लेखापरीक्षकका चुनौतीहरू Ealorgy of Auditor & Auditing

 


लेखापरीक्षकका चुनौतीहरू 


लेखापरीक्षकले लेखापरीक्षण गर्दा थुप्रै चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । यी चुनौतीहरू विभिन्न क्षेत्रहरूबाट आउन सक्छन्, जसले लेखापरीक्षण कार्यलाई अधिक गहिरो बनाउन सक्छ । लेखापरीक्षकले संगठित संस्थागत मानकहरू, नीति र प्रक्रियाहरूको पालना, लेखा प्रणालीको प्रभावकारीता, र संस्थागत विवेचनको सत्यता र पारदर्शिता निश्चित गर्नुपर्छ । यी चुनौतीहरूसँग सामना गर्न सकेमा संगठनको विभिन्न क्षेत्रहरूमा समान रूपमा अवलोकन गर्न सम्बन्धितनियम र विधिहरूको पालना र लेखा प्रणालीमा सुधार गर्न सक्छ । लेखापरीक्षकले सूचना सुरक्षा र गोपनीयताको संरक्षणमा अत्यन्तै गहिरिएर ध्यान दिनुपर्छ , अध्ययन गर्नुपर्छ किनकि यसले अविश्वसनीयता, उत्पीडन वा नोक्सान गर्न सक्छ । यसमा संगठनको तथ्यांकन, सहज, र प्राथमिकता रहनुपर्छ । संस्थागत लेखापरीक्षणमा समय र संसाधनको प्रबन्धन सकारात्मक रूपमा आवश्यक छ किनकि संगठित र ठूला संस्थाहरूमा लेखापरीक्षणको कार्यक्रम ठूलो र गाढा हुन सक्छ । यसले संगठनलाई नियमित रूपमा प्राथमिकता तथा प्रबन्धन र संचालनको प्रणालीमा सुधार गर्न सक्छ । टेक्निकी विकासको संभावितता र सम्भावनाहरूको अध्ययन गर्दा, लेखापरीक्षकले सूचना प्रणालीहरूको प्रभावकारीता, सुरक्षा र सक्षमतामा समय र संसाधनको निवेश गर्न सक्छ । संस्थागत लेखापरीक्षणमा संस्थागत संरचना र प्रबन्धनको मान्यताको संरक्षण र विकास गर्न सक्छ । यसले संस्थागत संरचना, वित्तीय प्रबन्धन, लेखापरीक्षण र सामाजिक प्रभावको परीक्षण गर्न सक्छ ।


लेखापरीक्षण एक प्रक्रिया हो जसमा संस्थागत लेखापरीक्षण, विवेचन, र विश्लेषण गरिन्छ । यसको मुख्य उद्देश्य संस्थागत प्रक्रिया र प्रणालीको सत्यता, पारदर्शिता, र पूर्णतालाई निश्चित गर्नु हो । लेखापरीक्षक व्यक्तिगत वा संस्थागत लेखापरीक्षण, सूचना संरक्षण, रेकर्ड प्रणालीको परीक्षण, वित्तीय रेकर्डहरूको विश्लेषण, र प्रशासकीय तथा वित्तीय सल्लाहकारी प्रदान गर्ने व्यक्ति हो । उपरोक्त प्रतिवद्धित प्रश्नहरू र उत्तरहरूले लेखापरीक्षक र लेखापरीक्षणको महत्त्व, कार्य, औचित्य, र प्रक्रियाका बारेमा सार्वजनिकतामा बुझाउँछ । अन्ततः यसले संस्थागत लेखा प्रणाली, वित्तीय प्रबन्धन, र वित्तीय सत्ताधिकारको सार्वजनिकतामा बढी निश्चितता, पारदर्शिता, र सत्यता ल्याउने लक्षमा मद्दत गर्दछ । लेखापरीक्षकले भ्रष्टाचार निवारणमा महत्त्वपुर्ण भूमिका खेल्नुपर्छ किनकि लेखापरीक्षकहरूले संगठनहरूको वित्तीय कार्यक्षेत्रमा पारदर्शिता र सत्यता सुनिश्चित गर्न सक्दछ । भ्रष्टाचार अनेक कारणबाट उत्पन्न हुन सक्छ, जसमा पारदर्शिता र सत्यता कमी हुनु एक प्रमुख कारक हो ।


