैले पुस्तक बिक्रीको विवरण नपाएको अनुभव सुनाए । कसैले जागिरसँगै लेख्नुपर्दा आफ्ना सिर्जना अधुरा रहने गरेको बताए । केहीले भने साहित्यबाट नियमित आम्दानी गर्न सकेको र आफ्नो प्रकाशकसँग स्पष्ट सम्झौता भएको सकारात्मक अनुभव पनि साझा गरे ।

अनुपमाले ती सबै अनुभवलाई महत्त्व दिइन् ।

उनले भनिन्—

'हामीले समस्या मात्र खोज्नु हुँदैन । जहाँ राम्रो अभ्यास छ, त्यसलाई पनि सार्वजनिक गर्नुपर्छ । परिवर्तन सम्भव छ भन्ने उदाहरण पनि समाजले देख्नुपर्छ ।'

केही सातापछि एउटा सानो साहित्यिक पत्रिकाले आफ्नो नयाँ पारिश्रमिक नीति सार्वजनिक गर्‍यो ।

पत्रिकाले आर्थिक स्रोत सीमित भए पनि प्रकाशित रचनाका लागि निश्चित पारिश्रमिक दिने, लेखकलाई अस्वीकृत रचनाबारे छोटो प्रतिक्रिया उपलब्ध गराउने र सम्पादकीय नीति सार्वजनिक गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

त्यो रकम ठूलो थिएन ।

तर लेखकहरूका लागि त्यसको अर्थ फरक थियो ।

सिर्जनाले अनुपमालाई फोन गरिन् ।

'अनुपमाजी, हाम्रो एउटा कविता त्यही पत्रिकामा स्वीकृत भएको छ । यसपटक पारिश्रमिकको कुरा पनि स्पष्ट छ ।'

'कति खुसीको कुरा !'

'रकम धेरै छैन, तर पहिलोपटक रचना पठाउँदा नै पारिश्रमिकबारे जानकारी पाएकी छु । मलाई लाग्छ, यो राम्रो सुरुवात हो ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हो सिर्जना, हामीले खोजेको परिवर्तन यस्तै साना तर स्पष्ट कदमबाट सुरु हुन्छ ।'

त्यही दिन एउटा प्रकाशन गृहले लेखकसँग लिखित सम्झौता गर्ने नमुना ढाँचा परीक्षणका रूपमा लागू गर्ने घोषणा गर्‍यो ।

निश्चलले ती समाचारहरू अभियानको समूहमा राखे ।

सबैले खुसी व्यक्त गरे ।

तर अनुपमाले एउटा कुरा सम्झाइन्—

'यी सुरुवाती अभ्यास हुन् । केही संस्थाले राम्रो काम गरे भन्दैमा सबै समस्या समाधान भयो भन्न मिल्दैन । हामीले यसलाई निरन्तरता दिनुपर्छ र परिणामको मूल्याङ्कन पनि गर्नुपर्छ ।'

तर अभियानको यात्रा सहज हुँदै गएको थिएन ।

एक दिन सामाजिक सञ्जालमा एउटा लामो पोस्ट सार्वजनिक भयो । त्यसमा अभियानले साहित्यलाई व्यापार बनाउन खोजेको, लेखकलाई पैसाको पछि लगाएको र प्रकाशकलाई अनावश्यक दबाब दिएको आरोप लगाइएको थियो ।

पोस्टमा केही व्यक्तिले अभियानको नेतृत्वमाथि पनि प्रश्न उठाएका थिए ।

कार्यसमूहमा तनाव उत्पन्न भयो ।

आर्यनले आक्रोश व्यक्त गरे—

'हामीले लेखकको श्रमको मूल्य खोज्दा व्यापारवादी भनिने ? यस्ता आरोपको जवाफ दिनुपर्छ ।'

अर्का सदस्यले भने—

'हामीले विरोध गर्नेहरूलाई सार्वजनिक रूपमा जवाफ दिँदै हिँड्यौँ भने मुख्य कामबाट ध्यान हट्छ ।'

अनुपमा केही समय चुप रहिन् ।

त्यसपछि भनिन्—

'हामीले आलोचना सुन्नुपर्छ । अभियानको उद्देश्य र कार्यशैलीबारे कसैलाई प्रश्न गर्ने अधिकार छ । तर गलत जानकारी फैलिएको छ भने तथ्यसहित स्पष्ट पार्नुपर्छ । व्यक्तिगत आरोप र प्रत्यारोपमा उत्रिनु हुँदैन ।'

मञ्जरीले भनिन्—

'हामीले एउटा सार्वजनिक स्पष्टिकरण निकालौँ । त्यसमा लेखनको व्यावसायिक मूल्य र साहित्यको मानवीय मूल्यबीच विरोध छैन भन्ने कुरा राखौँ ।'

विवेकले थपे—

'प्रकाशकको आर्थिक जोखिमलाई पनि स्वीकार गरौँ । हामी कुनै एक पक्षविरुद्ध होइन, निष्पक्ष र पारदर्शी प्रणालीको पक्षमा छौँ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ ।'

त्यसपछि समूहले साझा वक्तव्य तयार गर्‍यो ।

वक्तव्यमा लेखिएको थियो—

'साहित्यलाई केवल बजारको वस्तु बनाउनु हाम्रो उद्देश्य होइन । तर सिर्जनात्मक श्रमलाई आर्थिक मूल्यबाट पूर्णतः अलग राख्नु पनि उचित होइन । लेखकको स्वतन्त्रता, प्रकाशकको दिगोपन, पाठकको पहुँच र साहित्यिक संस्थाको उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन कायम गर्नु नै हाम्रो अभियानको लक्ष्य हो ।'

वक्तव्य सार्वजनिक भएपछि विवाद केही शान्त भयो ।

तर अनुपमाले बुझिन्—सामूहिक अभियानले बाहिरी समस्यासँगै गलत बुझाइ र आन्तरिक असहमतिको सामना पनि गर्नुपर्ने रहेछ ।

यस अवधिमा अनुपमाको सम्पादनको काम नियमित हुँदै गयो ।

उनले घरको आर्थिक जिम्मेवारीमा केही राहत महसुस गरिन् । तर आफ्नै उपन्यास लेख्न पाउने समय भने सीमित हुन थाल्यो ।

बिहान सम्पादनको काम, दिउँसो घरायसी जिम्मेवारी र साँझ अभियानका बैठक । राति थकित शरीर लिएर उनी आफ्नो पाण्डुलिपि अगाडि बस्थिन् ।

एक दिन आरवले सोधे—

'तिम्रो उपन्यास कति अगाडि बढ्यो ?'

अनुपमाले भनिन्—

'जति बढ्नुपर्ने हो, त्यति बढेको छैन ।'

'केही समय अभियानको काम घटाउने ?'

'अभियान घटाउन सकिन्छ । तर म चाहन्नँ, आफ्नै लेखनको प्रश्न उठाएर सुरु गरेको कामबाट म नै टाढिऊँ ।'

आरवले भने—

'त्यसो भए आफ्नो समयको सीमा बनाऊ । तिमीले सबै जिम्मेवारी एक्लै लिनुपर्दैन ।'

अनुपमाले त्यसबारे गम्भीरतापूर्वक सोचिन् ।

भोलिपल्ट उनले कार्यसमूहमा प्रस्ताव राखिन्—

'अबदेखि अभियानको प्रत्येक काम एक जना व्यक्तिमा निर्भर रहने गरी सञ्चालन नगरौँ । जिम्मेवारी बाँडौँ । बैठकको समय निश्चित गरौँ । कार्यसमूहका सदस्यले आफ्नो क्षमता र समयअनुसार काम गरौँ ।'

सबैले सहमति जनाए ।

निश्चलले डिजिटल अभिलेख र सञ्चारको जिम्मेवारी लिए । सिर्जनाले महिला लेखकको अनुभव सङ्कलन गर्ने काम समालिन् । विवेकले प्रकाशकहरूसँगको छलफल अघि बढाए। मञ्जरीले साहित्यिक संस्थाहरूसँग समन्वय गर्ने जिम्मेवारी लिइन् ।

अनुपमाले समग्र समन्वय र प्रस्तावको अन्तिम रूप दिने काम मात्र आफ्नो जिम्मामा राखिन् ।

उनलाई पहिलोपटक लाग्यो—सामूहिक अभियानको वास्तविक अर्थ नेतृत्व गर्ने व्यक्तिले सबै काम आफैँ गर्नु होइन, अरूलाई पनि जिम्मेवारी लिन सक्ने बनाउनु रहेछ ।

तीन महिना पूरा हुन लागेका थिए ।

कार्यसमूहले आफ्नो प्रारम्भिक प्रतिवेदन तयार गर्‍यो । सर्वेक्षणबाट प्राप्त अनुभव, प्रकाशकहरूसँगका छलफल, साहित्यिक पत्रपत्रिकाका अभ्यास र सिर्जना वृत्तिसम्बन्धी प्रस्तावहरू समेटिएका थिए ।

प्रतिवेदनमा समस्या मात्र थिएन, सम्भावित समाधानका चरणहरू पनि थिए ।

तर अन्तिम प्रस्तुति गर्नुअघि एउटा महत्त्वपूर्ण घटना घट्यो ।

एउटा ठूलो साहित्यिक संस्थाले आफ्नो वार्षिक कार्यक्रममा लेखकहरूका लागि विशेष सिर्जना सहयोग कोष स्थापना गर्ने घोषणा गर्‍यो । सुरुमा त्यो घोषणाले अभियानलाई उत्साहित बनायो ।

तर केही दिनपछि सार्वजनिक भएको छनोटसम्बन्धी प्रारम्भिक सूचनामा स्पष्ट मापदण्ड थिएन । आवेदन कसरी मूल्याङ्कन हुने, छनोट समितिमा को रहने र सहयोग पाउने लेखकको सूची कसरी सार्वजनिक हुने भन्ने विषय अस्पष्ट थियो ।

कार्यसमूहमा फेरि छलफल सुरु भयो ।

आर्यनले भने—

'यो अवसरलाई तुरुन्तै स्वीकार गरौँ । कम्तीमा लेखकका लागि केही सहयोग त सुरु हुन्छ ।'

निश्चलले आपत्ति जनाए—

'तर पारदर्शिता नभएपछि फेरि पहुँच र चिनजानको समस्या आउन सक्छ । हामीले यति लामो समयदेखि उठाएको माग आफैँले बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।'

विवेकले भने—

'संस्थाले कोष स्थापना गर्नु सकारात्मक कदम हो । मापदण्ड सुधार्न अनुरोध गरौँ । विरोध गरेर मात्र समाधान हुँदैन ।'

अनुपमाले सबैका कुरा सुनिन् ।

त्यसपछि भनिन्—

'हामी सहयोगको विरोध गर्दैनौँ । तर सहयोगको नाममा लेखकलाई अनिश्चिततामा राख्ने व्यवस्था स्वीकार गर्न सक्दैनौँ । कोष स्थापना हुनु पहिलो कदम हो, त्यसको वितरण प्रक्रिया निष्पक्ष हुनु अर्को आवश्यक कदम हो ।'

उनले संस्थालाई औपचारिक पत्र लेख्ने निर्णय गरिन् ।

पत्रमा पाँचवटा माग राखिए—

१. सिर्जना वृत्तिका लागि स्पष्ट योग्यता र छनोट मापदण्ड सार्वजनिक गर्नुपर्ने ।

२. स्वतन्त्र तथा विविध क्षेत्रका विज्ञ सम्मिलित छनोट समिति गठन गर्नुपर्ने ।

३. आवेदन मूल्याङ्कनका आधार र नतिजा सार्वजनिक गर्नुपर्ने ।

४. सहयोग प्राप्त गर्ने लेखकको सिर्जनात्मक योजनाको प्रगति मूल्याङ्कन गर्ने तर अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा हस्तक्षेप नगर्ने व्यवस्था हुनुपर्ने ।

५. कोषको आम्दानी, खर्च र वितरण विवरण वार्षिक रूपमा सार्वजनिक गर्नुपर्ने ।

पत्र पठाएपछि अनुपमा केही बेर मौन बसिन् ।

उनी जान्दथिन्—यो निर्णयले संस्थासँगको सम्बन्ध असहज बनाउन सक्छ । तर पारदर्शिताको माग गर्दा सुविधाअनुसार मौन बस्नु उचित थिएन ।

त्यही साँझ आरवले सोधे—

'पत्र पठायौ ?'

'पठाएँ ।'

'अब के होला ?'

'त्यो उनीहरूको निर्णय हो । तर हामीले आफ्नो माग स्पष्ट रूपमा राखेका छौँ ।'

आरवले भने—

'तिमीले आफ्नो लेखनका लागि पनि यस्तै स्पष्टता खोजेकी थियौ । अहिले अरू लेखकका लागि पनि त्यही गरिरहेकी छौ ।'

अनुपमाले हल्का मुस्कान दिइन् ।

'लेखकको अधिकार माग्ने अभियानले आफ्नै सिद्धान्तमा सम्झौता गर्नु हुँदैन ।'

त्यस रात अनुपमाले आफ्नो पाण्डुलिपि खोलेर केही पृष्ठ लेखिन् ।

लामो समयपछि उनलाई आफ्नै सिर्जनामा फर्किएको अनुभूति भयो ।

बाहिरबाट हेर्दा अभियानले केही सफलता पाएको थियो । केही पत्रिकाले पारिश्रमिक नीति सार्वजनिक गरेका थिए । केही प्रकाशकले लिखित सम्झौताको अभ्यास सुरु गरेका थिए । कार्यसमूहले संस्थागत प्रस्ताव अघि बढाएको थियो ।

तर सबै समस्या समाधान भएका थिएनन् ।

सिर्जना वृत्तिको पारदर्शिता अझै सुनिश्चित भएको थिएन । लेखकको सामाजिक सुरक्षा र नियमित आम्दानीको प्रश्न बाँकी थियो । कतिपय लेखक अझै आर्थिक अभावका कारण लेखनबाट टाढिँदै थिए ।

अनुपमाले डायरीमा लेखिन्—

'परिवर्तनको पहिलो संकेत देखिनु र परिवर्तन स्थापित हुनु फरक कुरा हो । अधिकारको माग गर्ने समूहले आफ्नै व्यवहारमा पनि पारदर्शिता, निष्पक्षता र उत्तरदायित्व देखाउनुपर्छ । नत्र हामीले अरूबाट खोजेको न्याय आफैँले गुमाउनेछौँ ।'

उनले अर्को वाक्य थपिन्—

'लेखकको कलम स्वतन्त्र हुनुपर्छ, तर अभियानको हात पनि स्वच्छ हुनुपर्छ ।'

त्यसै बेला उनको मोबाइलमा एउटा सन्देश आयो ।

सिर्जना वृत्ति स्थापना गर्ने संस्थाबाट जवाफ आएको थियो ।

सन्देशमा लेखिएको थियो—

'तपाईंहरूको सुझाव प्राप्त भयो । छनोट मापदण्डबारे पुनर्विचार गर्न संस्थाको बैठक बोलाइएको छ । आगामी निर्णयमा तपाईंहरूको कार्यसमूहबाट एक जना पर्यवेक्षक प्रतिनिधि आमन्त्रण गर्ने सम्भावना छ ।'

अनुपमाले सन्देश पढिन् ।

यो अन्तिम सफलता थिएन । तर संवादको ढोका बन्द पनि भएको थिएन ।

उनले निश्चललाई सन्देश पठाइन्—

'हामीलाई एउटा अवसर प्राप्त भएको छ । अब हाम्रो काम अझ जिम्मेवार भएको छ ।'

निश्चलको जवाफ आयो—

'अवसरलाई निष्पक्षतामा बदल्नु नै अबको परीक्षा हो ।'

अनुपमाले मोबाइल राखिन् ।

उनको अगाडि अधुरो उपन्यास थियो । छेउमा अभियानको प्रतिवेदन । दुवै काम पूरा गर्नुपर्ने थियो ।

उनले कलम उठाइन् ।

अब उनले एउटा कुरा राम्ररी बुझिसकेकी थिइन्—लेखकको जीवन बचाउने अभियानमा लेखक आफैँ पनि निरन्तर सिर्जना गरिरहनुपर्छ । किनकि कलमको मूल्य माग्ने हातले कलम चलाउन पनि छोड्नु हुँदैन ।

तर अर्को चुनौती अझै बाँकी थियो ।

के अभियानले निष्पक्षताको माग गर्दै गर्दा आफ्नै नेतृत्व, स्रोत र निर्णय प्रक्रियामा निष्पक्षता कायम राख्न सक्ला ?

त्यसको उत्तर आगामी घटनाले दिने थियो ।

८: आफ्नै आँगनको परीक्षा—निष्पक्षता, नेतृत्व र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता

मुख्य भाव : अभियानको नैतिक विश्वसनीयता, आन्तरिक पारदर्शिता र व्यक्तिगत स्वार्थमाथि सामूहिक उद्देश्यको विजय ।

सिर्जना वृत्ति वितरण गर्ने संस्थाबाट आएको पत्रले कार्यसमूहमा नयाँ उत्साह थपेको थियो । संस्थाले छनोट प्रक्रियामा पारदर्शिता कायम गर्न कार्यसमूहबाट एक जना पर्यवेक्षक प्रतिनिधि पठाउन अनुरोध गरेको थियो ।

अनुपमाले त्यो पत्र सबै सदस्यलाई पठाइन् ।

भोलिपल्ट बैठक बोलाइयो । बैठकमा मञ्जरी, निश्चल, सिर्जना, आर्यन, विवेक र अन्य सदस्यहरू उपस्थित थिए ।

अनुपमाले भनिन्—

'हामीले लामो समयदेखि सिर्जना वृत्तिको निष्पक्ष छनोटको माग गर्दै आएका छौँ । अब हाम्रो कार्यसमूहलाई त्यस प्रक्रियाको पर्यवेक्षण गर्ने अवसर आएको छ । प्रतिनिधि छनोट गर्दा हामीले कुनै व्यक्तिको निकटता वा व्यक्तिगत सम्बन्धलाई आधार बनाउनु हुँदैन ।'

निश्चलले समर्थन गरे ।

'पर्यवेक्षकको भूमिका छनोट समितिको निर्णय प्रभावित गर्नु होइन । प्रक्रिया निर्धारित मापदण्डअनुसार चलेको छ कि छैन भन्ने हेर्नु हो । त्यसैले प्रतिनिधि निष्पक्ष र जिम्मेवार हुनुपर्छ ।'

आर्यनले पनि सहमति जनाए ।

तर बैठकको अन्त्यतिर एउटा अप्रत्याशित कुरा उठ्यो ।

समूहका एक सदस्यले भने—

'पर्यवेक्षकका लागि मेरो नाम प्रस्ताव गर्न चाहन्छु । मैले लामो समयदेखि साहित्यिक संस्थाहरूसँग काम गरेको छु र छनोट प्रक्रियाको अनुभव पनि छ ।'

उनको प्रस्तावमा केही सदस्यले समर्थन जनाए ।

अनुपमाले तत्काल निर्णय गरिनन् ।

उनले भनिन्—

'तपाईंको अनुभव उपयोगी हुन सक्छ । तर सबै सदस्यले आफ्नो सम्भावित हितको द्वन्द्व पनि स्पष्ट गर्नुपर्छ । पर्यवेक्षकको जिम्मेवारीमा व्यक्तिगत सम्बन्धले प्रभाव पार्ने अवस्था हुनु हुँदैन ।'

ती सदस्य केही असहज भए ।

'तपाईंले मेरो निष्पक्षतामाथि प्रश्न उठाउनुभएको हो ?'