आजकाल लेखापरीक्षण गर्ने भनेको नै हिसाब मिलाउने हो भन्ने गलत अवधारणा अधिकांशको छ । यस गलत प्रथालाई लेखापरीक्षक इमानदार भएपछि मात्र हटाउन सम्भव छ । जसको पनि यही धारणा छ कि सत्यतथ्य मात्र हिसाब गर्ने हो भने कहिल्यै कमाउन सकिँदैन । लेखापरीक्षकले महालेखा परीक्षकको कार्यालयले बनाएका नीतिनियम सिद्धान्तहरू पालना गर्ने शपथ खानेमात्र होइन त्यसलाई व्यवहारमा पनि लागू गर्न सक्नुपर्छ । इमानदार भएर लेखापरीक्षण गर्नेहरूलाई पनि राज्यले उसको निर्वाह पुग्ने गरी पारिश्रमिक दिनु जरूरी छ । यो विडम्बना ! अडिटरले जतिसुकै राम्रो अनि इमानदारीसँग कार्य गर्ने प्रण गरे पनि भ्रष्टाचार गरी कति राजश्व छलाउने हो ? सोहीअनुसार पारिश्रमिक दिने भनी मोलमोलाइ गर्नेहरूको यो समाजमा कमी छैन । श्रम गर्ने व्यक्तिले कडा परिश्रम गरिरहँदा पनि उसको मेहनतभन्दा नगन्य पारिश्रमिक पाउनु र साहूले यसैबाट फाइदा भएको रकम अनि अन्य स्रोत पनि नदेखाई राजश्व छलाएको रकमले अकूत पैसा कमाउने कुरा पुरै निरुत्साहित पार्न लेखापरीक्षकले मात्रै अडान लिएर मात्रै देशलाई तथा उक्त पीडित व्यक्तिलाई उसको जायज हक दिलाउन सक्दछ । लेखापरीक्षकले जुनसुकै लेखापरीक्षण गर्दा त्यतिकै सहीमात्र ठोकेर छापेअडिटर बन्ने होइन, कागजपत्र मात्र पाएर पनि हुँदैन, उक्त लेखापरीक्षण गर्ने यथार्थ स्थानको फिल्ड भिजिट पनि अनिवार्य रूपमा गर्नुपर्छ । रिभर्स गरेर हिसाब गरी जर्नल भौचरबाट हिसाब मिलाउनै परे पनि अस्थायिरूपमा मात्र मिलाउनु पर्छ र उक्त हिसाबलाई छिटोभन्दा छिटो सम्बन्धित खाताको यथार्थ हिसाब र यथार्थ शीर्षकमा ट्रान्सफर गर्नुपर्दछ । लेखापरीक्षकले कर्मचारीका यावत् समस्या समाधान गर्न कर्मचारी युनियनसँग सद्भाव राखी त्यहाँबाट राय सुझाव लिई श्रमिक कर्मचारीका आर्थिक समस्या समाधान गर्न पहल गर्नुपर्छ । 



लेखापरीक्षणसम्बन्धी कार्यमा धेरै कठिनाइको सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । धेरै कुराको मन्थन गर्नुपर्ने हुन्छ । बुँदागतरूपमा उल्लेख गर्दा (१) लेखापरीक्षकको, कार्य, दायित्त्व, कर्तव्य तथा अधिकार के हाे ?(२) लेखापरीक्षकको भ्रष्टाचार निवारणमा महत्त्वपुर्ण भूमिका किन हुन्छ ?(३) लेखापरीक्षकले किन सत्यतथ्यको निचोडमा लेखापरीक्षण रिपोर्ट, प्रतिवेदन तयार पार्न खोज्दा पराकाष्ठासम्मका कठिनाइहरू किन आइपर्छन् ? (४) लेखापरीक्षक कस्तो मनोविज्ञानको हुनुपर्छ ? (५) लेखापरीक्षकले किन पराकाष्ठासम्मको संयमता अपनाउनुपर्छ  (६) असल लेखापरीक्षण र असल लेखापरीक्षकको बारे जान्नैपर्ने कुरा आदि बुँदाहरू बारे मैले आफुले धेरै वर्ष लेखासम्बन्धी कार्य गर्दा पाएका अनुभवको निचोडबाट यी प्रश्नहरूकाे उत्तरहरू मन्थन गरी आफुले सक्दो सटिक र स्पष्टरूपमा यो लेख तयार पार्न खोजिरहेको छु ।


लेखापरीक्षक व्यक्तिगत वा संस्थागत वित्तीय रेकर्ड, लेखापरीक्षण, र सूचना संरक्षणको लागि व्यवस्थापन, निरीक्षण, तथा विश्लेषण समेटेर सत्यत्थ्यमूलकरूपमा लेखापरीक्षकाणको कार्य गर्ने व्यक्ति हो । लेखापरीक्षकको मुख्य काम निर्दिष्ट विधिहरूअनुसार वित्तीय परिस्थितिहरूको पुर्णता, सत्यता, तथा पारदर्शिता निश्चित गर्नु हो । लेखापरीक्षकको कार्यमा कडा नियमन र विधिहरूको पालना, संस्थागत लेखापरीक्षण, वित्तीय रेकर्डहरूको परीक्षण, विवेचन, र विश्लेषण, र प्रशासकीय तथा वित्तीय सल्लाहकारी प्रदान गर्नुसँग सम्बद्ध छ । लेखापरीक्षकको मुख्य कर्तव्यमा संगठनले अपनाएको सार्वजनिक लेखा रेखाको नियमन, प्रशासन र प्रबन्धनको आधारमा प्रदान गरिएको सूचनाको पूर्णता, विश्वसनीयता र सत्यता निश्चित गर्नुसँग संवद्ध छ । लेखापरीक्षकको अधिकार भनेको सम्पत्ति र राजस्वको व्यवस्थापन, विवरणीयता, र गोप्यता कायम गरी संरक्षण समेटेर लेखापरीक्षण गर्ने अधिकार हो ।