'व्यक्तिगत रूपमा होइन । यो सबैका लागि लागू हुने नियम हो । म आफैँ पनि त्यसबाट अलग छैन ।'

बैठक त्यहीँ रोकियो ।

तर अनुपमालाई महसुस भयो—आफूले उठाएको पारदर्शिताको प्रश्न अब आफ्नै समूहभित्र परीक्षण हुन थालेको थियो ।

दुई दिनपछि वास्तविक समस्या सार्वजनिक भयो ।

पर्यवेक्षक बन्न चाहने ती सदस्यका नजिकका एक लेखकले सिर्जना वृत्तिका लागि आवेदन दिएको जानकारी आयो । उनीहरूबीच लामो समयदेखि साहित्यिक सहकार्य र व्यक्तिगत निकटता थियो ।

त्यो सम्बन्ध गलत थिएन । साहित्यिक क्षेत्रमा सहकार्य र मित्रता स्वाभाविक थियो । तर छनोट प्रक्रियाको पर्यवेक्षण गर्ने जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिका लागि त्यसले निष्पक्षताको प्रश्न उठाउन सक्थ्यो ।

निश्चलले अनुपमालाई फोन गरे ।

'यो कुरा अब बैठकमा स्पष्ट रूपमा उठाउनुपर्छ ।'

'उठाउनुपर्छ । तर कसैलाई दोषी ठहर नगरी ।'

'पर्यवेक्षकले आवेदनकर्तासँग निकट सम्बन्ध भएको कुरा सार्वजनिक नगरेमा पछि विवाद हुन सक्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हामीले सम्बन्ध हुनु नै अपराध हो भन्न मिल्दैन । तर निर्णयलाई प्रभावित गर्न सक्ने सम्बन्ध लुकाउनु उचित हुँदैन ।'

त्यसपछि कार्यसमूहको आकस्मिक बैठक बोलाइयो ।

अनुपमाले विषय प्रस्तुत गरिन् ।

'हामीसँग पर्यवेक्षक प्रतिनिधि छनोट गर्ने जिम्मेवारी छ । प्रस्तावित प्रतिनिधिका नजिकका लेखकले पनि सिर्जना वृत्तिका लागि आवेदन दिएका छन् । त्यसैले हामीले हितको द्वन्द्वसम्बन्धी स्पष्ट निर्णय गर्नुपर्छ ।'

ती सदस्यले तत्काल जवाफ दिए—

'म ती लेखकको आवेदनमा कुनै हस्तक्षेप गर्दिनँ । मेरो व्यक्तिगत सम्बन्धका कारण मेरो अनुभवलाई अस्वीकार गर्नु न्यायोचित हुँदैन ।'

अनुपमाले भनिन्—

'तपाईंको अनुभवमाथि प्रश्न छैन । तर पर्यवेक्षणको विश्वसनीयता पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । तपाईंले आफूलाई निष्पक्ष ठान्नु एउटा कुरा हो, अरूले पनि प्रक्रिया निष्पक्ष देख्न सक्ने वातावरण बनाउनु अर्को कुरा हो ।'

मञ्जरीले समर्थन गरिन् ।

'निष्पक्षता केवल गलत काम नगर्नु होइन । गलत काम भएको शङ्का उत्पन्न हुने अवस्था पनि सम्भव भएसम्म रोक्नु हो ।'

विवेकले एउटा विकल्प प्रस्तुत गरे ।

'हामी पर्यवेक्षकको जिम्मेवारी अर्को सदस्यलाई दिन सक्छौँ । प्रस्तावित सदस्यले भने आफ्नो अनुभवका आधारमा सामान्य प्रक्रियागत सुझाव दिन सक्नुहुन्छ, तर छनोटको पर्यवेक्षणमा सहभागी हुनुहुँदैन ।'

केही सदस्यले यो प्रस्तावलाई अनावश्यक कठोरता भने ।

तर अन्ततः सबैको सहमतिमा निर्णय भयो—निकट सम्बन्ध भएका सदस्यले पर्यवेक्षकको जिम्मेवारी नलिने र अर्को स्वतन्त्र सदस्यलाई प्रतिनिधि बनाउने ।

ती सदस्यले असन्तुष्टि व्यक्त गरे ।

'तपाईंहरूले मलाई विश्वास गर्नुभएन ।'

अनुपमाले शान्त स्वरमा भनिन्—

'विश्वास व्यक्तिगत सम्बन्धको विषय हो । तर सार्वजनिक जिम्मेवारीमा विश्वाससँगै प्रमाणित गर्न सकिने निष्पक्षता पनि आवश्यक हुन्छ । यो निर्णय तपाईंविरुद्ध होइन, हामीले बनाएको नियमको पक्षमा हो ।'

बैठक समाप्त भयो ।

अनुपमालाई थाहा थियो—यो निर्णयले समूहभित्र केही दूरी सिर्जना गर्न सक्छ । तर नियम आफ्नो पक्षमा हुँदा मात्र मान्ने र असहज हुँदा बिर्सने हो भने अभियानको नैतिक आधार कमजोर हुने थियो ।

हितको द्वन्द्वको विषय समाधान हुँदै गर्दा अर्को विवाद सुरु भयो ।

अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक खर्च बढिरहेको थियो । बैठक, सर्वेक्षण, प्रतिवेदन, सञ्चार र सार्वजनिक कार्यक्रमका लागि स्रोत चाहिन्थ्यो ।

केही सदस्यले साहित्यप्रेमी व्यक्ति र संस्थाबाट आर्थिक सहयोग सङ्कलन गर्न प्रस्ताव गरे ।

एकजना सदस्यले भने—

'हामीले अभियानलाई अघि बढाउन आर्थिक सहयोग चाहिन्छ । एउटा संस्थाले सहयोग गर्न तयार भएको छ । उनीहरूले केही रकम उपलब्ध गराउने प्रस्ताव गरेका छन् ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'सहयोगको सर्त के छ ?'

'विशेष सर्त छैन । तर उनीहरूले अभियानको आगामी कार्यक्रममा आफ्नो संस्थाको नाम प्रमुख रूपमा राख्न चाहेका छन् ।'

निश्चलले प्रश्न गरे—

'त्यति मात्र हो कि अभियानको विषयवस्तु र निर्णयमा पनि उनीहरूको प्रभाव रहनेछ ?'

सदस्यले जवाफ दिए—

'त्यसबारे स्पष्ट कुरा भएको छैन ।'

आर्यनले भने—

'स्रोत नहुँदा काम रोक्नु पनि उचित होइन । सहयोग लिन सकिन्छ, तर सर्त स्पष्ट हुनुपर्छ ।'

अनुपमाले आफ्नो धारणा राखिन्—

'हामीले अभियानको स्वतन्त्रता र पारदर्शिताको कुरा गरेका छौँ । त्यसैले आर्थिक सहयोग लिँदा पनि स्रोत, सर्त र खर्चको विवरण सार्वजनिक हुनुपर्छ । सहयोग दिने संस्थाले हाम्रो विचार वा निष्कर्ष नियन्त्रण गर्ने अवस्था आउनु हुँदैन ।'

केही सदस्यले यसलाई अत्यधिक सावधानी भने ।

एकजना सदस्यले तर्क गरे—

'हामी कुनै ठूलो राजनीतिक वा व्यावसायिक अभियान चलाइरहेका छैनौँ । केही रकमले कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सहयोग गर्छ भने किन अस्वीकार गर्ने ?'

अनुपमाले भनिन्—

'सहयोग अस्वीकार गर्नु हाम्रो उद्देश्य होइन । तर सहयोगको नाममा निर्णय गर्ने अधिकार अरूलाई दिनु हुँदैन । हामीले लेखकको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको कुरा गरिरहेका छौँ । हाम्रो आफ्नै अभियान पनि आर्थिक सहयोगदाताको इच्छाअनुसार चल्न थाल्यो भने हाम्रो मागको नैतिक आधार के रहन्छ ?'

बैठकमा केही समय मौनता छायो ।

अन्ततः सबैले आर्थिक सहयोगसम्बन्धी आचारसंहिता बनाउन सहमति जनाए ।

यही समयमा अनुपमालाई अर्को व्यक्तिगत प्रस्ताव आयो ।

एक प्रतिष्ठित साहित्यिक संस्थाले उनलाई आफ्नो विशेष कार्यक्रममा प्रमुख वक्ताका रूपमा आमन्त्रण गर्‍यो । कार्यक्रमको विषय लेखकको आर्थिक अवस्था र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता थियो ।

संस्थाले उनलाई सम्मानपत्र र विशेष पारिश्रमिक दिने जानकारी पनि गराएको थियो ।

अनुपमाका लागि त्यो प्रस्ताव महत्त्वपूर्ण थियो । उनको व्यक्तिगत लेखन र आर्थिक अवस्थाका लागि पनि उपयोगी हुन सक्थ्यो ।

तर कार्यक्रममा सहभागी हुने सर्तमध्ये एउटा कुरा उनलाई असहज लाग्यो ।

संस्थाले उनलाई अभियानका विवादित विषयहरू उल्लेख नगरी आफ्नो सकारात्मक अनुभव र संस्थाको साहित्यिक योगदानबारे मात्र बोल्न अनुरोध गरेको थियो ।

अनुपमाले पत्र फेरि पढिन् ।

त्यही संस्थाले केही समयअघि सिर्जना वृत्तिको छनोट प्रक्रियामा अस्पष्टता देखाएको थियो । कार्यसमूहले त्यसबारे प्रश्न उठाएपछि नै संस्थाले सुधारको प्रक्रिया सुरु गरेको थियो ।

आरवले प्रस्तावबारे थाहा पाएपछि सोधे—

'कार्यक्रममा जाने विचार गरेकी छौ ?'

अनुपमाले भनिन्—

'पारिश्रमिक राम्रो छ । तर मैले उठाउँदै आएको विषयमा खुला रूपमा बोल्न नपाउने सर्त छ ।'

'तिमीले कार्यक्रममा सहभागी भएर पनि आफ्नो कुरा मर्यादित ढङ्गले राख्न सक्दिनौ ?'

'सक्छु । तर उनीहरूले पहिले नै विषय सीमित गर्न खोजेका छन् ।'

आरवले भने—

'तिमीले आफ्नो व्यक्तिगत आर्थिक आवश्यकता पनि सोच्नुपर्छ । हरेक प्रस्ताव अस्वीकार गरेर अभियानको सिद्धान्त मात्र जोगाउने हो भने तिम्रो आफ्नै जीवन कठिन हुन्छ ।'

अनुपमाले लामो सास फेरिन् ।

'मलाई पनि त्यही द्वन्द्व भइरहेको छ । तर म पारिश्रमिक स्वीकार गर्न चाहन्छु भने आफ्ना विचार नियन्त्रण गर्ने सर्त स्वीकार गर्नैपर्छ भन्ने छैन ।'

उनले संस्थालाई जवाफ लेखिन् ।

'तपाईंहरूको निमन्त्रणाका लागि धन्यवाद । म कार्यक्रममा सहभागी हुन इच्छुक छु । तर विषयवस्तुमा आफ्नो विचार स्वतन्त्र रूपमा राख्न पाउने सुनिश्चितता आवश्यक छ । पारिश्रमिक स्वीकार गर्नु र विचारको स्वतन्त्रता त्याग्नु एउटै कुरा होइन ।'

केही दिनपछि संस्थाको जवाफ आयो ।

उनीहरूले सर्त संशोधन गर्न नसकिने जानकारी दिए ।

अनुपमाले निमन्त्रणा अस्वीकार गरिन् ।

त्यो निर्णयले उनलाई आर्थिक लाभबाट वञ्चित गर्‍यो । तर उनले आफ्नो विचारमाथि नियन्त्रण स्वीकार नगर्ने निर्णय गरिन् ।

त्यस साँझ आरवले भने—

'तिमीले कठिन निर्णय गर्‍यौ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'मलाई थाहा छ । तर आफ्नो विचारको मूल्य माग्ने मानिसले आफ्नो विचार बेच्न बाध्य हुनु हुँदैन ।'

कार्यसमूहले आर्थिक सहयोगसम्बन्धी आचारसंहिता तयार गर्‍यो । त्यसअनुसार अभियानको नाममा प्राप्त हुने प्रत्येक सहयोगको स्रोत, रकम र प्रयोजन अभिलेख राख्नुपर्ने भयो । खर्चको बिल तथा विवरण सुरक्षित राखिने र निश्चित अवधिमा सबै सदस्यलाई आर्थिक प्रतिवेदन उपलब्ध गराइने निर्णय भयो ।

तर केही दिनपछि कोषको हिसाबमा एउटा सानो त्रुटि भेटियो ।

कार्यक्रमका लागि सङ्कलन गरिएको रकममध्ये केही खर्चको बिल उपलब्ध थिएन । रकम धेरै थिएन, तर त्यसको प्रयोजन स्पष्ट थिएन ।

कोष व्यवस्थापनको जिम्मेवारी लिएका सदस्यले भने—

'त्यो रकम आकस्मिक यातायात र सञ्चार खर्चमा प्रयोग भएको हो । सबै खर्चको बिल लिन सम्भव भएन ।'

निश्चलले प्रश्न गरे—

'बिल नभएको खर्चको विवरण पनि लेखेर राख्न सकिन्छ नि । रकम कसलाई, कहिले र कुन प्रयोजनका लागि दिइयो भन्ने अभिलेख हुनुपर्छ ।'

ती सदस्यले असन्तुष्टि व्यक्त गरे ।

'हामी स्वयंसेवकका रूपमा काम गरिरहेका छौँ । हरेक सानो खर्चको हिसाब खोज्ने हो भने काम गर्न कठिन हुन्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हामी तपाईंको श्रम र समयको सम्मान गर्छौँ । तर अभियानको रकम व्यक्तिगत रकम होइन । सानो रकम भए पनि त्यसको हिसाब राख्नु आवश्यक छ । पारदर्शिता ठूलो रकममा मात्र लागू हुने कुरा होइन ।'

उनले थपिन्—

'यदि हामीले आफ्नै कोषको हिसाब स्पष्ट राख्न सकेनौँ भने अरू संस्थासँग पारदर्शिता माग्ने नैतिक आधार कमजोर हुन्छ ।'

त्यसपछि कार्यसमूहले निर्णय गर्‍यो—

·         बिल उपलब्ध नभएको खर्चमा लिखित विवरण राख्ने ।

·         प्रत्येक खर्चमा मिति, प्रयोजन र रकम उल्लेख गर्ने ।

·         कोष व्यवस्थापकबाहेक अर्को सदस्यले पनि हिसाब जाँच गर्ने ।

·         मासिक आर्थिक विवरण सबै सदस्यलाई उपलब्ध गराउने ।

ती सदस्यले सुरुमा असन्तुष्टि जनाए पनि पछि निर्णय स्वीकार गरे ।

अनुपमाले महसुस गरिन्—पारदर्शिताको संस्कार स्थापित गर्न नियम बनाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, त्यसलाई सबैले आफ्नो व्यवहारमा उतार्नुपर्छ ।

यही क्रममा कार्यसमूहलाई अर्को पत्र प्राप्त भयो ।

सिर्जना वृत्ति वितरण गर्ने संस्थाले छनोट प्रक्रियाको संशोधित मापदण्ड सार्वजनिक गरेको थियो । तर त्यसमा पर्यवेक्षकको अधिकार सीमित राखिएको थियो । छनोट समितिले आवश्यक ठानेमा मात्र पर्यवेक्षकको सुझाव सुन्ने व्यवस्था थियो ।

निश्चलले पत्र पढेपछि भने—

'यो त हामीले अपेक्षा गरेकोभन्दा फरक भयो । पर्यवेक्षकले प्रक्रिया हेर्न पाउने तर अनियमितता देखेमा त्यसबारे लिखित टिप्पणी राख्न नपाउने हो भने उसको भूमिका के रहन्छ ?'

मञ्जरीले भनिन्—

'हामीले पर्यवेक्षकलाई निर्णय गर्ने अधिकार मागेका होइनौँ । तर प्रक्रियागत कमजोरीबारे अभिलेख राख्ने अधिकार त हुनुपर्छ ।'

अनुपमाले प्रस्तावित प्रतिनिधिलाई बोलाएर छलफल गरिन् ।

उनले भनिन्—

'तपाईंको जिम्मेवारी छनोट समितिको निर्णय बदल्नु होइन । तर मापदण्ड उल्लङ्घन भएको देखिएमा त्यसको विवरण प्रतिवेदनमा उल्लेख गर्न सक्नुपर्छ ।'

प्रतिनिधिले जवाफ दिए—

'त्यसका लागि संस्थासँग थप स्पष्टता माग्नुपर्छ ।'

कार्यसमूहले संस्थालाई पुनः पत्र पठाउने निर्णय गर्‍यो ।

पत्रमा पर्यवेक्षकको भूमिकालाई सीमित तर प्रभावकारी बनाउन तीनवटा सुझाव राखिए—

१. छनोट प्रक्रियाको अभिलेख हेर्न पाउने व्यवस्था ।

२. प्रक्रियागत अनियमितताबारे लिखित टिप्पणी राख्न पाउने अधिकार ।

३. पर्यवेक्षण प्रतिवेदन सम्बन्धित निकायसमक्ष बुझाउने र त्यसको जवाफ प्राप्त गर्ने व्यवस्था ।

यसपटक अनुपमाले कुनै आरोप लगाइनन् ।

उनको उद्देश्य संस्था र अभियानबीच टकराव सिर्जना गर्नु थिएन । उद्देश्य प्रक्रियालाई विश्वसनीय बनाउनु थियो ।

तर सबै कुरा सहज हुँदै गएको थिएन ।

कार्यसमूहका एक सदस्यले अनुपमामाथि अभियानलाई आफ्नो व्यक्तिगत प्रतिष्ठा बढाउने माध्यम बनाएको आरोप लगाए ।

उनले सामाजिक सञ्जालमा लेखेका थिए—

'अभियानको नाममा केही व्यक्तिले आफ्नो परिचय र पहुँच विस्तार गरिरहेका छन् । लेखकको समस्या उठाउनेहरू आफैँले कति लेखकको समस्या समाधान गरे ?'

पोस्टले समूहभित्र नयाँ विवाद जन्मायो ।

आर्यनले भने—

'यो त व्यक्तिगत आक्रमण भयो । यसको जवाफ दिनुपर्छ ।'

सिर्जनाले भनिन्—

'आलोचना गर्ने अधिकार सबैलाई छ । तर तथ्यबिना व्यक्तिको नियतमाथि प्रश्न उठाउनु उचित होइन ।'

अनुपमाले सबैलाई शान्त रहन आग्रह गरिन् ।

'हामीले आलोचनाको जवाफ तथ्यबाट दिनुपर्छ । अभियानको नाममा कसैले व्यक्तिगत लाभ लिएको छ भने त्यसको विवरण सार्वजनिक गरौँ । छैन भने आर्थिक प्रतिवेदन, बैठकका निर्णय र जिम्मेवारीको विवरण सार्वजनिक गरौँ ।'

निश्चलले डिजिटल अभिलेख तयार गरे ।

त्यसमा अभियानको उद्देश्य, सदस्यहरूको भूमिका, बैठकका निर्णय, प्राप्त सहयोग, खर्च र आगामी योजना समेटियो ।

अनुपमाले त्यो विवरण सार्वजनिक गर्ने निर्णय गरिन् ।

उनले एउटा छोटो वक्तव्य पनि लेखिन्—

'अभियानका नेतृत्वकर्ता आलोचनाभन्दा माथि हुँदैनन् । हाम्रो काम, खर्च र निर्णयमाथि प्रश्न उठाउन सबैलाई अधिकार छ । त्यसैले हामी अभियानको आर्थिक तथा संस्थागत विवरण सार्वजनिक गर्दैछौँ । आलोचना तथ्यमा आधारित होस् र हाम्रो जवाफ पनि तथ्यमा आधारित हुनेछ ।'

विवरण सार्वजनिक भएपछि धेरैले सकारात्मक प्रतिक्रिया दिए ।

तर आलोचना पूर्ण रूपमा समाप्त भएन ।

अनुपमाले त्यसलाई स्वाभाविक रूपमा स्वीकार गरिन् ।

उनले बुझिन्—विश्वसनीयता एकपटक प्राप्त हुने पुरस्कार होइन । हरेक निर्णय र व्यवहारबाट निरन्तर प्रमाणित गर्नुपर्ने जिम्मेवारी हो ।

केही दिनपछि कार्यसमूहको विशेष बैठक बस्यो ।

यसपटक मुख्य विषय थियो—हितको द्वन्द्व, आर्थिक पारदर्शिता र नेतृत्वको आचारसंहिता ।

बैठकमा ती सदस्य पनि उपस्थित थिए, जसको नजिकका लेखकले सिर्जना वृत्तिका लागि आवेदन दिएका थिए ।

उनले उठेर भने—

'मैले सुरुमा पर्यवेक्षक बन्ने इच्छा व्यक्त गरेको थिएँ । त्यसबेला मेरो नजिकको व्यक्तिले पनि आवेदन दिएको कुरा सबैलाई स्पष्ट रूपमा बताउन सकेको थिइनँ । त्यो मेरो कमजोरी थियो । तर मेरो उद्देश्य कुनै अनुचित लाभ लिनु थिएन ।'

उनले केही बेर रोकेर थपे—

'अहिले म बुझ्दै छु, व्यक्तिगत नियत राम्रो हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । सार्वजनिक जिम्मेवारीमा प्रक्रियागत निष्पक्षता पनि आवश्यक हुन्छ । म आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्छु ।'

बैठकमा केही समय मौनता छायो ।

अनुपमाले भनिन्—

'तपाईंले आफ्नो कुरा स्पष्ट रूपमा राख्नुभएकोमा धन्यवाद । हामी कसैलाई स्थायी रूपमा दोषी ठहर गर्न चाहँदैनौँ । हाम्रो उद्देश्य गल्तीबाट सिकेर संस्थागत अभ्यास सुधार्नु हो ।'

त्यसपछि उनले एउटा प्रस्ताव राखिन्—

'हामीले आजसम्म अरू संस्थासँग पारदर्शिता माग्यौँ । अब आफ्नो अभियानका लागि पनि लिखित आचारसंहिता लागू गरौँ । त्यसमा हितको द्वन्द्व घोषणा गर्ने, आर्थिक विवरण सार्वजनिक गर्ने, नेतृत्वको कार्यकाल सीमित गर्ने र निर्णय प्रक्रियामा सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने व्यवस्था होस् ।'

सबै सदस्यले प्रस्तावमाथि छलफल गरे ।

अन्ततः सर्वसम्मत निर्णय भयो ।

अबदेखि कार्यसमूहका प्रत्येक सदस्यले आफ्नो व्यक्तिगत, पारिवारिक वा व्यावसायिक सम्बन्धले कुनै निर्णयमा प्रभाव पार्न सक्ने अवस्था भए त्यसको जानकारी बैठकमा दिनुपर्नेछ । आवश्यक परे सम्बन्धित निर्णयबाट अलग रहनुपर्नेछ ।

यो निर्णयले कार्यसमूहलाई नयाँ आधार दियो ।

अनुपमाले बैठकको निर्णयमा हस्ताक्षर गर्दा उनलाई एउटा विशेष सन्तोष भयो ।

उनले आफ्नो अभियानलाई केवल अरूलाई सुधार गर्न खोज्ने समूहका रूपमा होइन, आफैँलाई पनि सुधार्न तयार संस्था बनाउने दिशामा अघि बढाएको महसुस गरिन् ।