तर यहाँ कालोधनलाई सेतो धन बनाउने खर्बौ पैसाको सञ्जाल यति व्याप्त छ कि उनीहरूले नपाउने बीमाको पैसा पाएको देखाउने, क्यासिनोबाट तथा नभएको प्रतियोगिताबाट अति नै धेरै पूरस्कार जितेको देखाउने, नचलेको सिनेमा सुपर हिट भयो भनेर त्यसबाट आर्थिक स्रोत कमाएको देखाउने, विदेशमा छोरालाई पढ्न खर्च गरेर त्यहीँबाट नक्कली अकूत आम्दानी गरेको प्रमाण देखाउने, भवनको भाडा उठेका भन्दा धेरै बढी देखाउने आदिप्रति अख्तियारमार्फत कारवाही हुनुपर्ने देखिन्छ । उदाहरणका लागि लेखकले पुस्तक लेखेर धेरै कमायो, भ्याट, कर तथा राजश्वले पनि देशलाई योगदान गर्यो भनेको कुरा मिहीन अनुसन्धान गर्दा त्यो पनि कालो धन सेतो बनाउन चालिएको भ्रष्टाचार सावित भयो । यदि अडिट गर्ने कामलाई सत्यतथ्यमूलक बनाउने हो भने यसले यस्ता व्याप्त भ्रष्टाचारहरू समाप्त पार्न सकिन्छ । यसका लागि सरकारी प्रशासन पनि त्यतिकै नैतिक हुनु पनि जरूरी छ । देशको स्रोतसाधनहरूको सदुपयोग गर्न निर्माणका लागि आउने अनुदानहरूको पनि यस्तै भ्रष्टाचारका कारण सदुपयोग हुन सकिरहेको छैन । यदि यसरी जाँचबुझ गर्ने सम्बन्धित निकायहरूले भ्रष्टाचारीहरूसँग सम्झौता नगरी केवल देश हितलाई मात्र ध्यान दिने हो भने हाम्रो देशले अवश्य नै विकासमा फड्को लिन सक्षम हुने कुरामा दुई मतै छैन । अवश्यनै यसैले हाम्रो देशको अर्थतन्त्र मजबुत हुने देखिन्छ । जताततै काम नगरी खाने विचारकाहरूको विगविगी भएकाले पनि हाम्रो देशले यो हविगत व्यहोर्नुपरिरहेको छ । सामाजिक रूपान्तरणका लागि यस्तो भ्रष्टाचार जडदेखि नै खत्तम पार्नु एकदमै आवश्यक छ । यस्ता कुराहरू लेखापरीक्षकले आफ्नो लेखापरीक्षण प्रतिवेदनमा उल्लेख गर्नुपर्नेमा यस्तो गरिएको पाइँदैन ।


लेखापरीक्षकले संस्थागत र व्यक्तिगत भ्रष्टाचार निवारणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । भ्रष्टाचार व्यवहारमा नियमित रूपमा लेखापरीक्षण गर्ने, लेखा परीक्षण, र संस्थागत प्रक्रिया र प्रणालीहरूमा गोप्यता र पारदर्शिता निरीक्षण गर्ने लेखापरीक्षकको महत्त्वपुर्ण कार्य हो । लेखापरीक्षकले सत्यतामा रहेर तथ्यको निचोडमा लेखापरीक्षण रिपोर्ट तयार गर्दा अनेक कठिनाइहरू आइपर्छन् । संस्थागत लेखापरीक्षण गर्दा सम्बन्धितअभिलेख, तथ्याङ्क र सूचना उपलब्ध नहुने, तात्कालिक लेखा व्यवस्थापनको अभाव, र लेखापरीक्षण प्रक्रियाको अभावले पराकाष्ठासम्मका कठिनाइहरू उत्पन्न गर्न सक्छन् ।


लेखापरीक्षकको काममा मनोविज्ञान अत्यन्त महत्त्वपुर्ण हुन्छ । मनोविज्ञानले लेखापरीक्षकलाई संस्थागत व्यवस्थापन, लोजिस्टिक, र लेखापरीक्षणमा मानसिक रूपमा तयार गर्न मद्दत पु¥याउँछ । यसले लेखापरीक्षकले रेकर्डहरू र सूचना परीक्षण गर्दा समय र प्रयास बचाउन सहज बनाउँछ । लेखापरीक्षकले काम गर्दा संयमी हुनु अत्यन्तै आवश्यक छ । संयमी लेखापरीक्षकको लेखापरीक्षण, वित्तीय रेकर्डहरूको परीक्षण, र विवेचनमा परिस्कृत, संघर्ष तथा प्रयासमा समता र विश्वास संयमको महत्त्व ठूलो छ ।


लेखापरीक्षकले संगठनहरूको वित्तीय कार्यक्षेत्रमा पारदर्शिता र सत्यता सुनिश्चित गर्ने कार्य गर्दछ, जसले भ्रष्टाचारलाई रोक्न मद्दत गर्छ । त्यस्तै नियमित रूपमा लेखापरीक्षण गरी संगठनको लेखा र प्रणालीहरूलाई जाँच गर्दछ । जसले अन्याय पत्ता लगाउँछ र अन्यायको बिरुद्ध कारवाही गर्दछ ।  लेखापरीक्षकको मुख्य भूमिका भ्रष्टाचार निवारणमा महत्त्वपुर्ण हुन्छ किनभने लेखापरीक्षणले गर्दा संगठनहरूको वित्तीय कार्यक्षेत्रमा पारदर्शिता र सत्यता सुनिश्चित हुन्छ र अन्यायको बिरुद्ध स्वतः कारवाही प्रकृयामा जान्छ । लेखापरीक्षकको उपस्थितिले भ्रष्टाचार र अन्यायलाई रोक्न र निवारण गर्न संगठनहरूमा सत्यापन र पारदर्शिता प्रदान गर्दछ । त्यसैले, लेखापरीक्षकले भ्रष्टाचार निवारणमा प्रमुख र महत्त्वपुर्ण भूमिका खेल्ने कारण रहँदा संगठनहरूले लेखापरीक्षणलाई प्राथमिकता दिन्छन् र त्यस्तै सल्लाह र रिपोर्टहरूले संगठनको कार्यक्षेत्रमा पारदर्शिता र सत्यता बढाउँछ । जसले गर्दा कुनै पनि प्रकारको चुहावट हुन पाउँदैन ।