तर निष्पक्ष निर्णयको मूल्य अनुपमाले व्यक्तिगत रूपमा पनि चुकाउनुपर्‍यो ।

उनले अस्वीकार गरेको साहित्यिक संस्थाको कार्यक्रमपछि उनलाई अर्को निमन्त्रणा आएको थियो । यसपटक भने कार्यक्रम आयोजकले उनलाई पारिश्रमिकसहित बोलाउने प्रस्ताव गरेको थियो ।

तर आयोजकले अभियानसँग सम्बन्धित केही आलोचनात्मक विषय कार्यक्रममा नउठाउन अनुरोध गर्‍यो ।

अनुपमाले यसपटक पनि आफ्नो सर्त स्पष्ट पारिन् ।

'म कुनै संस्थाको अपमान गर्न चाहन्नँ । तर लेखकको आर्थिक अवस्था र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताबारे बोल्दा असहज प्रश्नहरू पनि उठ्न सक्छन् । म तथ्य र मर्यादाको सीमाभित्र रहेर स्वतन्त्र रूपमा बोल्न चाहन्छु ।'

आयोजकले उनको प्रस्ताव स्वीकार गरेन ।

अनुपमाले दोस्रो निमन्त्रणा पनि अस्वीकार गरिन् ।

त्यस दिन उनलाई आर्थिक कठिनाइको सम्झना भयो । केही समयअघि मात्र उनले घरखर्च धान्न अर्को काम स्वीकार गरेकी थिइन् । अब आफ्नो विचार स्वतन्त्र राख्ने निर्णयले थप आम्दानीको सम्भावना पनि गुम्दै थियो ।

उनले आरवलाई भनिन्—

'कहिलेकाहीँ लाग्छ, सिद्धान्त जोगाउँदा व्यक्तिगत जीवन झन् कठिन बन्दै गएको छ ।'

आरवले जवाफ दिए—

'सिद्धान्तको नाममा आफूलाई दुःख दिनु आवश्यक छैन । तर तिमीले आफ्नो विचार राख्न पाउने अधिकार पनि त्याग्नु पर्दैन । हामी दुवैले व्यावहारिक बाटो खोजौँ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'म त्यही खोजिरहेकी छु । म आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुन चाहन्छु । तर त्यसका लागि आफ्नो विचार नियन्त्रण गर्न दिने पक्षमा छैन ।'

आरवले सहमति जनाए ।

'त्यसो भए हामी तिम्रो काम र लेखन दुवैलाई समय मिल्ने गरी योजना बनाऔँ ।'

त्यो रात अनुपमाले धेरै दिनपछि आफ्नो अधुरो उपन्यासका केही पृष्ठ पूरा गरिन् ।

महिनाको अन्तिम दिन कार्यसमूहले सार्वजनिक प्रतिवेदन जारी गर्‍यो ।

प्रतिवेदनमा अभियानको आर्थिक विवरण, सदस्यहरूको जिम्मेवारी, हितको द्वन्द्वसम्बन्धी निर्णय, सिर्जना वृत्तिको पर्यवेक्षणमा गरिएको पहल र संस्थागत संवादको प्रगति समेटिएको थियो ।

प्रतिवेदनको अन्तिम पृष्ठमा एउटा वाक्य लेखिएको थियो—

'पारदर्शिता अरूबाट माग्ने विषय मात्र होइन; आफैँले अभ्यास गर्नुपर्ने पहिलो जिम्मेवारी हो ।'

त्यो वाक्य अनुपमाले प्रस्ताव गरेकी थिइन् ।

प्रतिवेदन सार्वजनिक भएपछि धेरै लेखकले अभियानको खुलेर प्रशंसा गरे । केहीले थप सुधारका सुझाव दिए । केहीले अझै प्रश्न उठाए ।

अनुपमाले सबै प्रतिक्रिया पढिन् ।

उनलाई एउटा युवा लेखकको सन्देशले विशेष रूपमा छोयो ।

सन्देशमा लेखिएको थियो—

'मैले तपाईंहरूको अभियान सुरु हुँदा लेखकको पारिश्रमिकको विषयलाई केवल आर्थिक माग ठानेको थिएँ । अहिले बुझ्दैछु, यो विषय निष्पक्षता, स्वतन्त्रता र जिम्मेवारीसँग पनि जोडिएको रहेछ । म पनि आगामी काममा सहभागी हुन चाहन्छु ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'यो अभियान कुनै एक व्यक्तिको होइन । प्रश्न उठाउने, तथ्य खोज्ने र जिम्मेवारी लिन तयार हुने सबैको हो ।'

त्यसपछि उनले आफ्नो डायरी खोलेर लेखिन्—

'अरूलाई न्याय माग्नु सजिलो छ । आफूले मन पराएको व्यक्तिका लागि पनि उही नियम लागू गर्न सक्नु कठिन छ । तर निष्पक्षता त्यहीँबाट सुरु हुन्छ, जहाँ व्यक्तिगत सम्बन्ध र सामूहिक सिद्धान्त एक अर्का अगाडि उभिन्छन् ।'

उनले अर्को वाक्य थपिन्—

'आफ्नै आँगनमा न्याय कायम गर्न नसक्नेले समाजमा न्यायको अभियान चलाउन सक्दैन ।'

त्यो दिन अनुपमाले एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकिन् ।

साहित्यिक स्वतन्त्रताको माग गर्ने अभियानले आफ्नै सदस्यलाई प्रश्न गर्न पाउने वातावरण दिनुपर्छ । पारिश्रमिकको पारदर्शिता माग्ने समूहले आफ्नै आर्थिक विवरण खुलाउनुपर्छ । निष्पक्ष छनोटको माग गर्ने नेतृत्वले आफ्नो निकट सम्बन्धलाई पनि नियमभन्दा माथि राख्नु हुँदैन ।

अभियानभित्र मतभेद आउनु असफलता थिएन । बरु ती मतभेदलाई नियम, संवाद र निष्पक्ष प्रक्रियाबाट सम्बोधन गर्न सक्नु नै यसको परिपक्वताको प्रमाण थियो ।

अनुपमाले आफ्नो कलम बन्द गरिन् ।

उनको मनमा एउटा नयाँ विचार जन्मिएको थियो—

साहित्यकारको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको सिर्जना मात्र होइन, आफ्नो सिर्जनाले प्रतिपादन गरेको मूल्यलाई जीवनमा पनि अभ्यास गर्ने साहस हो ।

तर अभियानको अगाडि अझै एउटा ठूलो प्रश्न बाँकी थियो ।

सिर्जना वृत्तिको छनोट प्रक्रिया सुरु हुन लागेको थियो । त्यहाँबाट आउने परिणामले अभियानको विश्वसनीयता मात्र होइन, लेखकहरूको भविष्यसँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण आशा पनि निर्धारण गर्ने थियो ।

के निष्पक्षताको माग गर्दै आएको अभियानले वास्तविक छनोट प्रक्रियामा पनि निष्पक्षता स्थापित गर्न सक्ला ?

अनुपमाले जवाफ खोज्न अर्को दिनको बैठकको तयारी गरिन् ।

९: आशाको पहिलो किरण—सिर्जना वृत्ति र लेखकको नयाँ यात्रा

मुख्य भाव : निष्पक्ष प्रक्रियाको परीक्षण, प्रतिभाको सम्मान र लेखनलाई जीविकाको आधार बनाउने सम्भावना।

सिर्जना वृत्तिका लागि आवेदन आह्वान गरिएको सूचना सार्वजनिक भयो ।

सूचनामा लेखनको मौलिकता, सिर्जनात्मक योजना, सामाजिक तथा साहित्यिक महत्त्व, आवेदकको कार्ययोजना र प्रस्तावित कृति पूरा गर्ने सम्भावनालाई मूल्याङ्कनका आधार बनाइएको थियो । छनोट समितिमा विभिन्न साहित्यिक विधाका विज्ञ रहने व्यवस्था थियो ।

अनुपमाले सूचना पढिन् ।

'यसपटक कम्तीमा मापदण्ड त सार्वजनिक भएछन्,' उनले निश्चललाई भनिन् ।

निश्चलले जवाफ दिए—

'हो । तर मापदण्ड सार्वजनिक हुनु र त्यसको निष्पक्ष कार्यान्वयन हुनु फरक कुरा हो । हामीले पर्यवेक्षणमा त्यही कुरा ध्यान दिनुपर्छ ।'

कार्यसमूहले आफ्नो प्रतिनिधि चयन गर्‍यो । प्रतिनिधिलाई छनोट समितिको निर्णयमा हस्तक्षेप नगर्ने, तर प्रक्रिया, अभिलेख र घोषित मापदण्डको पालना भए–नभएको अनुगमन गर्ने जिम्मेवारी दिइयो ।

अनुपमाले प्रतिनिधिलाई एउटा कुरा विशेष रूपमा सम्झाइन्—

'कुनै आवेदक हाम्रो परिचित छ कि अपरिचित, स्थापित छ कि नयाँ, महिला हो कि पुरुष—यीमध्ये कुनै आधारले पनि तपाईंको पर्यवेक्षण प्रभावित हुनु हुँदैन । हामीले व्यक्तिको पक्ष होइन, प्रक्रियाको निष्पक्षता हेर्नुपर्छ ।'

प्रतिनिधिले सहमति जनाए ।

त्यसपछि आवेदन प्रक्रिया सुरु भयो ।

केही दिनपछि अनुपमाको मोबाइलमा एउटा सन्देश आयो ।

सन्देश पठाउने लेखकको नाम थियो—समीर ।

समीरसँग अनुपमाको परिचय केही महिनाअघि भएको थियो । उनले साहित्यिक पत्रपत्रिकामा कथा लेख्थे । उनका रचनामा गाउँबाट सहर पसेका श्रमिक, परिवारबाट टाढिएका वृद्धवृद्धा र रोजगारीको खोजीमा भौँतारिएका युवाका जीवन देखिन्थे ।

उनको लेखनमा चमकदार भाषा कम थियो, तर जीवनका साना यथार्थलाई समात्ने क्षमता थियो ।

समीरले लेखेका थिए—

'दिदी, सिर्जना वृत्तिको आवेदन खुल्यो भन्ने सुनेँ । म आवेदन दिन चाहन्छु । तर मेरो पाण्डुलिपि अझै अधुरो छ । केही समयदेखि नियमित काम खोज्नुपरेको छ । लेख्न बस्ने समय नै पाइरहेको छैन । के यस्तो अवस्थामा आवेदन दिनु उचित होला ?'

अनुपमाले उनलाई भेट्न बोलाइन् ।

समीर एउटा सानो झोला बोकेर आए । झोलाभित्र पुराना कापी, केही छापिएका कथा र एउटा अधुरो उपन्यासको पाण्डुलिपि थियो ।

'तपाईंको उपन्यासको विषय के हो ?' अनुपमाले सोधिन् ।

'वैदेशिक रोजगारीबाट फर्किएका मानिसहरूको जीवन । बाहिर कमाएको पैसा लिएर फर्किँदा समाजले उनीहरूलाई सफल ठान्छ । तर उनीहरूले भोगेका मानसिक, पारिवारिक र सामाजिक परिवर्तनबारे कसैले धेरै कुरा गर्दैन ।'

'यो विषयमा तपाईंले कति काम गर्नुभएको छ ?'

'करिब आधा उपन्यास तयार छ । बाँकी भागका लागि केही पात्रसँग कुराकानी गर्नुपर्नेछ । तर समय र खर्च दुवैको समस्या छ ।'

समीरले आफ्नो अवस्था पनि सुनाए ।

उनको नियमित आम्दानी थिएन । कहिले सम्पादनको सानो काम, कहिले अस्थायी काम गरेर जीवन चलाइरहेका थिए । परिवारको जिम्मेवारी पनि थियो ।

'लेखन छोड्ने विचार गर्नुभएको छ ?' अनुपमाले सोधिन् ।

समीरले केही बेर मौन रहेर भने—

'छोड्न मन छैन । तर कहिलेकाहीँ लाग्छ, अब लेखेर मात्र पुग्दैन । जीवन चलाउन अरू काममा लाग्नैपर्छ ।'

अनुपमाले उनको पाण्डुलिपि हेरिन् ।

'तपाईं आवेदन दिनुहोस् । आफ्नो कामको वास्तविक अवस्था र योजना स्पष्ट लेख्नुहोस् । तर म छनोटमा तपाईंलाई सिफारिस गर्न सक्दिनँ । तपाईंको आवेदन अरू आवेदकसरह स्वतन्त्र रूपमा मूल्याङ्कन हुनुपर्छ ।'

समीरले टाउको हल्लाए ।

'मलाई त्यति नै चाहिएको हो । अवसर निष्पक्ष होस् ।'

आवेदनको अन्तिम मितिपछि संस्थाले छनोट प्रक्रिया सुरु गर्‍यो ।

कार्यसमूहका पर्यवेक्षक प्रतिनिधिले पहिलो प्रतिवेदन पठाए ।

प्रतिवेदनमा एउटा महत्त्वपूर्ण कमजोरी औँल्याइएको थियो । केही आवेदनको मूल्याङ्कन सुरु हुनुअघि नै छनोट समितिका सदस्यलाई आवेदकको नाम र परिचय उपलब्ध गराइएको थियो । यसले मूल्याङ्कनमा व्यक्तिगत परिचयको प्रभाव पर्न सक्ने सम्भावना सिर्जना गरेको थियो ।

प्रतिनिधिले यो कुरा प्रक्रियागत जोखिमका रूपमा उल्लेख गरेका थिए ।

अनुपमाले प्रतिवेदन पढिन् ।

'यो गम्भीर विषय हो ।'

निश्चलले भने—

'नाम खुल्दैमा अनिवार्य रूपमा पक्षपात भयो भन्न मिल्दैन । तर सम्भव भएसम्म रचनाको प्रारम्भिक मूल्याङ्कन परिचय नखुलाई गर्न सकिन्थ्यो ।'

मञ्जरीले थपिन्—

'सबै विधामा नाम लुकाएर मूल्याङ्कन गर्न सम्भव नहुन सक्छ । तर जहाँ सम्भव छ, त्यहाँ परिचयबाट प्रभावित नहुने व्यवस्था बनाउनुपर्छ ।'

कार्यसमूहले संस्थालाई पत्र पठाउने निर्णय गर्‍यो ।

पत्रमा प्रक्रिया रोक्नुपर्ने माग गरिएको थिएन । बरु बाँकी मूल्याङ्कनमा घोषित मापदण्डको एकरूप प्रयोग, मूल्याङ्कनका आधार अभिलेख गर्ने व्यवस्था र हितको द्वन्द्व भएका समितिका सदस्यले सम्बन्धित आवेदनको मूल्याङ्कनबाट अलग रहने व्यवस्था गर्न अनुरोध गरिएको थियो ।

संस्थाले पत्र प्राप्त भएको जानकारी दियो ।

तर केही दिनसम्म जवाफ आएन ।

यसबीच सामाजिक सञ्जालमा विभिन्न चर्चा चल्न थाले ।

कसैले छनोट प्रक्रिया पहिले नै तय भइसकेको आरोप लगाए । कसैले आफूले आवेदन दिएको तर परिचय र पहुँच नभएकाले अवसर नपाउने गुनासो गरे । केहीले भने संस्थाको निर्णय आउनुअघि नै शङ्का फैलाउनु उचित नहुने बताए ।

अनुपमाले सबैलाई एउटै कुरा सम्झाइन्—

'हामीसँग प्रमाणित तथ्य नआएसम्म कसैलाई दोषी भन्न मिल्दैन । तर सम्भावित कमजोरीबारे प्रश्न उठाउनु हाम्रो जिम्मेवारी हो ।'

केही दिनपछि समीरले फेरि अनुपमालाई फोन गरे ।

'दिदी, एउटा कुरा सोध्नुपर्ने थियो ।'

'भन न ।'

'मेरो आवेदनबारे एकजना चिनजानका व्यक्तिले संस्थाका केही मानिससँग कुरा गरिदिने प्रस्ताव गर्नुभएको छ । उहाँले केही सहयोग गर्न सक्ने बताउनुभएको छ ।'

'तपाईंलाई के लाग्छ ?'

'मलाई थाहा छैन । उहाँले मेरो काम राम्रो छ भन्नुभएको छ । तर आवेदनमा केही कुरा मिलाएर लेख्नुपर्छ भन्ने पनि संकेत गर्नुभयो ।'

अनुपमा गम्भीर भइन् ।

'कस्तो कुरा मिलाएर ?'

'मेरो पाण्डुलिपि पूरा भइसकेको छ भनेर उल्लेख गर्न भन्नुभएको छ । वास्तवमा आधा मात्र तयार छ ।'

अनुपमाले केही बेर सोचिन् ।

'समीर, तपाईंको पाण्डुलिपि अधुरो हुनु कमजोरी होइन । तर अधुरो कामलाई पूरा भएको भनेर देखाउनु गलत हुन्छ । सिर्जना वृत्ति प्राप्त गर्नकै लागि आफ्नो वास्तविकता बदल्नु हुँदैन ।'

समीरले भने—

'तर वास्तविक अवस्था लेखेँ भने अवसर नपाउने डर छ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'अवसर पाउनका लागि आफ्नो सत्य लुकाउनुपर्ने अवस्था आयो भने त्यो अवसरको उद्देश्य नै कमजोर हुन्छ । तपाईंले आफ्नो काम कहाँ पुगेको छ, के बाँकी छ र वृत्ति पाएपछि कसरी पूरा गर्नुहुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट लेख्नुहोस् ।'

समीर केही शान्त भए ।

'ठीक छ । म आफ्नो वास्तविक अवस्था नै लेख्छु ।'

फोन राखेपछि अनुपमाले सोचिन्—आर्थिक अभावले लेखकलाई केवल लेख्नबाट मात्र रोक्दैन, कहिलेकाहीँ अवसर प्राप्त गर्नका लागि आफ्नै कामको वास्तविकता लुकाउने दबाबसमेत सिर्जना गर्न सक्छ ।

सिर्जना वृत्तिको वास्तविक उद्देश्य त लेखकलाई आफ्नो सत्यनिष्ठा गुमाउन नपर्ने वातावरण बनाउनु थियो ।

त्यसको केही दिनपछि संस्थाबाट औपचारिक जवाफ आयो ।

संस्थाले पर्यवेक्षकको सुझावलाई स्वीकार गर्दै बाँकी मूल्याङ्कनमा सुधार गर्ने निर्णय गरेको थियो ।

·         सम्भव भएका विधामा प्रारम्भिक मूल्याङ्कन गर्दा आवेदकको व्यक्तिगत परिचय अलग राखिने ।

·         समितिका सदस्यले आफ्नो नजिकको सम्बन्ध भएका आवेदकबारे जानकारी दिनुपर्ने ।

·         सम्बन्धित आवेदनको मूल्याङ्कनबाट त्यस्ता सदस्य अलग रहने ।

·         प्रत्येक आवेदनको मूल्याङ्कनका आधार अभिलेख गरिने ।

·         अन्तिम नतिजासँगै छनोटका सामान्य आधार सार्वजनिक गरिने ।

निश्चलले पत्र पढेपछि भने—

'यो हाम्रो लागि सकारात्मक उपलब्धि हो ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हो, तर हामीले यसलाई आफ्नो जित भनेर मात्र हेर्नु हुँदैन । संस्थाले सुझाव स्वीकार गरेर प्रक्रिया सुधार गरेको हो । यसमा संस्थाको पनि सकारात्मक भूमिका छ ।'

मञ्जरीले भनिन्—

'निष्पक्षताको अभ्यासमा आलोचना र सुधार दुवै आवश्यक हुन्छन् । हामीले संस्थाको कमजोरी देखाउँदा सुधारलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ ।'

यसपटक कार्यसमूहका सबै सदस्य उत्साहित भए ।

तर अनुपमाले आफूलाई सम्झाइन्—अब सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा अन्तिम नतिजा र त्यसको विश्वसनीयता थियो ।

अन्ततः सिर्जना वृत्तिको नतिजा सार्वजनिक हुने दिन आयो ।

संस्थाको सभाकक्षमा छनोट समितिका सदस्य, आवेदक, पर्यवेक्षक र साहित्यिक क्षेत्रका प्रतिनिधिहरू उपस्थित थिए ।

अनुपमा पनि सहभागी थिइन् ।

संस्थाका अध्यक्षले सम्बोधन गर्दै भने—

'यसपटक हामीले प्राप्त सुझावका आधारमा छनोट प्रक्रिया थप व्यवस्थित बनाउने प्रयास गरेका छौँ । सीमित बजेटका कारण सबै योग्य आवेदकलाई सहयोग गर्न सम्भव भएन । तर प्राप्त आवेदनहरूको मूल्याङ्कन घोषित मापदण्डअनुसार गरिएको छ ।'

त्यसपछि छनोट भएका लेखकहरूको नाम घोषणा गरियो ।

समीरको नाम पनि सूचीमा थियो ।

उनी केही क्षण स्तब्ध भए ।

उनको पाण्डुलिपि पूरा नभए पनि उनले प्रस्तुत गरेको कार्ययोजना, विषयको सामाजिक महत्त्व, अहिलेसम्मको सिर्जनात्मक काम र प्रस्तावित समयतालिकालाई मूल्याङ्कन समितिले सकारात्मक रूपमा लिएको थियो ।

समीरको आँखामा खुसी देखियो ।

उनले अनुपमालाई खोजे ।

'दिदी, मेरो नाम आएछ !'