लेखापरीक्षकले बनाएको हिसाब तथा वार्षिक लेखापरीक्षण प्रतिवेदन शुद्धसँग, पारदर्शीसँग तथा जवाफदेयिताका साथ तयार पारेको हुनुपर्दछ ।  लेखापरीक्षकले लप्पनछप्पनविना कार्य गर्दा धेरै बाधा अड्चन आउँछन् भने, मैले यो लेखापरीक्षण छोडेपछि अरू लेखापरीक्षकले लप्पनछप्पन गरिहाल्छ , म एकजनाले गरेर के नै हुन्छ र ? भनी कहिल्यै गैरकानूनी कार्य गरेर भ्रष्टाचार गर्नु हुँदैन । त्यस्तै अरू लेखापरीक्षकले छोडिसकेको कार्य गर्न जाँदा पनि पहिलको लेखापरीक्षकले लेखापरीक्षण गर्दा के कस्तो समस्याहरू आइपरेको थियो ? अब के गर्नु उचित हुन्छ ? किन लेखापरीक्षण गर्न छोड्नुपरेको हो ? त्यसको सत्यतथ्यमूलक समाधान खोज्नु जरूरी हुन्छ । पुरानो कर्मचारीतन्त्र, ब्युरोक्रासीको सञ्जाल यत्ति व्याप्त छ कि देशमा परिवर्तन भइसक्दा पनि कागजीरूपमा मात्रपरिवर्तन भइरहेको भान भइरहेको कटु यथार्थ हो । लेखापरीक्षकको इमान डगमगाउन दिन तथा उनीहरूमार्फत राजश्व छलाउन अनेकौँ तीकडम, टी कदम गर्नेछन् तर लेखापरीक्षक नितान्त एक्लिए पनि अनुशासित एवम् संयमी भएर इमान डगमगाउन दिनु हुँदैन । जतिसुकै आर्थिक अवस्था जर्जर भए पनि लेखापरीक्षकले हिसाब चुस्त, दुरुस्त भएपछि मात्र सोहीअनुसार लेखापरीक्षण प्रतिवेदन तयार पार्नुपर्छ ।



सार्वजनिक लेखापरीक्षकको भूमिका देशका अर्थतन्त्रमा महत्वपूर्ण छ । यसको मुख्य उद्देश्य यस्तै अन्याय, अप्रत्याशितता, र अप्रशासनिकता विरुद्ध बचाव गर्नु हो । लेखापरीक्षणले विभिन्न संस्था, कम्पनी, तथा सरकारी निकायहरूको लेखापरीक्षण, वित्तीय परिप्रेक्ष्य, र कानूनी अनुपालनको मूल्यांकन गर्छन् । लेखापरीक्षकको निष्कर्ष तथा सिफारिस विभिन्न स्तरका निर्देशकहरूको लागि महत्त्वपुर्ण हुन्छ । सामाजिक राजनीतिक दृष्टिकोणबाट, लेखापरीक्षणले समाजमा निरापदता, विश्वासीयता, र न्यायपूर्णताको संरक्षण गर्न महत्वपुर्ण भूमिका खेल्न सक्दछ । जसले अर्थतन्त्रमा पारदर्शिता र सजगताको स्थायित्व सुनिश्चित गर्छ । त्यस्तै सामाजिक विकास र समृद्धिका लक्षमा पु¥याउने अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।


लेखापरीक्षकले लेखापरीक्षण प्रतिवेदन प्रमाणित गर्दा सकेसम्म धेरै साक्षीहरूलाई रूजु गर्न लगाएर सहमतीमा सही गराउनु पर्दछ । लेखापरीक्षकले अडिट गरेको कम्पनीका हरेक शाखाहरूमा गरेको केलफेल तथा केरकारबाट आएको सत्यतथ्य विवरणहरू निक्र्यौल गर्न सक्नुपर्छ ।


हुन पनि आफ्नो कम्पनी आर्थिक रूपमा सबल अनि राम्रो अवस्थामा हुँदा पनि जसरी हुन्छ कर कम तिर्नुपर्ने किसिमको हिसाब बनाउन अनेकौँ उपाय निकाल्नु । त्यसलाई सघाउन थुप्रै परामर्श सेवाहरू दिने घुसखोरी संस्थाहरू लागिपर्नु । तिनीहरूका मार्फत फेरि करका कर्मचारी प्रशासन त्यसमा मिलेमतो भई करोडौँ आयकर तिर्नुपर्ने रकम छलाई भित्रभित्र कमिशन लिएर, विश्वासी–इमानदारी विरुद्ध लागिपर्नु । यस्तो दुस्प्रकृयाले गर्दा देशलाई प्राप्त हुनुपर्ने आयकर प्राप्त भइरहेको छैन । देश यस्ता धमिराहरूले खाएकाले जर्जर अवस्थामा छ । स्वच्छ, इमानदार तथा सत्यतथ्यमूलक हिसाब पेश गर्ने संस्थाको अभाव छ । बेइमानीको बोलवाला छ ।


लेखापरीक्षणको प्रकृया वर्षौंको हुन्छ । यो लेखापरीक्षणको वार्षिक प्रतिवेदनपछि जुनसुकै संस्था एवम् व्यक्तिको हिसाब, खातापाताको स्तर वृद्धि हुँदै गएको हुन्छ तर यसरी वृद्धि हुँदै भास्ट, एडभान्स हुँदै गएको लेखाको स्तरिय र स्पष्ट हिसाब बन्दै गएको हिसाबलाई फेरि पुरानै अवस्थामा धकेल्ने काममा कहिल्यै पनि लेखापरीक्षकले मद्दत गर्नु हुँदैन, चाहे जतिसुकै कठिनाइ झेल्नु परोस् त्यसको समाधानका लागि संयमता र कुटनीतिक पहल गरिनै रहनुपर्दछ । स्टकका समानहरूको पनि मौज्दातको स्टक बुकमा यथार्थ तथ्याङ्कअनुसार राख्न लगाई सम्पत्ति चुहावट हुनबाट बचाउन र राजश्वका लागि पनि अडिटरले ठूलो भूमिका खेल्न सक्नुपर्छ । लेखापरीक्षकले यी र यस्ता थुप्रै चुनौतीहरूको सामना गर्नुपरेको हुन्छ ।



प्रमुख चुनौतीहरूमा लेखापरीक्षकको संवेदनशीलता, सजगता, र तात्त्विक निष्कर्षको अत्यन्तै महत्त्व हुन्छ । त्यस्तै वित्तीय प्रणालीमा अनुभव, विश्वासीयता, र तात्त्विक विश्लेषणको आधारमा निष्कर्ष गरेको हुन्छ । त्यसैले, लेखापरीक्षकले प्रमुख निर्णयको अध्ययन, निर्धारण, र प्रस्तावना गर्नका लागि अत्यन्त महत्वपुर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । संक्षेपमा भन्नुपर्दा लेखापरीक्षकले देशको अर्थतन्त्र, सामाजिक विकास, र न्यायपुर्णतामा महत्वपुर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । लेखापरीक्षकको संवेदनशीलता, प्राविधिक निष्कर्षण, र प्रशासनिक नेतृत्त्वले देशका विकासमा महत्वपुर्ण सहयोग प्रदान गर्दछ ।


“संघीय कानूनहरू र अन्य प्रावधानअनुसार वित्तीय लेखा परीक्षण गर्ने । उद्यमको लेखापरीक्षण गरी लेखापरीक्षण प्रतिवेदन तयार गर्ने । वित्तीय प्रणालीको संगठन, प्रबंधन, र प्रक्रियाहरूको मूल्यांकन गर्ने । संगठनीय नियमन, नियम, र नीतिहरूको पालना र सुनिश्चितता गर्ने । विभिन्न वित्तीय सूचना र प्रणालीहरूको अध्ययन गर्ने र समीक्षा गर्ने ।” पनि लेखापरीक्षकको दायित्त्व हो ।


“निर्दिष्ट समयमा आन्तरिक लेखापरीक्षण गर्ने, पुनः दैनिकदेखि वार्षिकसम्म अन्तिम लेखापरीक्षण गर्ने । वित्तीय प्रणालीको अनुरूप प्रणाली र प्रक्रियाहरूको मूल्यांकन गर्ने । संगठनीय लेखापरीक्षण प्रतिवेदनहरूको तयारी र पेश गर्ने । उद्यमको वित्तीय सुरक्षा र नियंत्रण निरीक्षण गर्ने । वित्तीय विश्लेषण, अग्रगति, र सम्बन्धित प्रश्नहरूमा सल्लाह दिने ।” पनि लेखापरीक्षकको कर्तव्य होे ।


“ आन्तरिक लेखापरीक्षण गर्न लगाएपछि मात्र लेखापरीक्षण सुरु गर्ने । वित्तीय सूचना, लेखा राख्न बाँकी भएका सामग्री तयार गर्न लगाउने, र कागजातहरू प्राप्त गर्ने । सम्पर्क र सहयोग गर्ने, प्रत्यक्षअप्रत्यक्षरूपमा उद्योगको कर्मचारीहरूसँग सम्पर्क गर्ने । आवश्यकताअनुसार लेखापरीक्षण गर्न, अनुसन्धान गर्न, र प्रतिवेदन तयारी गर्ने । वित्तीय अवस्थाको समीक्षा र मूल्यांकन गर्ने तथा त्यसको निचोडको सत्यतथ्यमूलक प्रतिवेदन तयार गर्ने ।” पनि लेखापरीक्षकको अधिकार हो ।


यीे दायित्त्व, कर्तव्य, र अधिकारहरूले पनि स्पष्ट रूपमा लेखापरीक्षण गराउने संस्थाको समृद्धि, प्रगति, र संगठनिक सुरक्षा प्रदान गर्दछ । 

असल लेखापरीक्षकका दायित्त्व, कर्तव्य, र अधिकारहरूको पालना गर्दा केहि चुनौतीहरू सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । लेखापरीक्षकले संबन्धित विषयहरूका लागि नैतिक र सामाजिक मूल्यहरूको साथै विभिन्न क्षेत्रहरूमा विस्तारित शिक्षा राख्नु पर्छ । वित्तीय कालका स्थितिको अवलोकन गर्दा, लेखापरीक्षकले अक्षम वा अपुर्ण सूचना वा ताजा तथ्यहरूको अभावसित सामना गर्नुपर्ने हुन्छ । लेखापरीक्षकले कानूनी प्रावधानको ठीक प्रतिपादन गर्ने प्रश्नहरू सामना गर्नुपर्छ । विभिन्न क्षेत्रहरूमा फेरबदल भएका कानूनको समयमा अद्यावधिकता प्राप्त गर्नुपर्छ । लेखापरीक्षकले समृद्धिका लागि सामूहिक र अभिन्नताको रूपमा काम गर्नुपर्छ, जसले कम्पनी र उद्यमलाई निराकर्षण, सुरक्षित राख्नु, र सुस्थिति प्रदान गर्दछ ।