अनुपमाले उनलाई बधाई दिइन् ।

'तपाईंले आफ्नो काम र वास्तविक अवस्था इमानदारीपूर्वक प्रस्तुत गर्नुभयो । अब यो अवसरलाई जिम्मेवारीका साथ उपयोग गर्नुहोस् ।'

समीरले भने—

'मलाई सबैभन्दा खुसी केमा लागेको छ भने मैले कसैको सिफारिस वा दबाबबिना आफ्नो कामकै आधारमा अवसर पाएँ भन्ने विश्वास गर्न सकेको छु ।'

अनुपमाले मुस्कुराउँदै भनिन्—

'यही विश्वास जोगाउनु नै अब तपाईंको जिम्मेवारी हो ।'

तर परिणामसँगै अर्को कुरा पनि स्पष्ट भयो ।

वृत्तिका लागि योग्य ठहरिएका सबै लेखकले सहयोग पाएका थिएनन् । बजेट सीमित भएकाले केही सक्षम र प्रतिभाशाली लेखक पनि छनोट हुन सकेनन् ।

सभाकक्षमा एकजना आवेदकले प्रश्न गरे—

'मेरो प्रस्ताव पनि राम्रो थियो भन्ने प्रतिक्रिया आएको थियो । तर सहयोग पाइनँ । के म अयोग्य थिएँ ?'

छनोट समितिका प्रतिनिधिले जवाफ दिए—

'वृत्ति प्राप्त नगर्नु भनेको तपाईंको सिर्जना अयोग्य हुनु होइन । उपलब्ध बजेट र घोषित मापदण्डका आधारमा सीमित सङ्ख्यामा लेखक छनोट गर्नुपरेको हो ।'

अनुपमाले त्यो जवाफ ध्यानपूर्वक सुनिन् ।

उनलाई थाहा थियो—एउटा व्यक्तिले अवसर पाउनु राम्रो कुरा हो, तर धेरै योग्य लेखक अवसरबाट वञ्चित हुनु अझै बाँकी रहेको संरचनागत चुनौती थियो ।

कार्यक्रम सकिएपछि समीर अनुपमासँग केही बेर बसे ।

'दिदी, अब म आफ्नो उपन्यास पूरा गर्न सक्छु ।'

'तपाईंले कति समय छुट्याउनुभएको छ ?'

'वृत्तिको अवधि र कार्ययोजनाअनुसार छ महिना । म अनुसन्धान, पात्रसँगको कुराकानी र लेखनलाई चरणबद्ध रूपमा अघि बढाउनेछु ।'

'आफ्नो कामको प्रगति पनि नियमित अभिलेख राख्नुहोस् ।'

समीरले भने—

'मलाई यो सहयोगले केवल पैसा दिएको छैन । लेखनलाई गम्भीर पेसागत कामका रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने आत्मविश्वास पनि दिएको छ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'सिर्जना वृत्तिको वास्तविक अर्थ यही हो । यसले लेखकलाई केही समय, स्रोत र सिर्जना पूरा गर्ने अवसर दिनुपर्छ । तर लेखकले पनि आफ्नो कामको गुणस्तर र समयसीमाप्रति जिम्मेवार हुनुपर्छ ।'

समीरले आफ्नो पाण्डुलिपि झोलाबाट निकालेर देखाए ।

'यसको शीर्षक अझै तय गरेको छैन ।'

अनुपमाले पाण्डुलिपि पल्टाइन् ।

'शीर्षक पछि राखौँला । पहिले तपाईंको कथा पूरा होस् ।'

दुवै हाँसे ।

सिर्जना वृत्तिको नतिजापछि अभियानले केही सकारात्मक परिवर्तन देख्न थाल्यो ।

एउटा साहित्यिक पत्रिकाले प्रकाशित रचनाको पारिश्रमिक दर आफ्नो वेबसाइटमा सार्वजनिक गर्‍यो । अर्को प्रकाशन गृहले लेखकसँगको सम्झौतामा बिक्री विवरण र रोयल्टी भुक्तानीको समय स्पष्ट उल्लेख गर्न थाल्यो ।

एउटा सामुदायिक पुस्तकालयले स्थानीय लेखकका पुस्तक खरिद गर्ने विशेष योजना बनायो । विद्यालयस्तरीय साहित्यिक कार्यक्रममा विद्यार्थीलाई स्थानीय लेखकसँग भेटघाट गर्ने अवसर दिन थालियो ।

विवेकले अनुपमालाई फोन गरे ।

'हाम्रो प्रकाशन गृहले पनि नयाँ सम्झौता ढाँचा लागू गरेको छ । लेखकलाई पुस्तक बिक्रीको विवरण छ महिनामा एकपटक उपलब्ध गराउने निर्णय गरेका छौँ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'यो राम्रो सुरुवात हो ।'

'हामीले पहिले यो कामलाई अतिरिक्त प्रशासनिक बोझ ठानेका थियौँ । तर स्पष्ट सम्झौता हुँदा विवाद कम हुने रहेछ । लेखक र प्रकाशकबीच विश्वास बढाउन पनि सहयोग पुगेको छ ।'

'यही अभ्यास अरूले पनि अपनाउन सके राम्रो हुन्थ्यो ।'

विवेकले भने—

'त्यसका लागि साना प्रकाशकलाई पनि सजिलो हुने हिसाब अभिलेख प्रणालीबारे साझा तालिम गर्न सकिन्छ ।'

अनुपमाले यो प्रस्ताव कार्यसमूहमा राख्ने निर्णय गरिन् ।

तर अभियानले एउटा कुरा स्पष्ट राखेको थियो—केही संस्थाले सुधार सुरु गरे भन्दैमा सबै लेखकले न्यायोचित पारिश्रमिक पाउन थालेका थिएनन् । परिवर्तनका यी उदाहरणलाई विस्तार गर्न अझै निरन्तर प्रयास आवश्यक थियो ।

समीरको वृत्ति प्राप्तिको खबरले अनुपमालाई खुसी दिएको थियो ।

तर त्यसै दिन उनले अर्को दुःखद समाचार पनि पाइन् ।

पहिले भेटेका युवा लेखक आर्यनले केही समयका लागि आफ्नो साहित्यिक लेखन स्थगित गर्ने निर्णय गरेका थिए ।

उनले पठाएको सन्देशमा लेखिएको थियो—

'अनुपमाजी, म अहिले नियमित रोजगारीमा लाग्दै छु । परिवारको जिम्मेवारी बढेको छ । मेरो लेखन पूर्ण रूपमा समाप्त भएको होइन, तर अहिलेका लागि प्राथमिकता बदल्नुपर्ने भयो ।'

अनुपमाले उनलाई फोन गरिन् ।

'आर्यन, तिमीले लेखनलाई पूर्ण रूपमा छोड्नुपर्ने अवस्था नआओस् ।'

आर्यनले जवाफ दिए—

'म पनि त्यही चाहन्छु । तर अहिले जीवन चलाउन स्थिर आम्दानी आवश्यक छ । समीरले वृत्ति पाएकोमा म खुसी छु । तर सबै लेखकले यस्तो अवसर पाउँदैनन् ।'

अनुपमाले भनिन्—

'तिमीले अर्को काम रोज्नु लेखनप्रतिको बेइमानी होइन । तर लेखनलाई निरन्तरता दिन चाहने मानिसका लागि अवसरको अभाव हुनु चाहिँ हाम्रो साझा समस्या हो ।'

आर्यनले भने—

'म केही समयपछि फेरि लेख्न थाल्नेछु । तर एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ—लेखकलाई अवसर दिनु भनेको केहीलाई पुरस्कार दिनु मात्र होइन । धेरैले लेख्न सक्ने वातावरण बनाउनु हो ।'

उनको कुरा अनुपमाको मनमा बस्यो ।

त्यो साँझ उनले अभियानको प्रतिवेदनमा नयाँ विषय थपिन्—

'सिर्जना वृत्ति आवश्यक छ, तर लेखकको दिगो जीविकाका लागि पर्याप्त अवसर, नियमित पारिश्रमिक, पुस्तक बिक्रीको पारदर्शिता र सामाजिक सुरक्षाको समग्र व्यवस्था पनि आवश्यक छ ।'

केही महिनापछि समीरले आफ्नो उपन्यासको पहिलो पूर्ण मस्यौदा तयार पारे ।

उनले अनुपमालाई फोन गरेर भेट्न बोलाए ।

अनुपमा पुगेपछि समीरले पाण्डुलिपि उनको अगाडि राखे ।

'यो पूरा भयो ।'

अनुपमाले पाण्डुलिपि पल्टाइन् ।

'बधाई छ ! अब सम्पादन र परिमार्जनको काम सुरु गर्नुपर्छ ।'

समीरले भने—

'वृत्ति पाउनु मेरो यात्राको अन्त्य होइन रहेछ । बरु अब आफ्नो कामलाई अझ राम्रो बनाउने जिम्मेवारी बढेको छ ।'

'ठीक भन्नुभयो । अवसरले ढोका खोल्छ, तर त्यसबाट अघि बढ्ने काम लेखककै हो ।'

समीरले केही बेर सोचेर भने—

'दिदी, यो वृत्ति नपाएको भए सायद म अहिले पनि अधुरो पाण्डुलिपि बोकेर रोजगारीको खोजीमा हुन्थेँ । तर एउटा कुरा अझै मनमा छ—मजस्तै अरू धेरै लेखकले पनि यस्तो अवसर पाउनुपर्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'त्यही भएर हामीले एउटा सफल उदाहरणमै सन्तुष्ट हुनु हुँदैन । वृत्तिको बजेट बढाउने, छनोट प्रक्रिया निरन्तर सुधार गर्ने र अन्य संस्थालाई पनि यस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न प्रोत्साहित गर्ने काम गर्नुपर्छ ।'

त्यसपछि उनीहरूले समीरको पाण्डुलिपि प्रकाशनको सम्भावनाबारे छलफल गरे ।

समीरले भने—

'म अब प्रकाशकसँग सम्झौता गर्दा रोयल्टी, संस्करण र बिक्री विवरणबारे स्पष्ट कुरा गर्छु । पहिले यस्ता कुरा उठाउन डर लाग्थ्यो । अहिले कम्तीमा आफ्नो अधिकारबारे जानकारी भएको छ ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'अधिकारबारे जान्नु पहिलो कदम हो । त्यसलाई सम्मान गर्ने व्यवहार र प्रणाली निर्माण गर्नु अर्को कदम हो ।'

समीरको उपन्यास पूरा हुनु केवल एउटा लेखकको सफलता थिएन । त्यो सिर्जना वृत्तिको उद्देश्य व्यवहारमा सम्भव भएको एउटा उदाहरण थियो ।

तर आर्यनको लेखन स्थगित हुनु अर्को यथार्थ थियो । सीमित बजेट, अनियमित पारिश्रमिक र सामाजिक सुरक्षाको अभावले अझै धेरै सिर्जनशील मानिसलाई आफ्नो प्राथमिकता बदल्न बाध्य बनाइरहेको थियो ।

अनुपमाले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—

'प्रतिभालाई अवसर दिनु आवश्यक छ, तर अवसर वितरणमा निष्पक्षता कायम गर्नु त्यसभन्दा कम महत्त्वपूर्ण छैन । एउटा योग्य लेखकले सहयोग पाउनु सफलता हो; धेरै योग्य लेखकले अवसर पाउने प्रणाली निर्माण हुनु वास्तविक परिवर्तन हो ।'

त्यसपछि उनले अर्को वाक्य थपिन्—

'सिर्जना वृत्तिले एउटा कलममा मसी भर्न सक्छ; तर साहित्यको भविष्य उज्यालो बनाउन हजारौँ कलम चलिरहने वातावरण चाहिन्छ ।'

उनले पाण्डुलिपि बन्द गरिन् ।

बाहिर साँझ पर्दै थियो । उनको आफ्नै उपन्यास पनि अझै पूरा भएको थिएन । सम्पादनको काम, परिवारको जिम्मेवारी र अभियानका कामबीच उनले लेखनका लागि समय छुट्याउन संघर्ष गरिरहेकी थिइन् ।

तर अब उनको हातमा एउटा नयाँ विश्वास थियो—परिवर्तन असम्भव थिएन । सही प्रक्रिया, सामूहिक जिम्मेवारी र निरन्तर प्रयासबाट साना उपलब्धिलाई ठूलो संरचनागत सुधारको आधार बनाउन सकिन्थ्यो ।

त्यही बेला निश्चलको फोन आयो ।

'अनुपमाजी, एउटा नयाँ प्रस्ताव आएको छ । केही साहित्यिक संस्थाले संयुक्त रूपमा लेखकका लागि दीर्घकालीन सहयोग कोष बनाउन छलफल गर्न चाहेका छन् । तर त्यसमा निजी संस्थाको आर्थिक सहयोग पनि जोडिने रहेछ ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'त्यसका सर्तहरू के छन् ?'

निश्चलले भने—

'अहिलेसम्म स्पष्ट छैन । तर सहयोग दिने संस्थाले कोषको व्यवस्थापनमा आफ्नो प्रतिनिधित्व चाहेको छ ।'

अनुपमा केही बेर मौन रहिन् ।

उनलाई फेरि एउटा पुरानो प्रश्न सम्झना आयो—आर्थिक सहयोग र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताबीच सन्तुलन कसरी कायम गर्ने ?

उनले निश्चललाई भनिन्—

'प्रस्ताव सुन्नुपर्छ । तर कोषको उद्देश्य, स्रोत, छनोट प्रक्रिया र निर्णय गर्ने अधिकारबारे स्पष्टता नभएसम्म सहमति दिनु हुँदैन ।'

फोन राखेपछि उनले डायरीमा एउटा नयाँ शीर्षक लेखिन्—

'लेखकको भविष्यका लागि स्थायी आधार—सहयोग कि स्वायत्तता ?'

अब अभियानको अर्को चरण सुरु हुँदै थियो ।

१०: सहयोगको मूल्य—आर्थिक आधार कि सिर्जनात्मक नियन्त्रण ?

मुख्य भाव : आर्थिक आत्मनिर्भरता, संस्थागत स्वायत्तता, लेखकको स्वतन्त्रता र दिगो साहित्यिक संरचनाको निर्माण ।

सिर्जना वृत्तिको पहिलो चरण सफलतापूर्वक सम्पन्न भएपछि अनुपमाको अभियानले साहित्यिक क्षेत्रमा केही विश्वास कमाएको थियो । केही प्रकाशकले लिखित सम्झौता लागू गरेका थिए । केही पत्रिकाले पारिश्रमिक दर सार्वजनिक गरेका थिए । समीरजस्ता लेखकले आफ्नो अधुरो पाण्डुलिपि पूरा गर्ने अवसर पाएका थिए ।

तर अभियानका अगाडि अझ ठूलो प्रश्न थियो—यी साना प्रयासलाई कसरी दीर्घकालीन संस्थागत संरचनामा बदल्ने ?

एक दिन निश्चलले कार्यसमूहको बैठकमा एउटा प्रस्ताव प्रस्तुत गरे ।

'केही निजी तथा सामाजिक संस्थाहरू लेखकका लागि दीर्घकालीन सहयोग कोष स्थापना गर्न इच्छुक देखिएका छन् । प्रारम्भिक छलफलअनुसार कोषबाट सिर्जना वृत्ति, अनुसन्धान सहयोग, पुस्तक प्रकाशन अनुदान र आपत्कालीन साहित्यिक सहायता उपलब्ध गराउन सकिनेछ ।'

विवेकले उत्साहपूर्वक भने—

'यो त हामीले खोजिरहेको समाधानको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार हुन सक्छ । हरेक वर्ष अनुदानका लागि नयाँ संस्था खोजिरहनुपर्ने समस्या पनि कम हुन्छ ।'

मञ्जरीले प्रस्तावको कागजात पल्टाउँदै भनिन्—

'कोषको रकम कति हुनेछ ? कसले व्यवस्थापन गर्नेछ ? सहयोग पाउने लेखक कसरी छनोट हुनेछन् ?'

निश्चलले जवाफ दिए—

'प्रारम्भिक प्रस्तावमा एउटा प्रमुख सहयोगी संस्थाले ठूलो रकम उपलब्ध गराउने र कोष व्यवस्थापन समितिमा आफ्ना प्रतिनिधि राख्ने कुरा उल्लेख छ ।'

अनुपमाले त्यही वाक्यमा ध्यान दिइन् ।

'प्रतिनिधि राख्ने अधिकारको सीमा के हुनेछ ?'

'त्यो स्पष्ट छैन,' निश्चलले भने ।

'त्यसो भए रकमको प्रस्तावभन्दा पहिले अधिकारको संरचना बुझ्नुपर्छ,' अनुपमाले भनिन् ।

बैठकमा केही सदस्य असहमत भए ।

'हामीसँग अहिले लेखकलाई दिन सक्ने पर्याप्त पैसा छैन । यस्तो अवसर आएको बेला अत्यधिक सर्त खोजिरह्यौँ भने सहयोगी संस्था पछि हट्न सक्छन्,' एक सदस्यले भने ।

अनुपमाले शान्त स्वरमा जवाफ दिइन्—

'सहयोग अस्वीकार गर्नु हाम्रो उद्देश्य होइन । तर आर्थिक सहयोगको नाममा कोषको उद्देश्य र निर्णय गर्ने अधिकार एउटा संस्थाको हातमा केन्द्रीत भयो भने भोलि लेखकले कसको विचारअनुसार लेख्ने भन्ने प्रश्न उठ्न सक्छ ।'

कोषसम्बन्धी छलफलले साहित्यिक क्षेत्रमा बहस जन्मायो ।

एक पक्षले तत्काल आर्थिक सहयोगलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने तर्क गर्‍यो ।

युवा लेखक आर्यनले एउटा छलफलमा भने—

'हामीले स्वतन्त्रताको कुरा गर्दा लेखकको भोक पनि सम्झनुपर्छ । धेरै लेखकसँग महिनौँसम्म लेखेर बस्ने आर्थिक आधार छैन । कुनै संस्थाले सहयोग गर्न खोजेको छ भने उसलाई सबै निर्णयबाट बाहिर राख्न खोज्नु उचित हुँदैन ।'

उनको कुरा सुनेर केही लेखकले समर्थन जनाए ।

अर्कोतर्फ मञ्जरीले भनिन्—

'आर्थिक सहयोग आवश्यक छ । तर सहयोगको अर्थ निर्णयमाथि स्वामित्व होइन । कुनै संस्थाले पैसा दिएको कारणले उसलाई कुन विचार छाप्ने, कुन लेखकलाई सहयोग गर्ने वा कुन विषय उठाउन नदिने अधिकार प्राप्त हुँदैन ।'

शेखरले बीचको बाटो सुझाए—

'सहयोगी संस्थालाई कोषको वित्तीय अवस्था र खर्चबारे जानकारी पाउने अधिकार हुनुपर्छ । तर साहित्यिक मूल्याङ्कन र लेखक छनोटमा उनीहरूको प्रत्यक्ष हस्तक्षेप हुनु हुँदैन । आर्थिक उत्तरदायित्व र सिर्जनात्मक नियन्त्रण फरक कुरा हुन् ।'

विवेकले थपे—

'तर सहयोगी संस्थाले आफ्नो रकम कहाँ खर्च भयो भनेर जान्न खोज्नु स्वाभाविक हो । त्यसलाई नियन्त्रणको नाम दिनु पनि न्यायोचित हुँदैन ।'

अनुपमाले सबैका कुरा सुनिन् ।

उनलाई थाहा थियो—आर्यनको तर्कमा जीवनको वास्तविकता थियो, मञ्जरीको चिन्तामा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको रक्षा थियो, शेखरको प्रस्तावमा संस्थागत सन्तुलन थियो र विवेकको प्रश्नमा आर्थिक उत्तरदायित्वको आवश्यकता थियो ।

समस्या सहयोग लिनु वा नलिनु मात्र थिएन । समस्या सहयोगलाई कुन संरचनाभित्र स्वीकार गर्ने भन्ने थियो ।

केही दिनपछि सहयोगी संस्थाका प्रतिनिधिहरूसँग औपचारिक बैठक तय भयो ।

बैठकमा संस्थाका निर्देशक, वित्तीय सल्लाहकार र कानुनी प्रतिनिधि उपस्थित थिए । कार्यसमूहबाट अनुपमा, मञ्जरी, शेखर, विवेक र निश्चल सहभागी भए ।

संस्थाका निर्देशकले प्रस्ताव प्रस्तुत गर्दै भने—

'हामी नेपाली साहित्यको विकासमा योगदान दिन चाहन्छौँ । त्यसका लागि प्रारम्भिक रूपमा ठूलो रकम उपलब्ध गराउने योजना बनाएका छौँ । तर कोषको व्यवस्थापनमा हाम्रो संस्थाको प्रतिनिधित्व आवश्यक ठानेका छौँ ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'प्रतिनिधित्वको उद्देश्य के हो ?'

'हाम्रो रकम सही ठाउँमा खर्च भएको सुनिश्चित गर्नु र कोषको कार्यदिशा प्रभावकारी बनाउनु ।'

'कार्यदिशा निर्धारण गर्ने अधिकार पनि तपाईंहरूको प्रतिनिधिले प्रयोग गर्ने हो ?'