प्रायः लेखापरीक्षण गर्दा संस्थाहरूलाई प्रथम खुड्किलोमा सत्यतथ्यमूलक हिसाब पहिल्याएर त्यसको कागजी र डिजिटलरूपमा अभिलेख राख्न लगाउनु हो । त्यसपछि मात्र लेखाको नियमअनुसार सोही सत्यतथ्यमूलक रेकर्डअनुसार विल, भर्पाइ, रसिद, भौचर आदि कम्तीमा पनि संस्थाका तीन प्रमुख सम्बन्धित व्यक्तिको प्रमाणित हस्ताक्षरसहितको कागजी र डिजीटल अभिलेख राख्नुपर्छ । त्यसपछि दैनिक हिसाबको लगत राखेर मासिक, त्रैमासिक तथा वार्षिक हिसाबहरू तयार गरेर वासलात, नगदप्रवाह, संतुलन परीक्षण, गतवर्षका हिसाबहरूसँगका तुलनात्मक हिसाब आदिसँग यस वर्षको हिसाब तुलनात्मक हिसाब गरी संस्थाका हरेक हिसाबका कमी कमजोरी तथा फाइदाहरू पत्ता लगाउनु पर्ने हुन्छ । त्यसपछि बल्ल आन्तरिक लेखापरीक्षण, सामाजिक लेखापरीक्षणसँग आफुले यसरी तयार पारेका सम्पुर्ण खातापाता हिसावहरूसँग तुलना गरी आएको सत्यतथ्यमूलक नतिजाबाट अन्तिम लेखापरीक्षण तयार पार्नुपर्ने हुन्छ ।

लेखापरीक्षणले वास्तवमा भ्रष्टाचारको विरुद्धमा एक प्रभावी तथा महत्वपुर्ण उपकरण हो र समाजमा न्याय र सत्यता लागू गर्न मद्दत गर्दछ । यसले सरकारी कर्मचारीहरूको कामकाजमा ईमानदारी र संवैधानिकताको पालन गर्न उत्साहित गर्दछ अनि अनुशासनमा सुधार गर्न सहायक हुने संभावना पनि बढाउँछ । लेखापरीक्षणले नियमन, परिचालन र निरीक्षणका तरिकाहरू विकास गर्ने गरेको हुन्छ । निजी र सार्वजनिक क्षेत्रमा सट्टाको प्रबंधन गर्ने,  नियंत्रणमा सुधार गर्ने,  विभिन्न संस्था तथा संगठनको लेखासम्बन्धी प्रक्रियाहरूको समेत सजिलो तथा पारदर्शी बनाउने कामका लागि मद्दत गर्दछ । तर, केही परिस्थितिमा लेखापरीक्षणमा अपवाद भएको पनि हुन्छ । उदाहरणका रूपमा, लेखापरीक्षणले असल अथवा सामान्य कार्यक्षमताबारे समयमै अधिग्रहण गर्न असमर्थ हुन सक्छ र यसका कारणले विभिन्न क्षेत्रमा नेपोटिज्म, भ्रष्टाचार र अनुपालन कमी हुन सक्छ । त्यसैले,  अहिलेको लेखापरीक्षणलाई एकमात्र समाधानका रूपमा दायित्त्व निर्वाह गरिरहेको देखिँदैन त्यसैले समृद्धि गर्न सक्ने एक उपकरण रूपमा हेरिनुपर्छ र अनुषंगका प्रभावी कार्यहरूलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । त्यसैले यसरी, लेखापरीक्षकले यी चुनौतीहरूलाई निजी संघर्ष र समाधानका लागि तयार रहनुपर्छ जसद्वारा लेखापरीक्षकलाई वित्तीय प्रणालीमा निराकर्षण गर्न, सुरक्षा गर्न, र नियमन गर्न मद्दत गर्दछ ।


असल लेखापरीक्षक बन्नका लागि शिक्षा र तालिम महत्वपुर्ण हुन्छ । यसले लेखापरीक्षकलाई विविध चुनौतीहरू सामना गर्न र उत्कृष्टता प्रदर्शन गर्न मद्दत गर्दछ । असल लेखापरीक्षकले वित्तीय तथ्यांकन र लेखापरीक्षणको विविध पहलुहरू सम्बोधन गर्नुपर्छ । यसले लेखापरीक्षकलाई लेखापरीक्षणका प्रविधिहरू, तात्त्विक अध्ययन, र प्रणालीहरूको अध्ययन गर्न र विश्लेषण गर्नका लागि अचल तालिम र शिक्षा आवश्यक छ । असल लेखापरीक्षकले कानूनी र नियमनका लागि विभिन्न क्षेत्रमा अन्वेषण गर्नुपर्छ । यसले लेखापरीक्षकलाई सम्बन्धितकानूनी प्रावधान, नियम, र विधिहरूको अध्ययन, समीक्षा, र प्रयोगका लागि प्रशिक्षण र सिकाइ आवश्यक बनाउँछ । लेखापरीक्षकलाई विभिन्न क्षेत्रका तात्त्विक, विधात्मक, र प्राविधिक ज्ञान अवश्यक हुन्छ । लेखापरीक्षकले लेखापरीक्षणसम्बन्धी तात्त्विक अध्ययन, सफ्टवेयर प्रयोग, डाटा विश्लेषण, र अन्य तात्त्विक क्षमताहरूमा सजिलै धारणा पाउनुपर्छ । लेखापरीक्षकले संवेदनशीलता, निष्पक्षता, र उच्च नैतिक मानकहरू अघि ल्याउनुपर्छ । त्यस्तै निर्णय गर्दै नैतिक अभिप्राय, समयमै र सही तरिकामा निर्णय गर्नका लागि नैतिक अभिप्रायले भरिएका यी गुणहरू अत्त्यावश्यक छन् । यसरी, उपरोक्त क्षेत्रहरूमा शिक्षा र तालिमको महत्त्व अत्यधिक हुन्छ जसले असल लेखापरीक्षकलाई आफ्नो दायित्त्व, कर्तव्य, र अधिकारहरू पुरा गर्नमा मद्दत गर्दछ ।


असल लेखापरीक्षक हुनका लागि उसको चरित्रले महत्त्वपुर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । असल लेखापरीक्षणले संवेदनशीलता, नैतिकता, र इमानदारीमा ध्यान पु¥याउनुपर्छ । यी चरित्रहरूले लेखापरीक्षकलाई अन्यले भनेको सत्यता र प्राविधिकता बुझाउँछ । निर्णय गर्दा कानूनी, नैतिक, र सामाजिक दृष्टिकोणबाट विचार गर्नुपर्ने हुन्छ । असल लेखापरीक्षकले तात्त्विक बुद्धिमत्ता, निष्पक्षता, र सामाजिक न्यायाधीनता राख्नुपर्छ । यी चरित्रहरूले समृद्धि, प्रगति, र अन्यले निर्दिष्ट धारणा र अपेक्षाहरूको प्रतिनिधित्त्व गर्न सहायक गर्छ । असल लेखापरीक्षकले समयमै तथ्यांकन गर्न, विवेचन गर्न, र निर्णय गर्नका लागि बौद्धिक निष्कर्षात्मकता प्रदान गर्नुपर्छ । त्यस्तै विभिन्न तात्त्विक विवादहरूमा प्राधान्य दिने, समस्याहरूको समाधान खोज्ने, र निर्दिष्ट लक्ष्यहरूको प्राप्त गर्नुपर्ने हुन्छ । असल लेखापरीक्षकले समृद्धि, प्रगति, र विकासका लागि अग्रगति र तयारी गर्न प्रतिबद्ध हुनुपर्छ । यसमा नितान्त मनोवैज्ञानिक दक्षताको विकास, शैक्षिक प्रशिक्षण, र पुर्वतयारीका अभ्यासका महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ ।


यसरी, असल लेखापरीक्षकले दायित्त्व, कर्तव्य, र अधिकारहरू पालन गर्दा आइपर्ने चुनौतीहरू सामना गर्नका लागि उपरोक्त चरित्र र ज्ञानका क्षेत्रमा मनोवैज्ञानिक दक्षता र तयारीको अत्यधिक आवश्यकता हुन्छ ।


असल लेखापरीक्षकको निम्ति मनोवैज्ञानिक चरित्र र पुर्वतयारी अत्यन्त महत्वपुर्ण हुन्छ । यसले असल लेखापरीक्षकलाई विभिन्न चुनौतीहरू सामना गर्न र सही निर्णय गर्नमा मद्दत गर्दछ । यसमा केहि महत्वपुर्ण चरित्रिक गुण र पुर्वतयारीको जानकारी हुन सक्छन् । असल लेखापरीक्षकले सत्य, निष्पक्षता, र नैतिकताको महत्वपूर्णतामा ध्यानमा राख्नुपर्छ । त्यस्तैे धारण गरेका नैतिक मानकहरूको अनुसरण गर्न र त्यसलाई प्रयोग गर्न सक्नुपर्छ । असल लेखापरीक्षकले संवेदनशीलता र पारदर्शिताको महत्वपुर्णता समझदार रहनुपर्छ । त्यस्तै विभिन्न पक्षहरूको स्थिति र दृष्टिकोणबाट समझदारी र पर्याप्त ध्यान दिनुपर्छ । असल लेखापरीक्षकले विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सक्नुपर्छ । त्यस्तै प्रस्तावित विषयहरूको विवेचन र विश्लेषण गर्ने क्षमता हुनुपर्छ । असल लेखापरीक्षकले स्वयम् सामथ्र्यको पूर्ण जानकारी र अनुभव राख्नुपर्छ । त्यस्तै प्रवेश गर्नुपर्ने क्षेत्रमा अनुभव, शिक्षा, र प्रशिक्षण प्राप्त गर्नुपर्छ । असल लेखापरीक्षकले सहयोगात्मक दृष्टिकोण राख्नुपछ र संगठनमा अन्य कर्मचारीहरूसँग घुलमिल भएर सहायता गर्नुपर्छ । यस्तै, असल लेखापरीक्षकले विभिन्न चुनौतीहरू सामना गर्नका लागि उपरोक्त गुणहरूको साथमा पुर्वतयारी र जानकारीले पर्याप्त मद्दत गर्दछ ।