निर्देशकले केही बेर सोचेर जवाफ दिए—

'हामीले आर्थिक सहयोग गरिरहेका छौँ । त्यसैले कोषको महत्त्वपूर्ण निर्णयमा हाम्रो पनि भूमिका हुनुपर्छ भन्ने हाम्रो धारणा हो ।'

मञ्जरीले सोधिन्—

'महत्त्वपूर्ण निर्णय भन्नाले वित्तीय पारदर्शिता, प्रशासनिक व्यवस्थापन र लेखापरीक्षण हो कि कुन लेखकलाई अनुदान दिने र कुन विषयमा लेखिएको पुस्तकलाई प्राथमिकता दिने भन्ने पनि हो ?'

निर्देशकले भने—

'सामाजिक रूपमा उपयोगी र संस्थाको उद्देश्यसँग मेल खाने सिर्जनालाई प्राथमिकता दिनु स्वाभाविक हो ।'

अनुपमाले तत्काल जवाफ दिइनन् ।

त्यसपछि उनले एउटा प्रश्न राखिन्—

'यदि कुनै लेखकले तपाईंहरूको संस्थाको नीतिको आलोचना गर्ने पुस्तक लेख्यो भने पनि उसले कोषबाट सहयोग पाउन सक्छ ?'

बैठकमा केही क्षण मौनता छायो ।

निर्देशकले भने—

'हामी विवादित वा संस्थाको प्रतिष्ठामा नकारात्मक असर पार्ने विषयमा लगानी गर्न चाहँदैनौँ ।'

अनुपमाले संयमित स्वरमा भनिन्—

'त्यहीँबाट समस्या सुरु हुन्छ । साहित्यको काम प्रशंसा मात्र गर्नु होइन । समाज, संस्था र सत्ताका कमजोरीबारे प्रश्न उठाउनु पनि हो । आलोचना गर्न नपाउने सर्तमा प्राप्त सहयोगले लेखकलाई आर्थिक राहत त दिन सक्छ, तर उसको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता कमजोर पार्न सक्छ ।'

वित्तीय सल्लाहकारले प्रतिवाद गरे—

'हामीले कुनै लेखकलाई चुप लगाउन खोजेका होइनौँ । रकम उपलब्ध गराउने संस्थाको पनि केही जिम्मेवारी हुन्छ ।'

'त्यो जिम्मेवारी हामी स्वीकार गर्छौँ,' अनुपमाले भनिन्, 'तर आर्थिक स्रोतको पारदर्शिता र सिर्जनात्मक विषयमाथिको नियन्त्रण एउटै कुरा होइनन् ।'

बैठक निष्कर्षविहीन भयो ।

तर अनुपमाले सहयोगको ढोका बन्द गर्न चाहिनन् । उनले संस्थालाई वैकल्पिक संरचनासहितको प्रस्ताव पठाउने निर्णय गरिन् ।

कोषको विवाद चलिरहेकै बेला अनुपमाको आफ्नै उपन्यास प्रकाशनको अन्तिम चरणमा पुगेको थियो ।

उनले लामो समयदेखि लेखिरहेको उपन्यासको नाम राखेकी थिइन्—'मौनताको मूल्य' ।

उपन्यासको मुख्य विषय थियो—सामाजिक प्रतिष्ठाको आवरणभित्र लुकेका अन्याय, आर्थिक असमानता, महिलाको सिर्जनात्मक श्रम र समाजमा प्रश्न उठाउने मानिसले भोग्नुपर्ने दबाब ।

विवेकको प्रकाशन गृहले पाण्डुलिपि पढेर प्रकाशन गर्न इच्छुक भएको जानकारी दिएको थियो ।

एक दिन अनुपमालाई सम्पादक शेखरको फोन आयो ।

'तपाईंको उपन्यासको अन्तिम सम्पादनबारे छलफल गर्नुपर्ने भयो ।'

'केही समस्या आयो र ?'

'समस्या होइन । तर प्रकाशनको बजारलाई ध्यानमा राखेर केही सुझाव आएका छन् ।'

अर्को दिन अनुपमा प्रकाशन गृह पुगिन् ।

विवेक र शेखर दुवै उपस्थित थिए ।

विवेकले पाण्डुलिपि अगाडि राख्दै भने—

'उपन्यासको विषयवस्तु राम्रो छ । पात्रहरू पनि जीवन्त छन् । तर बीचका केही अध्यायमा संस्थागत भ्रष्टाचार र सामाजिक प्रतिष्ठाको नाममा हुने शोषणबारे धेरै आलोचना छ । ती अंश केही छोट्याउन सकिन्छ कि ?'

अनुपमाले सोधिन्—

'कथाको प्रवाह कमजोर भएको हो ?'

शेखरले जवाफ दिए—

'केही ठाउँमा दोहोरिएको विचार छ । त्यो सम्पादन गर्न सकिन्छ । तर मुख्य प्रश्न उठाउने अंश हटाउनुपर्ने आवश्यकता मैले देखेको छैन ।'

विवेकले भने—

'मेरो चिन्ता अर्कै हो । बजारमा विवादास्पद विषय भएका पुस्तकको बिक्री अनिश्चित हुन्छ । पुस्तक पसलहरूले पनि यस्ता पुस्तक लिन हिचकिचाउन सक्छन् ।'

अनुपमाले पाण्डुलिपिको एउटा पृष्ठ पल्टाइन् ।

'यदि कथाको दोहोरिएको अंश हटाउनुपर्ने हो भने म तयार छु । भाषा र संरचना सुधार्न पनि तयार छु । तर पात्रले उठाएको प्रश्न केवल विवाद हुन सक्छ भनेर हटाउन सक्दिनँ ।'

विवेकले भने—

'हामीले तपाईंको विचार दबाउन खोजेका होइनौँ । प्रकाशन व्यवसाय पनि चलाउनुपर्छ । मुद्रण, सम्पादन, वितरण र प्रचार सबैमा खर्च हुन्छ । पुस्तक नबिकेमा घाटा हामीले पनि बेहोर्नुपर्छ ।'

अनुपमाले उनको कुरा अस्वीकार गरिनन् ।

'तपाईंको आर्थिक जोखिम वास्तविक हो । तर लेखकको बौद्धिक जोखिम पनि वास्तविक हुन्छ । बजारको अनुमानले पुस्तकको भाषा, संरचना र गुणस्तरमा सुझाव दिन सक्छ । तर पुस्तकले उठाउने मूल प्रश्न नै हटाउनुपर्ने सर्त बन्यो भने त्यो सम्पादन होइन, विचारमाथिको नियन्त्रण हुन्छ ।'

शेखरले सहमति जनाउँदै भने—

'हामीले सम्पादकीय सुधार र वैचारिक हस्तक्षेपबीच स्पष्ट सीमा राख्नुपर्छ ।'

अनुपमाले प्रकाशन गृहलाई एउटा वैकल्पिक प्रस्ताव राखिन् ।

'म पाण्डुलिपि परिमार्जन गर्न तयार छु । तर हामी तीनवटा कुरा स्पष्ट गरौँ ।

पहिलो, सम्पादनका क्रममा भाषिक, संरचनात्मक र तथ्यगत सुझाव दिन सकिन्छ, तर अन्तिम वैचारिक निर्णय लेखकको हुनेछ ।

दोस्रो, पुस्तकको बिक्री मूल्य, लेखकले पाउने रोयल्टी, भुक्तानी अवधि र बिक्री विवरण लिखित सम्झौतामा उल्लेख हुनुपर्छ ।

तेस्रो, पुस्तकको प्रचार गर्दा लेखकको भनाइ वा पुस्तकको मूल आशयलाई गलत रूपमा प्रस्तुत गर्न पाइँदैन ।'

विवेकले सम्झौताको मस्यौदा हेरे ।

'यी कुरा धेरै हदसम्म सम्भव छन् । तर लेखकको अन्तिम निर्णयको अधिकारबारे केही स्पष्टता चाहिन्छ । तथ्यगत त्रुटि वा कानुनी जोखिम भएको अवस्थामा प्रकाशक पनि जिम्मेवार हुन्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'त्यस्तो अवस्थामा प्रकाशकले प्रमाणसहित सुधारको प्रस्ताव दिन सक्छ । तर विवादित विचारलाई तथ्यगत त्रुटि भनेर हटाउन दबाब दिन मिल्दैन । आवश्यक परे दुवै पक्षले स्वतन्त्र विज्ञको राय लिन सक्छौँ ।'

शेखरले प्रस्तावलाई व्यवस्थित रूपमा लेखे ।

लामो छलफलपछि दुवै पक्ष केही आधारभूत बुँदामा सहमत भए ।

तर पुस्तकको अन्तिम पाण्डुलिपि अझै तयार हुन बाँकी थियो ।

विवेकले भने—

'हामी यो पुस्तक प्रकाशित गर्न चाहन्छौँ । तर बजारमा यसको प्रतिक्रिया कस्तो आउँछ भन्ने निश्चित छैन ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'पाठकले स्वीकार गर्छन् कि गर्दैनन् भन्ने कुरा बजारले निर्धारण गर्ला । तर पाठकसम्म पुस्तक पुग्नुअघि नै त्यसको प्रश्न हटाउने अधिकार बजारलाई दिन सकिँदैन ।'

प्रकाशन गृहसँगको छलफलपछि अनुपमा अझ स्पष्ट भएकी थिइन् । लेखकको स्वतन्त्रता जोगाउन केवल नैतिक आग्रह पर्याप्त थिएन । त्यसका लागि संस्थागत व्यवस्था आवश्यक थियो ।

उनले कार्यसमूहको विशेष बैठक बोलाइन् ।

बैठकमा उनले दीर्घकालीन सहयोग कोषको वैकल्पिक संरचना प्रस्तुत गरिन् ।

प्रस्तावित संरचनाका मुख्य आधारहरू थिए—

१. स्वतन्त्र व्यवस्थापन समिति: कोषको व्यवस्थापन साहित्यिक, वित्तीय र कानुनी अनुभव भएका स्वतन्त्र व्यक्तिहरूको समितिले गर्ने।

२. सहयोगी संस्थाको सीमित भूमिका: रकम उपलब्ध गराउने संस्थाले वित्तीय प्रतिवेदन, लेखापरीक्षण र रकमको उपयोगबारे जानकारी पाउने, तर व्यक्तिगत लेखकको छनोट वा सिर्जनाको विषयवस्तुमा हस्तक्षेप गर्न नपाउने ।

३. पारदर्शी छनोट प्रक्रिया: वृत्ति र अनुदानका लागि सार्वजनिक मापदण्ड, समयसीमा, मूल्याङ्कन प्रक्रिया र नतिजा सार्वजनिक गर्ने ।

४. हितको द्वन्द्व व्यवस्थापन: छनोट समितिका सदस्यको आवेदकसँग व्यक्तिगत, पारिवारिक वा व्यावसायिक सम्बन्ध भए खुलासा गर्ने र आवश्यकताअनुसार सम्बन्धित निर्णयबाट अलग रहने ।

५. आर्थिक स्रोतको विविधीकरण: एउटा संस्थामाथि निर्भर नहुने गरी विभिन्न संस्था, सार्वजनिक योगदान, साहित्यिक कार्यक्रम र अन्य वैधानिक स्रोतबाट रकम जुटाउने ।

६. स्वतन्त्र लेखापरीक्षण: वार्षिक आम्दानी, खर्च, प्रशासनिक लागत र बाँकी रकमको विवरण सार्वजनिक गर्ने ।

७. लेखकको अधिकार संरक्षण: अनुदान प्राप्त गरेको कारणले लेखकको प्रतिलिपि अधिकार वा वैचारिक स्वतन्त्रता कोषले प्राप्त नगर्ने ।

८. नियमित मूल्याङ्कन: कोषबाट सहयोग पाएका लेखकको सिर्जनात्मक प्रगति र कोषको प्रभावकारिता मूल्याङ्कन गर्ने, तर मूल्याङ्कनलाई विचार नियन्त्रणको माध्यम नबनाउने ।

विवेकले प्रस्ताव पढेपछि भने—

'यो संरचना व्यावहारिक देखिन्छ । तर सञ्चालन खर्च पनि त चाहिन्छ । सबै रकम सिधै लेखकलाई दिन सकिँदैन ।'

'त्यसैले प्रशासनिक खर्च पनि पारदर्शी हुनुपर्छ,' अनुपमाले भनिन् । 'व्यवस्थापन आवश्यक छ, तर त्यसको नाममा कोषको ठूलो हिस्सा प्रशासनमै सकिनु हुँदैन ।'

निश्चलले अर्को कुरा उठाए—

'हामीले साना लेखक र नयाँ विधाका सिर्जनाकर्मीलाई पनि अवसर दिनुपर्छ । स्थापित नाम भएका व्यक्तिले मात्रै बारम्बार सहयोग पाउने अवस्था हुनु हुँदैन ।'

मञ्जरीले थपिन्—

'तर स्थापित लेखकलाई स्वतः बाहिर राख्नु पनि न्यायोचित हुँदैन । मापदण्डले कामको गुणस्तर, आवश्यकताको प्रकृति र प्रस्तावको सम्भाव्यता हेर्नुपर्छ, परिचय होइन ।'

अनुपमाले सबै सुझाव समेटिन् ।

अन्ततः कार्यसमूहले प्रस्तावलाई सर्वसम्मत रूपमा अनुमोदन गर्‍यो ।

केही दिनपछि सहयोगी संस्थासँग दोस्रो बैठक बस्यो ।

यसपटक अनुपमाले वैकल्पिक संरचनाको लिखित प्रस्ताव नै प्रस्तुत गरिन् ।

संस्थाका निर्देशकले प्रस्ताव पढेपछि भने—

'तपाईंहरूको प्रस्तावले हाम्रो प्रत्यक्ष व्यवस्थापकीय भूमिका निकै सीमित बनाएको छ । हामीले ठूलो रकम लगानी गर्दा कम्तीमा कोषको कार्यदिशामा प्रभाव राख्न पाउनुपर्छ भन्ने हाम्रो धारणा थियो ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'तपाईंहरूको आर्थिक योगदानको सम्मान र सुरक्षा आवश्यक छ । तर कोषले सहयोग गर्ने लेखकको विचार वा सिर्जनात्मक विषयमा प्रभाव राख्ने अधिकार दिनु हुँदैन ।'

निर्देशकले सोधे—

'त्यसो भए हाम्रो संस्थाको उद्देश्यसँग मेल नखाने कुनै पुस्तकलाई पनि सहयोग गर्न सकिन्छ ?'

'यदि पुस्तकले सार्वजनिक रूपमा घोषणा गरिएको मापदण्ड पूरा गर्छ भने सकिन्छ । त्यसमा तपाईंहरूको आलोचना गरिएको भए पनि सकिन्छ ।'

विवेकले बीचमा भने—

'हामीले पनि प्रकाशन क्षेत्रमा यही सन्तुलन खोजिरहेका छौँ । आर्थिक साझेदारी र वैचारिक स्वतन्त्रतालाई अलग राख्न सके दुवै पक्षलाई फाइदा हुन्छ ।'

संस्थाका कानुनी प्रतिनिधिले प्रस्तावका केही बुँदाबारे थप छलफल गर्नुपर्ने बताए ।

बैठकको अन्त्यमा निर्देशकले भने—

'हामी तत्काल सबै सर्त स्वीकार गर्न सक्दैनौँ । तर स्वतन्त्र व्यवस्थापन र वित्तीय पारदर्शिताको प्रस्तावबारे आन्तरिक छलफल गर्छौँ ।'

बैठकबाट कुनै अन्तिम सम्झौता भएन ।

केही कार्यसमूह सदस्य निराश भए ।

आर्यनले भने—

'हामीले अत्यधिक सर्त राखेका कारण सहयोग गुम्ने त होइन ?'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'सर्त धेरै राख्नु र आवश्यक सुरक्षा व्यवस्था गर्नु फरक कुरा हो । हामीले सहयोगी संस्थालाई अस्वीकार गरेका छैनौँ । हामीले केवल सहयोगको स्वरूप स्पष्ट हुनुपर्छ भनेका हौँ ।'

मञ्जरीले थपिन्—

'अहिले सम्झौता नभए पनि हाम्रो प्रस्तावले भविष्यमा वार्ता गर्ने आधार तयार गरेको छ ।'

यसैबीच अनुपमाको उपन्यासको अन्तिम सम्पादन सम्पन्न भयो ।

शेखरले भाषिक र संरचनात्मक सुधार गरेका थिए । केही लामो संवाद छोट्याइएका थिए । तथ्यगत सन्दर्भमा आवश्यक स्रोत थपिएका थिए । तर उपन्यासले उठाएको मूल प्रश्न जस्ताको तस्तै राखिएको थियो ।

विवेकले अन्तिम पाण्डुलिपि हेरेर भने—

'अब पुस्तक प्रकाशनयोग्य भएको छ । तर हामीले यसको प्रचारमा विशेष ध्यान दिनुपर्नेछ ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'के प्रचार योजनामा पनि मेरो विचार परिवर्तन गर्नुपर्ने कुनै सर्त छ ?'

विवेकले मुस्कुराउँदै भने—

'त्यस्तो होइन । हामी पुस्तकको विषयवस्तु पाठकसम्म सही ढङ्गले पुर्‍याउन चाहन्छौँ । तर बिक्रीका लागि शीर्षक, आवरण र प्रचार सामग्री आकर्षक बनाउनुपर्ने हुन्छ ।'

अनुपमाले भनिन्—

'त्यसमा म पूर्ण रूपमा सहकार्य गर्छु । पुस्तकको आशय नबदलिने गरी प्रस्तुतिकरण राम्रो बनाऔँ ।'

सम्झौतामा रोयल्टीको प्रतिशत, बिक्री विवरण उपलब्ध गराउने समय, भुक्तानी अवधि, संस्करण अधिकार र पुनर्मुद्रणसम्बन्धी व्यवस्था उल्लेख गरियो ।

अनुपमाले सम्झौतामा हस्ताक्षर गरिन् ।

उनलाई सम्झना आयो—पहिले उनले धेरै रचना प्रकाशित गरिसकेकी थिइन्, तर पारिश्रमिक र अधिकारबारे स्पष्ट सम्झौता गर्न सकेकी थिइनन् । अहिले कम्तीमा आफ्नै पुस्तकको हकमा त्यो अवस्था दोहोरिएको थिएन ।

आरवले घरमा पुस्तकको अन्तिम पाण्डुलिपि देखेपछि भने—

'अब त तिम्रो लामो मेहनत पुस्तक बनेर पाठकसम्म पुग्ने भयो ।'

अनुपमाले भनिन्—

'हो, तर पुस्तक प्रकाशित हुनु र लेखेरै जीवन धान्न सक्नु एउटै कुरा होइन ।'

आरवले जवाफ दिए—

'त्यो त हो । तर एउटा काम भने अघि बढेको छ । तिमीले आफ्नो विचार पनि जोगायौ र आफ्नो श्रमको मूल्यबारे सम्झौता पनि गर्‍यौ ।'

अनुपमाले मुस्कुराउँदै भनिन्—

'सायद यही नै हामीले खोजिरहेको सन्तुलन हो ।'

पुस्तक प्रकाशनको तयारी चलिरहेका बेला सामाजिक सञ्जालमा एउटा नयाँ विवाद सुरु भयो ।

एक साहित्यिक समूहले अनुपमामाथि अभियानलाई आफ्नो पुस्तकको प्रचारका लागि प्रयोग गरेको आरोप लगायो ।

उनीहरूको भनाइ थियो—

'लेखकको पारिश्रमिक र स्वतन्त्रताको अभियान चलाउने व्यक्तिले आफ्नै पुस्तक प्रकाशनको समयमा प्रकाशकसँग सम्झौता गर्नु र अभियानको लोकप्रियता उपयोग गर्नु हितको द्वन्द्व हो ।'

यो आरोपले कार्यसमूहभित्र पनि बहस जन्मायो ।

एक सदस्यले भने—

'हामीले यस्तो प्रश्नलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । अभियानकी संयोजकको व्यक्तिगत प्रकाशन र अभियानका गतिविधिबीच स्पष्ट सीमा देखिनुपर्छ ।'

अर्का सदस्यले भने—

'अनुपमाले आफ्नै पुस्तक प्रकाशित गर्न नपाउने भन्ने होइन । उनी पनि लेखक हुन् ।'

अनुपमाले दुवै पक्षको कुरा सुनिन् ।

त्यसपछि उनले स्पष्ट पारिन्—

'मेरो पुस्तक प्रकाशन अभियानको कोषबाट भएको होइन । प्रकाशकसँगको सम्झौता व्यक्तिगत र व्यावसायिक हो । अभियानले मेरो पुस्तकको प्रचारका लागि कुनै विशेष सुविधा प्रयोग गरेको छैन । तर अभियानको नाम, स्रोत वा आधिकारिक मञ्च व्यक्तिगत लाभका लागि प्रयोग भएको छ कि छैन भन्ने स्वतन्त्र समीक्षा गर्न म तयार छु ।'

उनले कार्यसमूहसमक्ष आफ्नो पुस्तकको प्रकाशन सम्झौता र अभियानसँग सम्बन्धित कुनै आर्थिक कारोबार नभएको विवरण प्रस्तुत गरिन् ।

साथै, अभियानको आधिकारिक प्रचार सामग्रीमा आफ्नो पुस्तकलाई विशेष प्राथमिकता नदिन अनुरोध गरिन् ।

समूहले उनको व्यक्तिगत सिर्जनात्मक अधिकारलाई सम्मान गर्दै अभियानको स्रोत व्यक्तिगत लाभमा प्रयोग नहुने सुनिश्चित गर्ने निर्णय गर्‍यो ।

निश्चलले भने—

'यो विषयले एउटा कुरा फेरि देखायो—अभियानका अगुवाहरू पनि आलोचनाबाट माथि हुँदैनन् ।'

अनुपमाले सहमति जनाइन् ।

'सार्वजनिक विश्वास माग्ने मानिसले आफू पनि सार्वजनिक प्रश्नको जवाफ दिन तयार हुनुपर्छ ।'

केही सातापछि अनुपमाको उपन्यास 'मौनताको मूल्य' प्रकाशनका लागि छापाखानामा पठाइयो ।

पुस्तक प्रकाशनको खबरले उनलाई खुसी बनाएको थियो । तर त्यसैबेला सहयोगी संस्थाबाट नयाँ पत्र आयो ।

पत्रमा उनीहरूको सञ्चालक समितिले सहयोग कोषमा रकम उपलब्ध गराउने निर्णय गरेको उल्लेख थियो । तर स्वतन्त्र व्यवस्थापन समितिको संरचना र छनोट प्रक्रियाबारे थप कानुनी छलफल आवश्यक रहेको बताइएको थियो ।

उनीहरूले एउटा नयाँ सर्त पनि राखेका थिए—कोषबाट सहयोग पाउने लेखकले सहयोगी संस्थाको वार्षिक प्रतिवेदनमा आफ्नो सिर्जनाको उपलब्धि प्रस्तुत गर्नुपर्नेछ ।

यो सर्त आफैँमा अनुचित थिएन । तर प्रतिवेदनमा लेखकको नाम, पुस्तकको अंश र सिर्जनात्मक सामग्री प्रयोग गर्ने अधिकार कसरी निर्धारण गर्ने भन्ने स्पष्ट थिएन ।

अनुपमाले निश्चललाई पत्र पढ्न दिइन् ।

निश्चलले भने—

'यो सर्तलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नुपर्ने देखिँदैन । तर लेखकको सहमति, प्रतिलिपि अधिकार र सामग्री प्रयोगको सीमा स्पष्ट हुनुपर्छ ।'

शेखरले थपे—

'कोषको पारदर्शिताका लागि उपलब्धिको विवरण माग्नु उचित हो । तर लेखकको सिर्जना संस्थाको प्रचार सामग्री बन्ने हो भने त्यसको अलग अनुमति लिनुपर्छ ।'

विवेकले भने—

'यस्ता साना कुरा सम्झौतामा स्पष्ट नगर्दा पछि ठूलो विवाद हुन्छ ।'

अनुपमाले पत्रको जवाफ तयार पारिन् ।

उनले लेखिन्—

'कोषको प्रभावकारिता सार्वजनिक गर्न लेखकको प्रगति र सिर्जनात्मक उपलब्धिको विवरण प्रस्तुत गर्न सकिन्छ । तर लेखकको रचना, अंश, तस्बिर वा अन्य सिर्जनात्मक सामग्री प्रयोग गर्न पूर्वस्वीकृति र स्पष्ट प्रयोग अनुमति आवश्यक हुनेछ । सहयोग प्राप्त गरेको कारणले लेखकको प्रतिलिपि अधिकार स्वतः हस्तान्तरण भएको मानिने छैन ।'

पत्र पठाएपछि उनी केही बेर झ्यालबाहिर हेरिरहिन् ।

उनको अभियान सुरु हुँदा प्रश्न थियो—लेखकले लेखेरै बाँच्न सक्छ कि सक्दैन ?

अहिले प्रश्न थपिएका थिए—

·         सहयोगको रकम कसरी जुटाउने ?

·         कोष कसले सञ्चालन गर्ने ?

·         निर्णय कसले गर्ने ?

·         लेखकको विचार कसरी सुरक्षित राख्ने ?

·         सहयोगको नाममा सिर्जनामाथि स्वामित्व कसले पाउने ?

·         अभियानका अगुवाहरू स्वयं कसरी उत्तरदायी रहने ?

उनले बुझ्दै थिइन्—लेखकको आर्थिक अधिकारको सङ्घर्ष केवल पारिश्रमिक माग्ने अभियान होइन । यो सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता, संस्थागत जवाफदेहिता र समाजको सांस्कृतिक भविष्यसँग जोडिएको विषय हो ।

अनुपमाको पुस्तक प्रकाशनको अन्तिम चरणमा पुगेको थियो । प्रकाशकसँगको सम्झौताले उनको श्रम, रोयल्टी र सिर्जनात्मक अधिकारलाई केही हदसम्म स्पष्ट बनाएको थियो ।

लेखक सहयोग कोषको प्रस्ताव पनि पूर्ण रूपमा असफल भएको थिएन । सहयोगी संस्थाले रकम उपलब्ध गराउन सकारात्मक निर्णय गरेको थियो, तर स्वतन्त्र व्यवस्थापन र सिर्जनात्मक अधिकारको विषयमा छलफल जारी थियो ।

अभियानले एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकालेको थियो—

'आर्थिक सहयोगले लेखकको जीवन सहज बनाउनुपर्छ, उसको विचार साँघुरो बनाउन होइन । पारदर्शिताले सहयोगी संस्थाको रकम सुरक्षित गर्नुपर्छ, लेखकको स्वतन्त्रता खोस्न होइन ।'

अनुपमाले आफ्नो डायरीमा अन्तिम वाक्य लेखिन्—

'कलमलाई जीवित राख्न आर्थिक आधार चाहिन्छ; तर कलमलाई कलम बनाइराख्न स्वतन्त्रता चाहिन्छ ।'

त्यही साँझ आरवले उनलाई एउटा समाचार देखाए ।

देशका विभिन्न साहित्यिक संस्थाहरूले लेखकको पारिश्रमिक, रोयल्टी र सिर्जना वृत्तिसम्बन्धी साझा राष्ट्रिय नीति निर्माण गर्न छलफल सुरु गर्ने तयारी गरेका रहेछन् । त्यसका लागि अनुपमाको अभियानलाई पनि औपचारिक रूपमा सहभागी हुन निमन्त्रणा गरिएको थियो ।

आरवले भने—

'अब त तिम्रो अभियानले व्यक्तिगत र संस्थागत सीमाभन्दा बाहिर गएर राष्ट्रिय स्तरको प्रश्न उठाउने भयो ।'

अनुपमाले समाचार पढिन् ।

'यो अवसर हो, तर जिम्मेवारी पनि ठूलो छ ।'

निश्चलको अर्को फोन आयो ।

'अनुपमाजी, निमन्त्रणासँगै एउटा प्रस्ताव पनि आएको छ । उनीहरू अभियानलाई राष्ट्रिय नीतिको मस्यौदा तयार गर्ने मुख्य जिम्मेवारी दिन चाहन्छन् । तर त्यसका लागि अभियानले आफ्नो नेतृत्व र प्रतिनिधित्वको संरचना परिवर्तन गर्नुपर्ने सर्त राखेका छन् ।'

अनुपमाले सोधिन्—

'कस्तो परिवर्तन ?'

निश्चल केही क्षण रोकिए ।

'अभियानको नेतृत्वमा बाह्य संस्थाका प्रतिनिधिहरू पनि राख्नुपर्ने प्रस्ताव छ ।'

अनुपमाले फोन राखिनन्, तर केही बेर बोलिनन् ।

उनले मनमनै सोचिन्—अबसम्म उनीहरूले लेखकको स्वतन्त्रता प्रकाशक, सहयोगी संस्था र आर्थिक स्रोतबाट जोगाउने प्रयास गरेका थिए । अब आफ्नै अभियानको स्वायत्तता कसरी जोगाउने भन्ने परीक्षा आउँदै थियो ।

के लेखकको अधिकारका लागि बनेको अभियानले राष्ट्रिय नीति निर्माणको अवसर पाउँदा आफ्नो स्वतन्त्र नेतृत्व जोगाउन सक्ला ?

११: अन्तिम विरासत—कलमको सम्मान र सिर्जनशील समाजको विजय

मुख्य भाव : व्यक्तिगत सङ्घर्षबाट संस्थागत परिवर्तनसम्म, लेखकको आर्थिक अधिकार, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र दिगो साहित्यिक संस्कृतिको स्थापना।

१. अन्तिम निर्णयको घडी—अभियानको भविष्य कसको हातमा ?

बिहानको समय थियो । अनुपमा आफ्नो टेबुलमा बसेर अघिल्लो दिन प्राप्त पत्र पढिरहेकी थिइन् । पत्र राष्ट्रिय साहित्यिक नीति निर्माणका लागि गठित समन्वय समितिबाट आएको थियो ।

देशका विभिन्न साहित्यिक संस्था, प्रकाशक, लेखक सङ्घ, शैक्षिक क्षेत्र र केही अन्तर्राष्ट्रिय सहयोगी संस्थाहरूको सहभागितामा लेखकको आर्थिक अधिकार तथा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतासम्बन्धी राष्ट्रिय नीति निर्माण गर्ने तयारी भइरहेको थियो ।

अनुपमाको नेतृत्वमा सञ्चालित 'लेखकको श्रम, सिर्जनाको सम्मान' अभियानलाई त्यसको मुख्य मस्यौदा कार्यसमूहको जिम्मेवारी दिने प्रस्ताव गरिएको थियो ।

यो अभियानका लागि ठूलो उपलब्धि थियो ।

तर प्रस्तावसँगै एउटा सर्त पनि जोडिएको थियो ।

राष्ट्रिय स्तरको संरचनामा अभियानको नेतृत्व विस्तार गर्नुपर्ने, बाह्य संस्थाका प्रतिनिधिहरूलाई पनि नेतृत्वदायी भूमिकामा समावेश गर्नुपर्ने र अभियानको कार्यदिशा निर्धारण गर्ने अधिकार साझा समितिमा राख्नुपर्ने प्रस्ताव थियो ।

अनुपमाले पत्र फेरि पढिन् ।

उनलाई अभियान सुरु गर्दाको समय सम्झना आयो । एउटा सामाजिक सञ्जालको सामान्य प्रश्नबाट सुरु भएको बहस आज राष्ट्रिय नीतिको ढोकासम्म आइपुगेको थियो ।

तर अहिले एउटा गम्भीर प्रश्न उनको अगाडि उभिएको थियो ।

लेखकको स्वतन्त्रताका लागि जन्मिएको अभियानले आफ्नो नेतृत्व र निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता अरूको हातमा सुम्पिनु उचित हुन्छ ?

त्यही बेला आरव कोठामा आए ।

'के भयो ? आज निकै गम्भीर देखिएकी छौ ।'

अनुपमाले पत्र उनको अगाडि राखिन् ।

आरवले पढेपछि भने—

'यो त राम्रो अवसर रहेछ । राष्ट्रिय स्तरमा काम गर्ने जिम्मेवारी पाउनु सामान्य कुरा होइन ।'

'अवसर त हो । तर यसको मूल्य के हुने हो भन्ने प्रश्न छ ।'

'के उनीहरूले तिमीलाई नेतृत्वबाट हटाउन खोजेका हुन् ?'

'त्यो मात्र होइन । उनीहरू बाह्य संस्थाको प्रतिनिधित्वसहित नयाँ नेतृत्व संरचना बनाउन चाहन्छन् । आर्थिक स्रोत, प्रशासनिक अनुभव र राष्ट्रिय पहुँचका हिसाबले उनीहरूको सहभागिता उपयोगी हुन सक्छ । तर निर्णय प्रक्रियामा उनीहरूको प्रभाव कति हुने भन्ने स्पष्ट छैन ।'

आरवले केही बेर सोचेर भने—

'तिमीले अभियान सुरु गर्दा पनि त एक्लै सबै काम गर्न सक्दिनौ भनेर सामूहिक नेतृत्वको कुरा गरेकी थियौ । अहिले बाह्य सहभागितालाई किन नकारात्मक रूपमा हेर्ने ?'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'म सहभागिताको विरोधी होइन । म नियन्त्रणको विरोधी हुँ । सहयोग गर्ने र निर्णयमाथि स्वामित्व खोज्ने कुरा फरक हुन् । हामीले प्रकाशकसँग पनि यही प्रश्न उठाएका थियौँ । सहयोगी संस्थासँग पनि यही विषयमा छलफल गरिरहेका छौँ । अब आफ्नै अभियानमा त्यही सिद्धान्त लागू गर्नुपर्छ ।'

आरवले मुस्कुराउँदै भने—

'त्यसो भए निर्णय व्यक्तिको पक्षमा होइन, सिद्धान्तको पक्षमा गर्नुपर्छ ।'

अनुपमाले टाउको हल्लाइन् ।

'हो । तर यसपटक त्यो निर्णयले मेरो आफ्नै नेतृत्वको भविष्य पनि निर्धारण गर्नेछ ।'

भोलिपल्ट कार्यसमूहको विशेष बैठक बोलाइयो ।

बैठकमा अनुपमा, मञ्जरी, निश्चल, शेखर, विवेक, सिर्जना, आर्यनलगायत अभियानका सदस्य उपस्थित थिए ।

निश्चलले राष्ट्रिय समितिबाट आएको प्रस्ताव पढेर सुनाए ।

त्यसपछि छलफल सुरु भयो ।

सबैभन्दा पहिले आर्यनले आफ्नो धारणा राखे ।

'हामीले वर्षौँदेखि लेखकको आर्थिक अवस्थाबारे आवाज उठायौँ । अहिले राष्ट्रिय स्तरमा काम गर्ने अवसर आएको छ । बाह्य संस्थाको सहभागिताले आर्थिक स्रोत, प्रशासनिक क्षमता र नीतिगत पहुँच बढाउन सक्छ । हामीले यो अवसर गुमाउनु हुँदैन ।'

मञ्जरीले उनको कुरा सुनेपछि भनिन्—

'म पनि बाह्य सहयोगको विरोधी होइन । तर अभियानको मूल उद्देश्यलाई आर्थिक स्रोतले निर्धारण गर्न थाल्यो भने हाम्रो आन्दोलनको अर्थ नै हराउँछ । लेखकको स्वतन्त्रताका लागि बनेको संस्थाले आफ्नो स्वतन्त्रता सुरक्षित गर्न सक्नुपर्छ ।'

विवेकले व्यावहारिक पक्ष उठाए ।

'राष्ट्रिय नीति बनाउन सरकारी निकाय, प्रकाशक, शैक्षिक संस्था र आर्थिक सहयोगी सबैको सहभागिता आवश्यक हुन्छ । तर निर्णय गर्ने अधिकार कसको कति हुने भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ ।'

शेखरले थपे—

'हामीले सम्पादकीय स्वतन्त्रता र संस्थागत उत्तरदायित्वबीच सन्तुलन खोजेका थियौँ । अहिले पनि त्यही सिद्धान्त लागू हुन्छ । बाह्य संस्थाले आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग दिन सक्छन् । उनीहरूले आफ्नो रकमको लेखापरीक्षण र उपयोगबारे जानकारी पाउनुपर्छ । तर लेखकको सिर्जनात्मक विषयवस्तु र साहित्यिक मूल्याङ्कनमा नियन्त्रण हुनु हुँदैन ।'

सिर्जनाले महिला लेखकको अवस्थाबारे कुरा उठाइन् ।

'नीति निर्माणमा महिला लेखक, ग्रामीण क्षेत्रका लेखक, नयाँ पुस्ता र आर्थिक रूपमा कमजोर सिर्जनाकर्मीको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित हुनुपर्छ । केवल स्थापित नाम र ठूला संस्थाका प्रतिनिधिले निर्णय गर्ने संरचना बन्यो भने हाम्रो अभियानको मूल उद्देश्य अधुरो रहन्छ ।'

निश्चलले सबैका कुरा टिपिरहेका थिए ।

केही समयपछि उनले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न राखे ।

'हामीले राष्ट्रिय नीति निर्माण गर्ने अवसरलाई अभियानको उपलब्धि ठानिरहेका छौँ । तर के हामी अभियानको नेतृत्व छोड्न तयार छौँ ?'

बैठकमा केही क्षण मौनता छायो ।

अनुपमाले निश्चलतिर हेरिन् ।

'तिमी के भन्न खोज्दैछौ ?'

'हामीले अभियानलाई संस्थागत बनाउनुपर्छ भनेका छौँ । तर यसको अर्थ अनुपमा अधिकारीले जीवनभर नेतृत्व गर्नुपर्छ भन्ने होइन । त्यस्तै बाह्य संस्थाका प्रतिनिधि आए भन्दैमा उनीहरूले नेतृत्व कब्जा गर्नुपर्छ भन्ने पनि होइन । हामीले यस्तो संरचना बनाउनुपर्छ, जहाँ नेतृत्व व्यक्ति वा संस्थाको प्रभावबाट होइन, स्पष्ट नियम र सामूहिक निर्णयबाट सञ्चालन होस् ।'

अनुपमाले गम्भीरतापूर्वक सुनिन् ।

निश्चलले थपे—

'हामीले अभियानलाई व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा ठूलो बनाउनुपर्छ । भोलि अनुपमा नहुँदा पनि अभियान चलिरहनुपर्छ । मञ्जरी नहुँदा पनि चल्नुपर्छ । कुनै सहयोगी संस्था बाहिरिँदा पनि यसको उद्देश्य समाप्त हुनु हुँदैन ।'

त्यो कुरा अनुपमाको मनमा गहिरोसँग बस्यो ।

उनले विस्तारै भनिन्—

'सायद हामीले आजसम्म खोजेको उत्तर यही हो ।'

 

बैठकको दोस्रो चरणमा अनुपमाले आफ्नो प्रस्ताव प्रस्तुत गरिन् ।

उनले भनिन्—

'म एउटा कुरा स्पष्ट पार्न चाहन्छु । यो अभियान मेरो व्यक्तिगत सम्पत्ति होइन । मैले सुरु गरेकी हुँ भन्दैमा यसको नेतृत्व सधैँ मेरै हातमा रहनुपर्छ भन्ने छैन । तर अभियानको उद्देश्य र निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता कुनै बाह्य संस्थाको स्वामित्वमा पनि जानु हुँदैन ।'

उनले प्रस्तावित संरचनाका आधारहरू प्रस्तुत गरिन् ।

१. अभियानको मूल नेतृत्व लेखक, सिर्जनाकर्मी र उनीहरूका प्रतिनिधिहरूबाट निर्वाचित हुनेछ ।

२. बाह्य सहयोगी संस्था, प्रकाशक, शैक्षिक निकाय र सरकारी प्रतिनिधिलाई निश्चित जिम्मेवारीसहित सल्लाहकार वा साझेदारको भूमिकामा सहभागी गराइनेछ ।

३. आर्थिक सहयोग दिने संस्थाले कोषको उपयोग, लेखापरीक्षण र वित्तीय प्रतिवेदन हेर्न पाउनेछ, तर व्यक्तिगत लेखक छनोट गर्ने वा सिर्जनाको विषयवस्तु निर्धारण गर्ने अधिकार पाउनेछैन ।

४. नेतृत्वको कार्यकाल निश्चित हुनेछ र पुनः चयनका लागि पारदर्शी प्रक्रिया अपनाइनेछ ।

५. अभियानका सबै आर्थिक विवरण, निर्णय, कार्यक्रम र प्रगति प्रतिवेदन सार्वजनिक गरिनेछ ।

६. महिला, नयाँ पुस्ता, ग्रामीण क्षेत्र र विभिन्न भाषिक तथा साहित्यिक समुदायका लेखकको प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गरिनेछ ।

७. अभियानको मूल उद्देश्य परिवर्तन गर्नुपरेमा सदस्यहरूको व्यापक सहमति आवश्यक हुनेछ ।

प्रस्ताव सुनेपछि मञ्जरीले भनिन्—

'यसले अभियानको स्वायत्तता र राष्ट्रिय सहभागिता दुवैलाई सुरक्षित गर्न सक्छ ।'

विवेकले पनि समर्थन गरे ।

आर्यनले भने—

'यसरी बाह्य संस्थालाई सीमित भूमिकामा राख्दा उनीहरूको सहयोग घट्ने सम्भावना पनि छ ।'

अनुपमाले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्—

'त्यो सम्भावना स्वीकार गर्नुपर्छ । तर हामीले सहयोग पाउनकै लागि आफ्नो उद्देश्य परिवर्तन गर्‍यौँ भने भोलि अर्को सहयोगी आउँदा फेरि नयाँ सर्त स्वीकार गर्नुपर्ने हुन्छ । दिगो संस्था एउटै दाताको इच्छामा निर्भर भएर चल्न सक्दैन ।'

बैठकले प्रस्तावलाई परिमार्जनसहित पारित गर्‍यो ।

अन्ततः राष्ट्रिय समितिलाई अभियानको नयाँ संरचनासहितको लिखित जवाफ पठाउने निर्णय भयो ।

अनुपमाले पत्रको अन्तिम अनुच्छेद आफैँ लेखिन्—

'हामी राष्ट्रिय नीति निर्माणमा सक्रिय सहभागिता जनाउन पूर्ण रूपमा तयार छौँ । तर हाम्रो सहभागिता लेखकहरूको प्रतिनिधित्व, संस्थागत स्वायत्तता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको सम्मानमा आधारित हुनुपर्छ । हामी साझेदारी चाहन्छौँ, स्वामित्व हस्तान्तरण होइन ।'

पत्र पठाएपछि उनलाई एउटा अनौठो सन्तोष भयो ।

उनले नेतृत्व गुमाउने डरभन्दा अभियानको भविष्यलाई ठूलो मानेर निर्णय गरेकी थिइन् ।

केही सातापछि राष्ट्रिय साहित्यिक नीति निर्माणसम्बन्धी पहिलो औपचारिक बैठक आयोजना भयो ।

बैठकमा सरकारी प्रतिनिधि, साहित्यिक संस्था, प्रकाशक, विश्वविद्यालयका प्राध्यापक, लेखक, सम्पादक र विभिन्न सहयोगी संस्थाका प्रतिनिधि सहभागी थिए ।

अनुपमाको अभियानले आफ्नो प्रस्तावअनुसार लेखकहरूको प्रतिनिधित्व गर्दै बैठकमा सहभागिता जनायो ।

बैठकको मुख्य विषय थियो—नेपाली लेखकको आर्थिक अधिकार र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतालाई कसरी व्यवहारमा सुनिश्चित गर्ने ?