लेखापरीक्षकले पराकाष्ठासम्मको संयमता किन गर्नुपर्छ ? र के बाधाअड्चनहरू आइपर्न सक्छन् ? त्यसका प्रमुख कारकहरू छन् । पराकाष्ठासम्मको संयमता किन गर्न भने प्रयोजन पराकाष्ठासम्मको संयमता विश्वासनीयता र प्रतिष्ठा बनाउन हो, जसले निजी स्थिति, आधिकारिकता, र विश्वास स्थापित गर्न सहयोग गर्छ । विभिन्न विषयका लागि पराकाष्ठासम्मको संयमता प्राप्त गर्न विभिन्न हिसाब पुस्तिकाहरू, विश्लेषणहरू, र प्रतिवेदनहरू समेत पठाउनुपर्छ, जसले समय र श्रम माग्न सक्छ । पराकाष्ठासम्मको संयमता प्राप्त गर्न संघर्षका सम्बन्धमा निर्णय गर्न सक्छ, जसले निर्णय गर्न सक्ने सम्भावनाहरूलाई प्रभावित गर्छ । भाषा र सांस्कृतिक भिन्नताले भाषिक संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ जसका कारण पराकाष्ठासम्मको संयमता प्राप्ति गर्न अवस्था उत्पन्न गर्न सक्छ ।


संघर्षका सम्बन्धमा सावधानी र संवेदनशीलता साथ संघर्ष समाधान गर्न सहायता गर्दछ । सार्वजनिकताको अभावमा तथा तत्कालतत्काल जवाफ दिने विशेषज्ञतामा विविध समूहहरूसँग सहयोग र संवाद राख्न सहज रूपमा निर्णय लिन सहायक हुन्छ । संरचनात्मक उपायहरू अवगत गर्दा, तथ्यांकन गर्दा, र पराकाष्ठासम्मको संयमता प्राप्त गर्नका लागि उपायहरू विकसित गर्न सकिन्छ । यसबाट, अहिले पराकाष्ठासम्मको संयमता प्राप्त गर्नका लागि विभिन्न विवाद र कठिनाइहरूलाई सहज रूपमा निर्णय गर्न र समाधान खोज्न सक्नेछन् । यी चुनौतीहरूले लेखापरीक्षकलाई लेखा प्रक्रिया र प्रणालीमा निरन्तर नजर राख्न, प्रशासनिक स्तरमा सफलतापुर्वक सम्पन्न प्रतिक्रिया गर्न, तथा निरन्तर स्वयंसमिक्षा र विकासमा जुट्ने प्रेरित गर्दछ ।


आजकल लेखापरीक्षण सिकाउने भनेर च्याउ उम्रेसरि थुप्रै इन्स्टिच्युटहरूले हिसाब छलाउने सिकाइरहेका छन् । सत्यतथ्यमूलक हिसाब उसले पढाइबाट सिकेर आएको हुन्छ तर उसले सत्यतथ्य हिसाब नराखेमा मात्र उसले लेखापरीक्षण गर्न जानेको मान्यता दिइन्छ जताततै । यस्ता भाइरसजस्ता चुनौतीहरू पूरै मेटाएर देश अनि विश्वलाई निकास दिनु एउटा ठूलो चुनौती हाम्रा सामु छन् । यसको निवारणका लागि आन्टिभाइरसरूपी सुझाव तथा समाधान दिनु आजका प्रत्येक कर्तव्यनिष्ठ नागरिकको दायित्त्व हो । लेखापरीक्षण र सत्यतथ्यमूलक हिसाबको मध्यस्थता भएको हुन आजको समयमा अत्यन्त चिन्ताजनक विषय हो । सत्यता र न्यायका आधारमा लेखापरीक्षण प्रक्रियाले सार्वजनिक संस्था र निजी क्षेत्रको वित्तीय परिस्थितिलाई मापन, निरीक्षण, र प्रशासन गर्ने काम गर्दछ । तर, हिसाब छलाउने भनेको एक नैतिक र नियमानुसारी क्षेत्रको विपरीतता हो । समाजले सत्यता र न्यायको आधारमा लेखापरीक्षणको महत्त्व थाहा पाउनुपर्दछ । राज्यले निर्वाचन गरेको लेखापरीक्षकहरूको आधिकारिकता र निष्पक्षतामा प्राथमिकता दिइनुपर्दछ । साथै, राज्यले सत्यता र न्यायको सङ्गलो चिन्ता गरी लेखापरीक्षण प्रक्रिया विकसित गर्नुपर्दछ । यसै प्रकार, सजिलैसँग वित्तीय लेखापरीक्षण प्रक्रियामा पारदर्शिता, तार्किकता, र सत्यता जोड्नुपर्दछ । राज्यले सकारात्मक लेखापरीक्षण प्रक्रिया गर्दा, जिम्मेवारिको निष्कर्ष र सुझावहरूलाई गम्भीरतासँग ल्याउनुपर्दछ । “म एकजनाले मात्र भ्रष्टाचार नगरेर हुने हो र ? भ्रष्टाचार नभएको कुनै ठाउँ देखाउन सक्नुहुन्छ ?” आदि जस्ता कुराले कोही पनि विषयान्तर हुनु हुँदैन । बरु “म एक जनाको उदाहरणले एउटा एन्टीभाइरस सिर्जना हुन्छ र त्यसले भ्रष्टाचाररूपी भाइरस पूरै खत्तम पार्नेछ ।” भन्ने दृढ अडान लिनसक्नुपर्छ । अनि मात्रै लेखापरीक्षण प्रक्रियाले वित्तीय अनुपात, निष्पक्षता, र समाजमा न्यायको विश्वास बढाउने योगदान पु¥याउन सक्ने देखिन्छ ।


२०८० माघ २५

बिजु सुवेदी विजय

दष्वगकगदभमष्२नmबष्।िअयm








Comments

Popular posts from this blog

गजलमा प्रयोग हुने बहरहरुको बिस्तृत जानकारी

कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना

विज्ञान कथाः अनन्त यात्रा