अनुपमाले आफ्नो प्रस्तुति सुरु गरिन् ।

'हामीले लेखकलाई सम्मान गर्ने विषयमा धेरै कुरा गरिसकेका छौँ । अब सम्मानलाई व्यवहारमा उतार्ने समय आएको छ । लेखकको सिर्जनाको प्रशंसा गरेर मात्र पुग्दैन । उसको श्रमको मूल्य, बौद्धिक सम्पत्ति, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र सामाजिक सुरक्षालाई संस्थागत बनाउनुपर्छ ।'

उनले नीतिका मुख्य प्रस्ताव प्रस्तुत गरिन् ।

पहिलो: लेखकको पारिश्रमिक र रोयल्टीको अधिकार

पुस्तक प्रकाशन तथा अन्य व्यावसायिक प्रकाशनका लागि लेखक र प्रकाशकबीच लिखित सम्झौता अनिवार्य गर्ने अभ्यास विकास गर्नुपर्ने । रोयल्टीको आधार, बिक्री विवरण, भुक्तानी समय र संस्करण अधिकार स्पष्ट हुनुपर्ने ।

दोस्रो: सिर्जना वृत्ति र अनुसन्धान सहयोग

पूर्णकालीन लेखन, अनुसन्धान, अनुवाद, साहित्यिक अध्ययन र नयाँ कृति निर्माणका लागि पारदर्शी सिर्जना वृत्ति स्थापना गर्नुपर्ने । छनोट प्रक्रिया सार्वजनिक मापदण्ड र स्वतन्त्र मूल्याङ्कनमा आधारित हुनुपर्ने ।

तेस्रो: सार्वजनिक पुस्तकालयमा नेपाली साहित्यको पहुँच

सार्वजनिक पुस्तकालय, विद्यालय र विश्वविद्यालयका पुस्तकालयमा स्थानीय लेखकका पुस्तक खरिद गर्ने नियमित व्यवस्था विकास गर्नुपर्ने । नयाँ तथा क्षेत्रीय लेखकका सिर्जनाले पनि समान अवसर पाउनुपर्ने ।

चौथो: सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको संरक्षण

लेखकले तथ्य, नैतिकता र कानुनी जिम्मेवारीको सम्मान गर्दै स्वतन्त्र रूपमा विचार व्यक्त गर्न पाउने वातावरण सुनिश्चित गर्नुपर्ने । आर्थिक सहयोग, प्रकाशन सम्झौता वा संस्थागत सम्बन्धका नाममा विचार नियन्त्रण गर्ने अभ्यास निरुत्साहित गर्नुपर्ने ।

पाँचौँ:  लेखकको सामाजिक सुरक्षा

सिर्जनात्मक श्रमलाई आर्थिक गतिविधिका रूपमा पहिचान गर्दै लेखकको सामाजिक सुरक्षामा पहुँच बढाउने व्यवस्था गर्नुपर्ने । लेखनबाट नियमित आम्दानी नहुने लेखकका लागि पनि योगदानमा आधारित सुरक्षा र उपयुक्त सहयोगका सम्भावना खोजिनुपर्ने ।

छैटौँ: महिला तथा नयाँ पुस्ताका लेखकको अवसर

महिला लेखक, ग्रामीण क्षेत्रका सिर्जनाकर्मी, आर्थिक रूपमा कमजोर प्रतिभा र नयाँ पुस्तालाई सिर्जना वृत्ति, प्रकाशन तथा अनुसन्धानका अवसरमा समान पहुँच दिनुपर्ने ।

सातौँ: साहित्यिक श्रमको तथ्याङ्क र अध्ययन

लेखकको आम्दानी, पुस्तक बिक्री, प्रकाशन अवस्था, रोयल्टी र सिर्जनात्मक श्रमसम्बन्धी नियमित अध्ययन तथा तथ्याङ्क सङ्कलन गर्नुपर्ने ।

प्रस्तुति समाप्त भएपछि बैठकमा छलफल सुरु भयो ।

एक सरकारी प्रतिनिधिले प्रश्न गरे—

'यी सबै कार्यक्रम सञ्चालन गर्न ठूलो आर्थिक स्रोत आवश्यक पर्छ । राज्यले मात्रै सबै खर्च धान्न सक्छ भन्ने छैन ।'

अनुपमाले जवाफ दिइन्—

'हामी राज्यले मात्रै सबै खर्च धान्नुपर्छ भनिरहेका छैनौँ । सार्वजनिक बजेट, साहित्यिक संस्था, निजी क्षेत्र, पुस्तकालय, पाठक समुदाय र पारदर्शी सहयोग कोषबीच साझेदारी आवश्यक छ । तर स्रोत जुटाउने प्रक्रियाले लेखकको स्वतन्त्रता प्रभावित गर्नु हुँदैन ।'

एक प्रकाशक प्रतिनिधिले भने—

'पुस्तक बिक्री नभए प्रकाशकले रोयल्टी कसरी तिर्ने ? लेखक र प्रकाशक दुवैको जोखिमलाई ध्यान दिनुपर्छ ।'

विवेकले आफ्नो अनुभवका आधारमा उत्तर दिए—

'त्यसैले हामी बिक्री विवरण, लिखित सम्झौता र स्पष्ट भुक्तानी प्रणालीको कुरा गरिरहेका छौँ । लेखक र प्रकाशकबीच अविश्वास बढाउनु होइन, विश्वासको आधार निर्माण गर्नु हाम्रो उद्देश्य हो ।'

एक प्राध्यापकले थपे—

'विद्यालय र विश्वविद्यालयले पुस्तक खरिद गर्दा साहित्यिक गुणस्तरको मूल्याङ्कन पनि आवश्यक हुन्छ । केवल स्थानीय लेखकलाई प्राथमिकता दिएर मात्र पुग्दैन ।'

मञ्जरीले भनिन्—

'निश्चय नै । स्थानीय लेखक हुनु मात्र गुणस्तरको प्रमाण होइन । तर गुणस्तरको मूल्याङ्कनका नाममा स्थापित लेखकलाई मात्र अवसर दिने प्रवृत्ति पनि अन्त्य हुनुपर्छ । निष्पक्ष छनोट प्रणाली आवश्यक छ ।'

छलफल लामो समयसम्म चल्यो ।

सबै प्रस्तावमा तत्काल सहमति जुटेन । कतिपय विषयमा थप अध्ययन आवश्यक देखियो । कतिपयका लागि कानुनी र आर्थिक सम्भाव्यता परीक्षण गर्नुपर्ने भयो ।

तर पहिलोपटक लेखकको पारिश्रमिक, रोयल्टी र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतालाई एउटै नीतिगत छलफलमा जोडिएको थियो ।

अनुपमाका लागि यो ठूलो उपलब्धि थियो ।

राष्ट्रिय नीति निर्माणको छलफल चलिरहेकै बेला अनुपमाको उपन्यास 'मौनताको मूल्य' प्रकाशित भयो ।

पुस्तकको आवरणमा शीर्षकसँगै लेखकको नाम स्पष्ट रूपमा लेखिएको थियो ।

विमोचन समारोहमा साहित्यकार, पाठक, प्रकाशक, पत्रकार र विभिन्न क्षेत्रका प्रतिनिधिहरू उपस्थित थिए ।

कार्यक्रमको सञ्चालन निश्चलले गरिरहेका थिए ।

मञ्चमा अनुपमा, मञ्जरी, शेखर र विवेक उपस्थित थिए ।

विवेकले स्वागत मन्तव्य राख्दै भने—

'यो पुस्तक केवल एउटा साहित्यिक कृति होइन । यसले लेखकको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता, सामाजिक जिम्मेवारी र आर्थिक आत्मसम्मानको प्रश्न पनि उठाएको छ । हामीले प्रकाशनको क्रममा लेखक र प्रकाशकबीच स्पष्ट सम्झौताको अभ्यास गरेका छौँ । यो अभ्यास आगामी दिनमा अझ व्यापक बन्नुपर्छ ।'

त्यसपछि मञ्जरीले पुस्तकबारे आफ्नो धारणा राखिन् ।

'अनुपमाको यो उपन्यासको महत्त्व यसको कथावस्तुमा मात्र छैन । यसले साहित्यिक समाजलाई आफ्नै अभ्यासमाथि प्रश्न गर्न प्रेरित गरेको छ । लेखकले आफ्नो विचार व्यक्त गर्न पाउनु र आफ्नो श्रमको उचित मूल्य पाउनु परस्पर विरोधी कुरा होइनन् भन्ने यसको मूल सन्देश हो ।'

अन्ततः अनुपमालाई मन्तव्यका लागि बोलाइयो ।

उनी मञ्चमा उभिइन् ।

केही क्षण पुस्तकतिर हेरिन् ।

त्यसपछि भनिन्—

'आज मेरो पुस्तक प्रकाशित भएको छ । यो मेरो व्यक्तिगत खुसीको क्षण हो । तर म एउटा कुरा स्पष्ट गर्न चाहन्छु—पुस्तक प्रकाशित हुनु लेखकको यात्राको अन्त्य होइन । पुस्तक बिक्री हुनु, रोयल्टी प्राप्त हुनु, नयाँ सिर्जना गर्न आवश्यक समय र स्रोत जुट्नु अनि स्वतन्त्र रूपमा लेख्न पाउनु नै लेखकको दीर्घकालीन जीवनसँग जोडिएका विषय हुन् ।'

उनले केही बेर रोकिएर थपिन्—

'मैले यो पुस्तक लेख्दा धेरैपटक आर्थिक कठिनाइ भोगेँ । कहिलेकाहीँ आफ्नो सिर्जनालाई बजारअनुकूल बनाउनुपर्ने दबाब आयो । कहिलेकाहीँ पारिवारिक जिम्मेवारी र लेखनबीच सन्तुलन मिलाउन कठिन भयो । तर मैले एउटा कुरा सिकेँ—लेखकले आफ्नो विचारको स्वतन्त्रता जोगाउँदा अरूको विचार सुन्ने धैर्य पनि राख्नुपर्छ । आफ्नो सिर्जनाको मूल्य माग्दा प्रकाशकको श्रम र जोखिमलाई पनि बुझ्नुपर्छ ।'

उनले पुस्तक उठाउँदै भनिन्—

'यो पुस्तक मेरो नाममा प्रकाशित भएको छ । तर यसको पछाडि मेरो परिवारको साथ, मञ्जरीजीको अनुभव, निश्चलको सक्रियता, शेखरको सम्पादकीय सहयोग, विवेकको प्रकाशन प्रयास र धेरै लेखकहरूको साझा आवाज छ ।'

त्यसपछि उनले आरवतिर हेरिन् ।

'आरवले मलाई एउटा कुरा सधैँ सम्झाइरहनुभयो—सपना देख्नु महत्त्वपूर्ण छ, तर सपनालाई जीवनको जिम्मेवारीसँग जोड्न पनि जान्नुपर्छ । उहाँको साथले मलाई कठिन समयमा लेखन निरन्तरता दिन सहयोग गर्‍यो ।'

सभाकक्ष तालीले गुञ्जियो ।

तर अनुपमाका लागि त्यो तालीभन्दा ठूलो कुरा पुस्तकको अन्तिम पृष्ठमा लेखिएको एउटा वाक्य थियो—

'यो कृति ती सबै लेखकहरूलाई समर्पित छ, जसले आफ्नो जीवनको कठिनाइबीच पनि समाजलाई नयाँ विचार दिन कलम चलाइरहेका छन् ।'

पुस्तक प्रकाशित भएको केही समयपछि प्रकाशन गृहले अनुपमालाई पहिलो बिक्री विवरण उपलब्ध गरायो ।

सम्झौताअनुसार बिक्री भएको पुस्तकको सङ्ख्या, प्राप्त रकम, वितरण खर्च र लेखकलाई उपलब्ध हुने रोयल्टीको विवरण स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो ।

अनुपमाले कागजात ध्यानपूर्वक हेरिन् ।

उनका लागि यो सामान्य आर्थिक विवरण मात्र थिएन ।

विगतमा प्रकाशित आफ्ना धेरै रचनाको पारिश्रमिक र पुस्तकको बिक्रीबारे स्पष्ट जानकारी नपाएकी उनलाई यसपटक आफ्नो सिर्जनाको आर्थिक अवस्थाबारे थाहा पाउने अवसर मिलेको थियो ।

उनले विवेकलाई फोन गरिन् ।

'विवेकजी, विवरण पठाइदिनुभएकोमा धन्यवाद । यसपटक कम्तीमा आफ्नो पुस्तकको वास्तविक अवस्था बुझ्न पाएँ ।'

विवेकले भने—

'यो त लेखकको सामान्य अधिकार हो । हामीले यसलाई विशेष सुविधा ठान्नु हुँदैन ।'

'त्यही संस्कार सबै प्रकाशन गृहमा विकास हुनुपर्छ ।'

'सहमत छु । प्रकाशकले पनि आफ्नो खर्च, जोखिम र बजारको वास्तविकता स्पष्ट गर्न सक्नुपर्छ । लेखकले पनि बिक्री र वितरणको अवस्थाबारे बुझ्न पाउनुपर्छ ।'

अनुपमाले फोन राखिन् ।

त्यसपछि उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—

'लेखकको श्रमको सम्मान भनेको उसलाई धेरै पैसा दिनु मात्र होइन । उसले गरेको कामको मूल्य कसरी निर्धारण भयो, कति आम्दानी भयो र उसको अधिकार के हो भन्ने कुरा स्पष्ट पार्नु पनि हो ।'

यसैबीच सार्वजनिक पुस्तकालय तथा शैक्षिक संस्थामा नेपाली पुस्तक खरिदसम्बन्धी नयाँ प्रस्तावले पनि गति लिन थालेको थियो ।

केही विद्यालय र पुस्तकालयले स्थानीय लेखकका पुस्तक खरिद गर्ने कार्यक्रम सुरु गरे ।

विश्वविद्यालयका साहित्य विभागले नयाँ लेखकका कृतिमाथि अध्ययन तथा छलफलका कार्यक्रम आयोजना गर्न थाले ।

लेखक सहयोग कोषको विषयमा पनि प्रगति भइरहेको थियो ।

सहयोगी संस्थाले सुरुमा प्रस्ताव गरेको रकम उपलब्ध गराउन सकारात्मक प्रतिबद्धता जनायो । तर यसपटक कोषको व्यवस्थापन स्वतन्त्र समितिमार्फत हुने, लेखक छनोट सार्वजनिक मापदण्डमा आधारित हुने र सिर्जनात्मक सामग्री प्रयोग गर्न लेखकको पूर्वस्वीकृति आवश्यक हुने व्यवस्था स्पष्ट गरियो ।

कोषमा एउटा मात्र संस्थाको निर्भरता नराखी विभिन्न स्रोतबाट रकम जुटाउने योजना पनि तयार भयो ।

त्यस दिन अनुपमाले महसुस गरिन्—परिवर्तनको सुरुवात ठूलो रकमबाट मात्र हुँदैन । कहिलेकाहीँ एउटा स्पष्ट सम्झौता, एउटा पारदर्शी विवरण र एउटा निष्पक्ष निर्णयले पनि ठूलो परिवर्तनको जग बसाल्न सक्छ ।

राष्ट्रिय नीति निर्माणको मस्यौदा अन्तिम चरणमा पुग्दै थियो ।

तर त्यसैबेला एउटा अप्रत्याशित विवाद उत्पन्न भयो ।

सहयोगी संस्थाका एक प्रतिनिधिले कोषबाट सहयोग पाउने लेखकहरूको छनोटमा आफ्नो संस्थाको सिफारिसलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने प्रस्ताव राखे ।

उनको तर्क थियो—

'हाम्रो संस्थाले कोषमा ठूलो आर्थिक योगदान गरेको छ । त्यसैले हाम्रो संस्थासँग सहकार्य गरिरहेका लेखकले पनि उचित प्राथमिकता पाउनुपर्छ ।'

यो प्रस्तावले कार्यसमूहमा पुनः बहस जन्मायो ।

आर्यनले भने—

'यदि उनीहरूको योगदान ठूलो छ भने केही प्रभाव खोज्नु अस्वाभाविक होइन । हामीले उनीहरूको अपेक्षालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न पनि मिल्दैन ।'

मञ्जरीले तुरुन्त प्रतिवाद गरिन्—

'योगदानको सम्मान गर्नुपर्छ । तर त्यसका आधारमा लेखक छनोट गर्ने अधिकार दिन मिल्दैन । त्यसो भए आर्थिक रूपमा कमजोर तर उत्कृष्ट सिर्जना गर्न सक्ने लेखक फेरि अवसरबाट वञ्चित हुन्छन् ।'

निश्चलले कागजात पल्टाउँदै भने—

'हामीले सुरुमा नै कोषको संरचनाबारे स्पष्ट सहमति गरेका थियौँ । सहयोगी संस्थाले आर्थिक विवरण र लेखापरीक्षण हेर्न पाउनेछ, तर लेखक छनोटमा हस्तक्षेप गर्न पाउनेछैन । अहिले त्यसैलाई परिवर्तन गर्ने प्रस्ताव आएको छ ।'

अनुपमा केही बेर मौन रहिन् ।

उनलाई थाहा थियो, सहयोगी संस्थाले रकम फिर्ता लिने वा भविष्यको सहयोग रोक्ने सम्भावना पनि थियो ।

त्यो रकम गुमेमा सिर्जना वृत्तिको कार्यक्रम प्रभावित हुन सक्थ्यो ।

आर्यनले फेरि भने—

'हामीले एउटा संस्थाको सानो सर्त स्वीकार नगर्दा धेरै लेखकले पाउने अवसर गुमाउन सक्छन् । त्यसबारे पनि सोच्नुपर्छ ।'

अनुपमाले शान्त स्वरमा भनिन्—

'तिम्रो चिन्ता सही हो । लेखकले सहयोग पाउनुपर्छ । तर हामीले आज यो सर्त स्वीकार गर्‍यौँ भने भोलि अर्को सहयोगीले अर्को सर्त राख्नेछ । अन्ततः कोष लेखकको सिर्जनाका लागि होइन, सहयोगी संस्थाको प्राथमिकताअनुसार चल्नेछ ।'

उनले प्रस्ताव राखिन्—

'हामी सहयोगी संस्थासँग फेरि वार्ता गरौँ । उनीहरूको आर्थिक योगदानलाई सम्मान गर्ने वैकल्पिक व्यवस्था खोजौँ । तर लेखक छनोटको निष्पक्षता र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतामा सम्झौता नगरौँ ।'

बैठकले उनको प्रस्ताव पारित गर्‍यो ।

केही दिनपछि सहयोगी संस्थासँग पुनः छलफल भयो ।

यसपटक अनुपमाले आफ्नो कुरा अझ स्पष्ट रूपमा राखिन् ।

'हामी तपाईंहरूको आर्थिक योगदानको सम्मान गर्छौँ । तपाईंहरूको संस्थाको नाम र योगदान पारदर्शी रूपमा सार्वजनिक गर्न तयार छौँ । कोषको उपयोगबारे नियमित प्रतिवेदन पनि उपलब्ध गराउनेछौँ । तर लेखकको छनोटमा सिफारिसलाई प्राथमिकता दिने व्यवस्था स्वीकार गर्न सक्दैनौँ ।'

प्रतिनिधिले सोधे—

'त्यसो भए हाम्रो संस्थाको योगदानको विशेष पहिचान कसरी रहने ?'

अनुपमाले उत्तर दिइन्—

'तपाईंहरूको योगदानको पहिचान पारदर्शी प्रतिवेदन, सार्वजनिक अभिलेख र साहित्यिक विकासमा भएको वास्तविक प्रभावबाट स्थापित हुनेछ । कुनै लेखकले स्वतन्त्र रूपमा सिर्जना गर्न पाउनु नै कोषको सफलता हुनेछ ।'

केही समय छलफल भयो ।

अन्ततः सहयोगी संस्थाले आफ्नो प्रस्ताव फिर्ता लियो ।

उनीहरूले कोषको स्वतन्त्र व्यवस्थापन संरचनालाई स्वीकार गरे ।

त्यस दिन निश्चलले अनुपमालाई भने—

'हामीले फेरि एउटा परीक्षा पार गर्‍यौँ ।'

अनुपमाले मुस्कुराउँदै जवाफ दिइन्—

'परीक्षा सकिएको होइन निश्चल । तर अब हामीसँग त्यसको सामना गर्ने प्रणाली छ ।'

केही महिनापछि राष्ट्रिय साहित्यिक नीति निर्माणसम्बन्धी मस्यौदामाथि अन्तिम छलफल सम्पन्न भयो ।

सम्बन्धित निकायले लेखकको पारिश्रमिक, रोयल्टी, सिर्जना वृत्ति, पुस्तकालय खरिद, बौद्धिक सम्पत्ति अधिकार, महिला तथा नयाँ पुस्ताका लेखकको अवसर र सामाजिक सुरक्षासम्बन्धी प्रस्तावलाई समेटेर नीतिगत दस्तावेज तयार गर्‍यो ।

सबै माग एकैपटक पूर्ण रूपमा सम्बोधन भएका थिएनन् ।

कतिपय कार्यक्रमका लागि छुट्टै बजेट र कानुनी व्यवस्था आवश्यक थियो । केही प्रस्ताव कार्यान्वयनको सम्भाव्यता अध्ययनपछि चरणबद्ध रूपमा अघि बढाउने निर्णय भयो ।

तर एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भएको थियो ।

पहिले लेखकको आर्थिक अवस्थालाई व्यक्तिगत समस्या वा बजारको सामान्य कठिनाइका रूपमा हेरिन्थ्यो । अब त्यसलाई साहित्यिक विकास, सांस्कृतिक नीति र सिर्जनात्मक श्रमको अधिकारसँग जोडेर संस्थागत रूपमा सम्बोधन गर्ने आधार तयार भएको थियो ।

राष्ट्रिय स्तरको कार्यक्रममा नीति दस्तावेज सार्वजनिक गरियो ।

कार्यक्रमको अन्तिम सत्रमा अनुपमालाई मन्तव्यका लागि आमन्त्रण गरियो ।

उनी मञ्चमा पुगिन् ।

सभाकक्षमा लेखक, प्रकाशक, सरकारी अधिकारी, विद्यार्थी, शिक्षक र साहित्यप्रेमी उपस्थित थिए ।

उनले बोल्न सुरु गरिन्—

'आज हामीले एउटा दस्तावेज सार्वजनिक गरेका छौँ । तर म यसलाई हाम्रो सङ्घर्षको अन्तिम उपलब्धि मान्दिनँ। यो त एउटा सुरुवात हो ।'

उनले अगाडि भनिन्—

'नीति कागजमा लेखिनु एउटा कुरा हो । त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्नु अर्को कुरा । लेखकको पारिश्रमिकको व्यवस्था भयो भनेर घोषणा गरेर मात्र पुग्दैन । लेखकले वास्तवमै पारिश्रमिक पाउनुपर्छ । रोयल्टीको व्यवस्था भयो भनेर लेखेर मात्र पुग्दैन । लेखकले आफ्नो पुस्तकको बिक्री विवरण प्राप्त गर्नुपर्छ । सिर्जना वृत्ति घोषणा गरेर मात्र पुग्दैन । पहुँच र चिनजानभन्दा प्रतिभा, योजना र निष्पक्षता महत्त्वपूर्ण हुनुपर्छ ।'

उनले सभाकक्षतिर हेर्दै थपिन्—

'हामीले लेखकलाई देवता बनाउन खोजेका होइनौँ । लेखक पनि समाजकै एउटा जिम्मेवार नागरिक हो । उसको सिर्जनाको आलोचना हुनुपर्छ, गल्ती भए सच्याउनुपर्छ र उसको कामको मूल्याङ्कन हुनुपर्छ । तर लेखकको श्रमलाई निःशुल्क ठान्ने र उसको विचारलाई आर्थिक सहयोगको सर्तमा बाँध्ने संस्कार अन्त्य हुनुपर्छ ।'

उनको आवाज अझ स्पष्ट भयो।

'आजको हाम्रो उद्देश्य सबै लेखकलाई पूर्णकालीन बनाउनु होइन । कसैले जागिरसँगै लेखोस्, कसैले पत्रकारितासँगै, कसैले व्यवसायसँगै । त्यो उसको स्वतन्त्रता हो । तर जसले आफ्नो सम्पूर्ण समय सिर्जनामा लगाउन चाहन्छ, उसले लेखेरै सम्मानपूर्वक बाँच्ने सम्भावना देख्न पाउनुपर्छ । यही सम्भावना नयाँ पुस्ताको प्रतिभा जोगाउने आधार हो ।'

सभाकक्ष तालीले गुञ्जियो ।

अनुपमाले अन्तिम वाक्य भनिन्—

'हामीले लेखकलाई कलम चलाउन आग्रह मात्र नगरौँ; उसको कलम चलिरहने वातावरण पनि निर्माण गरौँ ।'

एक वर्ष बित्यो ।

अनुपमाको अभियान अहिले व्यक्ति केन्द्रीत नभई संस्थागत संरचनामा अघि बढिरहेको थियो ।

नयाँ नेतृत्व चयन भइसकेको थियो । अनुपमा आफ्नो अघिल्लो कार्यकालपछि नियमित नेतृत्वबाट बाहिरिएर सल्लाहकारको भूमिकामा पुगेकी थिइन् ।

उनले नेतृत्व छोडेकी थिइन्, तर अभियान छोडेकी थिइनन् ।

मञ्जरी साहित्यिक तथा सिर्जनात्मक स्वतन्त्रतासम्बन्धी कार्यसमूहमा सक्रिय थिइन् । निश्चलले पारदर्शिता, अभिलेख र नीतिगत अनुगमनको जिम्मेवारी सम्हालिरहेका थिए । शेखरले सम्पादकीय निष्पक्षता र प्रकाशनसम्बन्धी आचारसंहिताको विकासमा योगदान दिइरहेका थिए । विवेक प्रकाशक र लेखकबीच पारदर्शी सम्झौताको अभ्यास विस्तार गर्न लागेका थिए । सिर्जना नयाँ महिला लेखकका लागि सिर्जना वृत्ति र अध्ययन सहयोगको कार्यक्रमसँग जोडिएकी थिइन् । आर्यनले पूर्णकालीन लेखकका आर्थिक अवस्थाबारे अध्ययन र तथ्याङ्क सङ्कलनको काम अघि बढाएका थिए ।

लेखक सहयोग कोषबाट पहिलो चरणमा केही नयाँ लेखकले सिर्जना वृत्ति प्राप्त गरेका थिए ।

तीमध्ये एउटी युवतीको नाम थियो—आशा ।

उनी पहाडी जिल्लाको एउटा सानो गाउँमा बस्थिन् । परिवारको आर्थिक अवस्था सामान्य थियो । उनले स्थानीय जीवन, महिला श्रम, बसाइँसराइ र गाउँको बदलिँदो सामाजिक संरचनाबारे कथा लेखेकी थिइन् ।

उनको पाण्डुलिपि वर्षौँदेखि अधुरो थियो ।

सिर्जना वृत्ति प्राप्त भएपछि उनले आफ्नो पुस्तक पूरा गर्न आवश्यक समय र स्रोत जुटाउन सकिन् ।

एक दिन उनले अनुपमालाई पत्र लेखिन् ।

'आदरणीय अनुपमाजी,

मैले सानो छँदा कथा लेख्ने रहर गर्दा घरमा धेरैले लेखेर के हुन्छ भनेर सोध्नुहुन्थ्यो । मैले पनि कहिलेकाहीँ आफ्नो रहरलाई भविष्यहीन सपना ठान्न थालेकी थिएँ ।

तर तपाईंहरूको अभियानबाट सिर्जना वृत्तिको अवसर पाएपछि पहिलोपटक लेखनलाई गम्भीर रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ भन्ने विश्वास जागेको छ ।

मलाई प्राप्त भएको सहयोग केवल आर्थिक रकम होइन । यो मेरो सिर्जनशीलतालाई समाजले दिएको विश्वास हो ।

म आशा गर्छु, एक दिन म पनि नयाँ लेखकलाई सहयोग गर्न सक्ने अवस्थामा पुग्नेछु ।'

पत्र पढेपछि अनुपमाको आँखामा खुसीको चमक देखियो ।

उनले आशालाई फोन गरिन् ।

'आशा, तिम्रो पुस्तक कहिले पूरा हुन्छ ?'

'अझै केही महिना लाग्छ । तर यसपटक अधुरो रहने डर छैन ।'

'पुस्तक पूरा भएपछि मलाई पनि पढ्न दिनू ।'

'अवश्य । तर एउटा कुरा भन्न चाहन्छु ।'

'के ?'

'तपाईंले हामीलाई लेख्न प्रेरित गर्नुभयो । तर तपाईंले सबै कुरा एक्लै गरेर दिनुभएको होइन । तपाईंहरूले हामीलाई आफ्नै मेहनतले अघि बढ्ने अवसर दिनुभएको हो ।'

अनुपमा केही क्षण मौन भइन् ।

उनलाई लाग्यो—यही त उनले खोजेको परिवर्तन थियो ।

कुनै नयाँ लेखकले आफ्नो प्रतिभालाई आर्थिक अभावका कारण दबाउन नपरोस् । कुनै युवतीले लेखनलाई भविष्यहीन सपना ठान्न नपरोस् । कुनै लेखकले प्रकाशनको अवसर पाउन आफ्नो विचार बेच्न नपरोस् ।

त्यस साँझ अनुपमा आफ्नो पुरानो टेबुलअगाडि बसेकी थिइन् ।

टेबुलमा केही नयाँ पुस्तक थिए । एउटा कुनामा 'मौनताको मूल्य' को प्रति राखिएको थियो । छेउमा पुरानो डायरी थियो, जसमा उनले अभियान सुरु गर्दाको पहिलो वाक्य लेखेकी थिइन्—

'आज एउटा प्रश्नले मलाई लेखकको जीवनबारे सोच्न बाध्य बनायो । भोलि यही प्रश्नले साहित्यिक समाजलाई आफ्नो दायित्वबारे सोच्न बाध्य बनाउनुपर्छ ।'

उनले डायरी पल्टाउँदै पुराना पृष्ठ पढिन् ।

त्यहाँ लेखिएका थिए—पारिश्रमिकको अभाव, सम्मानपत्र र घरखर्चबीचको दूरी, प्रकाशनको अस्वीकार, वैचारिक दबाब, अधुरो पाण्डुलिपि, आर्थिक सङ्घर्ष, सहयोग कोषको विवाद, नेतृत्वको प्रश्न र राष्ट्रिय नीति निर्माणको यात्रा ।

उनलाई आफ्नो विगतको जीवन एउटा लामो उपन्यासजस्तै लाग्यो ।

त्यही बेला आरव कोठामा आए ।

'के पढिरहेकी छौ ?'

'पुराना डायरी । अभियान सुरु गर्दाको समय सम्झिरहेकी छु ।'

आरवले उनको छेउमा रहेको उपन्यास उठाए ।

'तिम्रो पुस्तकले कति बिक्री गर्‍यो होला ?'

अनुपमाले मुस्कुराउँदै भनिन्—

'अहिले त्योभन्दा ठूलो कुरा सोचिरहेकी छु ।'

'के कुरा ?'

'हामीले सुरुमा लेखेरै बाँच्ने लेखक खोजिरहेका थियौँ । अहिले भने लेखेरै बाँच्न चाहने नयाँ पुस्ताका लागि वातावरण निर्माण गर्ने दिशामा अघि बढेका छौँ ।'

आरवले भने—

'त्यसो भए तिम्रो सङ्घर्ष सफल भयो ।'

अनुपमाले केही बेर सोचिन् ।

'पूर्ण रूपमा सफल भयो भन्न मिल्दैन । अझै धेरै लेखकले पारिश्रमिक पाएका छैनन् । सबै पुस्तकालयले नेपाली पुस्तक खरिद गर्दैनन् । सिर्जना वृत्तिको स्रोत सीमित छ । नीति कार्यान्वयनको चुनौती बाँकी छ । तर अब यी समस्या व्यक्तिगत गुनासोमा मात्र सीमित छैनन् । तिनलाई सम्बोधन गर्ने संरचना र सार्वजनिक जिम्मेवारी निर्माण भएको छ ।'

आरवले सोधे—

'अनि तिमीलाई सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि के लाग्छ ?'

अनुपमाले आफ्नो टेबुलमा रहेको पुरानो कलम उठाइन् ।

'यो कलमले मलाई धेरै कुरा सिकायो आरव । सुरुमा म आफ्नो लेखनबाट जीविका चलाउन चाहन्थेँ । पछि बुझ्दै गएँ—मेरो व्यक्तिगत जीविकाको प्रश्न हजारौँ लेखकको साझा प्रश्न रहेछ । अनि त्यो प्रश्नको उत्तर कुनै एक लेखकको सफलता मात्र हुन सक्दैन रहेछ ।'

'अनि अब ?'

'अब म चाहन्छु, कुनै लेखकले आफ्नो सिर्जनाको उचित मूल्य माग्दा अपमानित हुन नपरोस् । कुनै प्रकाशकले पारदर्शी व्यवहार गर्दा आर्थिक रूपमा असहाय हुन नपरोस् । कुनै पाठकले पुस्तक किन्नु लेखकको श्रमको सम्मान हो भन्ने बुझोस् । कुनै संस्थाले आर्थिक सहयोगका नाममा लेखकको विचार नियन्त्रण गर्न नपाओस् । र कुनै नयाँ पुस्ताले लेखनलाई केवल रहर होइन, सम्भावित सम्मानित पेसाका रूपमा पनि हेर्न सकोस् ।'

आरवले भने—

'त्यसो भए तिमीले आफ्नो नेतृत्वको विरासत पनि नयाँ पुस्तालाई हस्तान्तरण गरिसक्यौ ।'

अनुपमाले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—

'नेतृत्वको विरासतभन्दा पनि ठूलो कुरा विचारको विरासत हो । संस्था व्यक्तिभन्दा ठूलो हुनुपर्छ । अभियान नेतृत्वभन्दा ठूलो हुनुपर्छ । र साहित्य बजारभन्दा पनि ठूलो मानवीय चेतनाको माध्यम रहनुपर्छ ।'

उनले डायरीको अन्तिम पृष्ठमा नयाँ वाक्य लेखिन्—

'लेखकको सम्मान उसको नाम चर्चित हुनुमा मात्र होइन, उसको श्रमको मूल्य पाउनुमा छ । उसको स्वतन्त्रता आफूले मन परेको कुरा लेख्न पाउनुमा मात्र होइन, आर्थिक अभाव वा संस्थागत दबाबका कारण आफ्नो विचार बदल्न बाध्य नहुनुमा छ ।'

त्यसपछि उनले अर्को वाक्य थपिन्—

'लेखकलाई सम्मान गर्नु भनेको उसको सिर्जनाको प्रशंसा गर्नु मात्र होइन; उसको जीवन, समय, श्रम र स्वतन्त्रताको सम्मान गर्नु हो ।'

बाहिर साँझको आकाश विस्तारै अँध्यारिँदै थियो ।

तर अनुपमाको टेबुलमा नयाँ उज्यालो थियो ।

उनले कम्प्युटर खोलेर नयाँ फाइल तयार पारिन् ।

शीर्षक राखिन्—

'अक्षरको भविष्य : नयाँ पुस्ताका लेखकका लागि खुला पत्र'

उनले लेख्न सुरु गरिन्—

'प्रिय नयाँ पुस्ताका लेखकहरू,

तिमीहरू लेख । प्रश्न गर । समाजका विसङ्गतिमाथि औँला उठाऊ । नयाँ विचार जन्माऊ । आफ्नो समयको साक्षी बन ।

तर आफ्नो श्रमको मूल्य माग्न नहिचकिचाऊ । आफ्नो विचारको स्वतन्त्रता जोगाऊ । अरूको विचारलाई पनि सम्मान गर । आफ्नो सिर्जनाको अधिकार बुझ र अरूको सिर्जनाको अधिकार पनि सुरक्षित राख ।

लेखन केवल शब्दहरूको संयोजन होइन । यो समय, अध्ययन, अनुभव, संवेदना र जिम्मेवारीको समष्टि हो ।

समाजले तिमीहरूको सिर्जनाबाट समझ, चेतना र आनन्द प्राप्त गर्छ भने समाजले तिमीहरूको श्रमको मूल्य बुझ्न पनि सिक्नुपर्छ ।

तिमीहरूले लेखेरै बाँच्ने सम्भावना देख्न पाउनुपर्छ । र त्यो सम्भावनालाई वास्तविकतामा बदल्ने जिम्मेवारी केवल तिमीहरूको होइन—पाठक, प्रकाशक, साहित्यिक संस्था, शैक्षिक क्षेत्र र राज्य सबैको हो ।'

अनुपमाले लेख्न रोकिन् ।

त्यसपछि अन्तिम अनुच्छेद थपिन्—

'हामीले एउटा पुस्ताले भोगेको कठिनाइ अर्को पुस्ताले भोग्न नपरोस् भनेर सङ्घर्ष गरेका हौँ । हामीले आफ्नो नाम इतिहासमा लेखियोस् भनेर होइन, भोलिका दिनमा कुनै प्रतिभाले आर्थिक अभावका कारण आफ्नो कलम थन्क्याउन नपरोस् भनेर आवाज उठाएका हौँ ।

हाम्रो वास्तविक सफलता त्यतिबेला हुनेछ, जब कुनै नयाँ लेखकले आफ्नो परिवारलाई गर्वका साथ भन्न सक्नेछ—म लेख्छु, मेरो लेखन मेरो पेसा पनि हो र मेरो समाजले मेरो श्रमको मूल्य पनि दिन्छ ।'

उनले फाइल सुरक्षित गरिन् ।

आरवले सोधे—

'आजको लेख पूरा भयो ?'

अनुपमाले उत्तर दिइन्—

'यो लेख मात्र पूरा भएको हो । अभियानको काम अझै बाँकी छ ।'

उनले पुरानो कलमलाई डायरीमाथि राखिन् ।

त्यो कलमले उनको व्यक्तिगत सङ्घर्षको कथा लेखेको थियो। अब नयाँ पुस्ताका हातमा पुग्ने कलमले अर्को युगको कथा लेख्नेवाला थियो ।

केही समयपछि राष्ट्रिय नीतिको कार्यान्वयन अनुगमनका लागि नयाँ समिति गठन भयो । सिर्जना वृत्तिको दोस्रो चरण सुरु भयो । सार्वजनिक पुस्तकालयमा नेपाली पुस्तक खरिदको प्रक्रिया विस्तार हुँदै गयो । लेखक र प्रकाशकबीच लिखित सम्झौताको अभ्यास बढ्न थाल्यो । नयाँ लेखकले पनि आफ्नो सिर्जनात्मक श्रमको मूल्यबारे खुलेर कुरा गर्न थाले ।

तर सबै समस्या समाधान भइसकेका थिएनन् ।

अझै पनि कतिपय लेखक पारिश्रमिकको प्रतीक्षामा थिए । कतिपय प्रकाशक आर्थिक कठिनाइसँग जुधिरहेका थिए । कतिपय प्रतिभा उचित अवसरको खोजीमा थिए । कतिपय नीतिगत व्यवस्था कार्यान्वयनको प्रतीक्षामा थिए ।

तर अब एउटा महत्त्वपूर्ण परिवर्तन भइसकेको थियो—लेखकको श्रम र स्वतन्त्रताको प्रश्न समाजको साझा जिम्मेवारीका रूपमा स्थापित हुँदै थियो ।

अनुपमाले आफ्नो यात्राबाट पाँचवटा जीवनपाठ प्राप्त गरेकी थिइन् ।

१. सिर्जनाको सम्मान भनेको सिर्जनाकर्ताको श्रमको सम्मान हो । पुरस्कार, प्रशंसा र दोसल्लाले मात्र लेखकको जीवन चल्दैन । उचित पारिश्रमिक र रोयल्टी पनि आवश्यक छन् ।

२. आर्थिक आत्मनिर्भरता सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताको आधार हो । आर्थिक अभावले लेखकलाई आफ्नो विचारसँग सम्झौता गर्न बाध्य पार्नु हुँदैन ।

३. साहित्यको विकास सामूहिक जिम्मेवारी हो । लेखकले सिर्जना गर्छ, प्रकाशकले पाठकसम्म पुर्‍याउँछ, पाठकले पुस्तक किनेर साहित्यलाई जीवन्त बनाउँछ र राज्य तथा संस्थाले त्यसका लागि आवश्यक वातावरण निर्माण गर्छन् ।

४. व्यक्ति होइन, निष्पक्ष संस्था दिगो परिवर्तनको आधार हो । नेतृत्व परिवर्तन हुन सक्छ, सहयोगी संस्था फेरिन सक्छन्, तर पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताका सिद्धान्त जीवित रहनुपर्छ ।

५. नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु नै वास्तविक साहित्यिक विरासत हो । एउटा पुस्ताले भोगेको कठिनाइ अर्को पुस्ताका लागि सहज मार्ग निर्माण गर्ने प्रेरणा बन्नुपर्छ ।

अन्ततः अनुपमाले आफ्नो डायरीमा एउटा अन्तिम वाक्य लेखिन्—

'कलम चलाउने हातलाई ताली मात्र होइन, उचित पारिश्रमिक चाहिन्छ । विचार लेख्ने मनलाई प्रशंसा मात्र होइन, स्वतन्त्रता चाहिन्छ । र सिर्जनशील समाजलाई चर्चित लेखक मात्र होइन, लेखेरै सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने हजारौँ नयाँ लेखक चाहिन्छन् ।'

त्यो वाक्य उनको व्यक्तिगत सङ्घर्षको निष्कर्ष मात्र थिएन । त्यो एउटा नयाँ साहित्यिक संस्कृतिको घोषणा थियो ।

किनकि समाजको वास्तविक समृद्धि त्यतिबेला मात्र सम्भव हुन्छ, जब उसले विचार सिर्जना गर्ने मानिसलाई सम्मान दिन्छ, उसको श्रमको मूल्य तिर्छ र उसको स्वतन्त्रतालाई सुरक्षित राख्छ ।

कलमको विजय लेखकको मात्र विजय होइन—त्यो स्वतन्त्र विचार, मानवीय चेतना र सिर्जनशील समाजको विजय हो ।

 

Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा