सिक्काको मूल्य र मान्छेको विवेक

 

सिक्काको मूल्य र मान्छेको विवेक

मानवीयता, स्वाभिमान र सामूहिक मौनतामाथि आधारित यथार्थपरक कथा

मिति: २०८३ कात्तिक १७

बानेश्वरदेखि बल्खुसम्मको एउटा सामान्य बसयात्रा । जम्मा केही किलोमिटरको दूरी । बाटोमा बबरमहल, माइतीघर, थापाथली, त्रिपुरेश्वर, टेकु, कालीमाटी, नयाँबस्ती, कुलेश्वर, कुलेश्वर गणेशस्थान हुँदै बल्खुसम्म पुग्ने परिचित सडक । हरेक दिन हजारौँ मानिस ओहोरदोहोर गर्ने बाटो । कसैका लागि कार्यालय जाने माध्यम, कसैका लागि घर फर्कने सहारा, कसैका लागि बाध्यताको यात्रा ।

तर कहिलेकाहीँ जीवनका सबैभन्दा गहिरा प्रश्नहरू कुनै विश्वविद्यालयको कक्षाकोठामा होइन, धुलो उडिरहेको सडकमा गुड्ने एउटा सार्वजनिक बसभित्र जन्मिन्छन् । त्यहाँ मानिसले आफ्नो गन्तव्य मात्र भेट्दैन; समाजको अनुहार पनि देख्छ ।

त्यो दिन मेरो यात्रा पनि यस्तै एउटा प्रश्न बनेर आयो—मान्छेले पैसाको मूल्य बुझ्दा मान्छेको मूल्य किन बिर्सन्छ ? अनि अन्याय देख्नेहरू बोल्न किन डराउँछन् ?

म प्रायः बानेश्वर–बबरमहल–माइतीघर–थापाथली–त्रिपुरेश्वर–टेकु–कालीमाटी–नयाँबस्ती–कुलेश्वर–कुलेश्वर गणेशस्थान हुँदै बल्खुसम्मको बाटोमा सार्वजनिक बस चढ्ने गर्छु । यो रुट मेरा लागि अपरिचित थिएन । सडकका मोडहरू, बस रोकिने ठाउँहरू र यात्रुहरूको चहलपहलसँग म परिचित थिएँ ।

तर त्यस दिन मसँग परिचित सडक भए पनि यात्रा सहज थिएन ।

म बिरामी थिएँ । ज्वरोको अवस्थामा शरीर कमजोर थियो । त्यसैमाथि मेरो खल्तीमा जम्मा पच्चीस रुपैयाँका सिक्का मात्र थिए । कुनै नोट थिएन । कुनै अर्को विकल्प पनि थिएन ।

बानेश्वरबाटै बस चढ्न सकिनँ । त्यसैले बानेश्वरदेखि बबरमहलसम्म हिँडेर आएँ । शरीरले विश्राम मागिरहेको थियो, तर परिस्थितिले हिँड्न बाध्य बनाएको थियो ।

म किन बबरमहलसम्म हिँडेर आएँ भन्ने कुरा बाटोमा कसैले सोधेन । सोधेको भए पनि मैले आफ्नो विवशता सुनाएर सहानुभूति माग्ने थिइनँ । किनकि सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्न पाउनु कुनै उपकार होइन । पैसा तिरेर गन्तव्यमा पुग्न खोज्नु एउटा सामान्य नागरिकको अधिकार र आवश्यकता हो ।

तर त्यस दिन मेरो मनमा एउटा सानो डर पनि थियो ।

मलाई यस्तै परिस्थितिमा यसअघि पनि असहज व्यवहार भइसकेको थियो । सिक्काले भाडा तिर्न खोज्दा अपमानित हुनुपर्ने अनुभव नयाँ थिएन । त्यसैले बानेश्वरबाट बस चढ्ने आँट गर्न सकिनँ । बबरमहलसम्म हिँडेर आएँ । सोचेँ—सायद यसपटक यात्रा सहज होला ।

मान्छेले दुःखबाट पाठ सिक्छ । तर कहिलेकाहीँ दुःखले उसलाई सावधान मात्र बनाउँदैन, आफ्नो स्वाभिमान जोगाउनसमेत निरन्तर सचेत रहन बाध्य बनाउँछ ।

त्यस दिन मसँग पच्चीस रुपैयाँ थियो । मलाई त्यति पैसाले मेरो गन्तव्यसम्म पुर्‍याउने विश्वास थियो ।

तर मसँग अर्को एउटा सम्पत्ति पनि थियो—आफ्नो इमानदारी ।

मलाई त्यतिबेला थाहा थिएन, त्यो दिन बसभित्र मेरो पच्चीस रुपैयाँको मात्र होइन, मेरो इमानदारी, धैर्य र समाजप्रतिको विश्वासको पनि परीक्षा हुँदै थियो ।

दिउँसो ठीक एक बजे म बबरमहलबाट बस चढेँ ।

बसमा यात्रुहरू थिए । कोही आफ्नो गन्तव्य सम्झेर बसेका थिए, कोही मोबाइलमा व्यस्त थिए, कोही झ्यालबाहिरको दृश्य हेरिरहेका थिए । कसैको अनुहारमा थकान थियो, कसैको अनुहारमा दिनभरिका कामको चिन्ता ।

म पनि एउटा सिटमा बसेँ ।

बस अघि बढ्यो ।

बबरमहलको सडक पछाडि छुट्यो । गाडी माइतीघर हुँदै थापाथलीतिर लाग्यो । बाहिर सडकमा सवारीसाधनको चाप थियो । भित्र मानिसहरू आफ्नै संसारमा थिए ।

केही बेरपछि खलासी भाडा उठाउँदै हामीतिर आयो ।

ऊ उमेरले मभन्दा निकै कान्छो देखिन्थ्यो । मैले उसको जातीय पहिचान निश्चित रूपमा जान्दिनथेँ; उसको अनुहार र हुलियाले मात्र ऊ तामाङ समुदायको जस्तो देखिन्थ्यो भन्ने मेरो अनुमान थियो । तर त्यस क्षण उसको जात होइन, उसले यात्रुसँग गर्ने व्यवहार महत्त्वपूर्ण थियो ।

मसँगैको एक जना वृद्ध दाइ पनि त्यही बसमा हुनुहुन्थ्यो । उहाँ बबरमहलबाट चढ्नुभएको थियो र कालीमाटीसम्म जाने भन्दै तीस रुपैयाँ भाडा तिर्नुभयो ।

खलासी अगाडि बढ्यो । त्यसपछि मेरो पालो आयो ।

ऊ मेरो नजिक आएर पैसा माग्न थाल्यो । मसँगैको वृद्ध यात्रुले भाडा तिरिसक्नुभएको थियो । मैले आफ्नो पैसा निकाल्न खोजेँ ।

मेरो खल्तीबाट एक रुपैयाँका सिक्का र दुई रुपैयाँका सिक्काको चाङ निस्कियो । दुई रुपैयाँका बाह्रवटा सिक्का र एक रुपैयाँको एउटा सिक्का—जम्मा पच्चीस रुपैयाँ ।

सिक्का गन्न मलाई केही समय लाग्यो ।

मेरो शरीर कमजोर थियो । हतारमा सिक्का निकाल्दा केही समय ढिलो भयो होला । तर त्यति नै बेला खलासीको स्वर बदलियो ।

“यस्तो पैसाले के गर्ने ? यो पैसा चल्दैन !”

मैले उसको अनुहारतिर हेरेँ ।

“यो पनि पैसा हो, भाइ । चल्छ ।”

उसले झन् कडा स्वरमा भन्यो, “यत्रा पनि चल्दैन । दिने भए खुरुक्क नोट दिऊ । नभए खुरुक्क अहिल्यै ओर्ल !”

म केही क्षण चुप लागेँ ।

बस गुडिरहेको थियो । वरिपरि यात्रुहरू थिए । मेरो हातमा पच्चीस रुपैयाँका सिक्का थिए । मलाई लाग्यो, हामीले तिर्ने पैसाको स्वरूप फरक हुन सक्छ, तर त्यसलाई स्वीकार्ने वा अस्वीकार गर्ने व्यवहारमा मानवीयता हराउनु हुँदैन ।

मैले शान्त भएर भनेँ, “अरे भाइ, कहिलेकाहीँ मान्छेलाई आपत् पर्छ । यस्ता बेला हेरिदिनुपर्छ होइन र ? अनि मसँग झर्केर किन बोल्ने ?”

उसले भन्यो, “यो पनि झर्केको हुन्छ ? मैले त पैसा देऊ पो भनेको !”

मैले फेरि भनेँ, “त्यसो भए भाइ, ड्राइभरलाई भन त ।”

उसको उत्तर झन् कठोर थियो ।

“ड्राइभरले त भन्नेबित्तिकै ओरालिदिन्छ !”

त्यतिबेलासम्म बस थापाथली पुगिसकेको थियो ।

मलाई लाग्यो, हामी गन्तव्यतिर होइन, एउटा अनावश्यक विवादको गहिराइतिर जाँदै थियौँ ।

मैले कसैलाई गाली गरेको थिइनँ । पैसा दिन अस्वीकार गरेको थिइनँ । यात्राको भाडा छल्न खोजेको पनि थिइनँ । मेरो हातमा पैसा थियो, तर त्यो नोटमा थिएन—सिक्कामा थियो ।

मेरो प्रश्न यति मात्र थियो—के सिक्काले तिर्न खोज्ने यात्रुलाई अपमानित गर्नुपर्छ ?

तर त्यो प्रश्नको उत्तर दिनुको सट्टा मलाई बसबाट ओराल्ने चेतावनी दिइएको थियो ।

मैले आफ्नो रिस दबाएँ । किनकि मलाई थाहा थियो, रिसले बोलेको एउटा वाक्यले परिस्थितिलाई अझ बिगार्न सक्छ । म बिरामी थिएँ । शारीरिक रूपमा कमजोर थिएँ । त्यसमाथि अपरिचित मानिसहरूबीच विवाद बढाउनु मेरो उद्देश्य थिएन ।

म सकेसम्म विनम्र हुन खोजिरहेको थिएँ ।

तर विनम्र हुनु र अपमान सहिरहनु एउटै कुरा होइन ।

त्यो दिन मैले यो अन्तर आफ्नो मनमा अझ गहिरोसँग अनुभव गरेँ ।

बस अघि बढिरहेको थियो । सडकमा गाडीहरूको आवाज थियो । खलासी आफ्नो काम गर्दै थियो । यात्रुहरू आ–आफ्नो ठाउँमा बसिरहेका थिए ।

तर मेरो मनभित्र भने एउटा अदृश्य अदालत चलिरहेको थियो ।

त्यहाँ न न्यायाधीश थिए, न वकिल, न कानुनी कागजात । त्यहाँ केवल केही प्रश्न थिए, जसको उत्तर म वरिपरिका मानिसहरूको अनुहारमा खोजिरहेको थिएँ ।

मैले यात्रुहरूतिर हेरेँ ।

उनीहरूमध्ये धेरैले हाम्रो कुराकानी सुनेका थिए । कसैले मलाई हेरिरहेका थिए, कसैले खलासीतिर । तर कसैले पनि बोलेनन् ।

मलाई सबैभन्दा बढी अचम्म लागेको कुरा यही थियो ।

एक जना वृद्ध यात्रु मसँगै हुनुहुन्थ्यो । उहाँले पनि त्यो व्यवहार देखिरहनुभएको थियो । तर उहाँसमेत मौन हुनुहुन्थ्यो ।

के उहाँलाई अन्याय भएको लागेको थिएन ?

के उहाँलाई खलासीको स्वर सामान्य लागेको थियो ?

कि उहाँलाई पनि विवादमा पर्नुभन्दा चुप लागेर आफ्नो गन्तव्यमा पुग्नु उचित लागिरहेको थियो ?

म उहाँको मन पढ्न सक्दिनथेँ । उहाँ किन मौन हुनुहुन्थ्यो भन्ने निश्चित रूपमा भन्न पनि सक्दिनथेँ । तर केही बेरपछि मैले उहाँसँग कुरा गर्ने निर्णय गरेँ ।

मैले सोधेँ, “दाइ, हजुर कालीमाटीसम्म जाने हो ?”

उहाँले भन्नुभयो, “म त बल्खुसम्म जाने हो ।”

मैले आफ्नो गन्तव्य बताउँदै उहाँको विचार जान्न खोजेँ । उहाँको उत्तरले मलाई झन् सोच्न बाध्य बनायो ।

उहाँले भन्नुभयो, “यस्ता मान्छेसँग कुरा गर्नु हुँदैन । जे भन्यो, त्यो चुपचाप मान्नुपर्छ । नत्र मुखमुखै लाग्छ ।”

उहाँको स्वरमा लामो अनुभवबाट आएको सावधानी थियो ।

सायद उहाँले जीवनमा धेरै झमेला देख्नुभएको थियो । सायद अनावश्यक विवादबाट टाढा रहनु नै सुरक्षित हुन्छ भन्ने सिक्नुभएको थियो । सायद आफ्नो गन्तव्यमा शान्तिसँग पुग्नु उहाँका लागि त्यो क्षणको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता थियो ।

मैले उहाँलाई दोष दिन खोजिनँ ।

तर मेरो मनले एउटा प्रश्न सोधिरह्यो—यदि सबैले यस्तै सोच्न थाले भने गलत व्यवहारलाई गलत कसले भन्ने ?

मैले उहाँलाई भनेँ, “मैले झर्केर बोलेको छैन । तर उसले भनेका सबै कुरा झर्केरै भनिरहेको छ । म त विनम्र हुने कोसिस गरिरहेको छु ।”

मेरो कुरा यति नै थियो ।

मलाई खलासीसँग व्यक्तिगत शत्रुता थिएन । म उसको रोजगारी खोस्न चाहन्नथेँ । उसको परिवार, उसको आर्थिक अवस्था वा उसको दिनभरको तनावबारे मलाई केही थाहा थिएन ।

म उसलाई अपमानित गर्न चाहन्नथेँ ।

म केवल आफू अपमानित हुन चाहन्नथेँ ।

यो अन्तर सानो देखिएला, तर सभ्य समाजको आधार यही अन्तरमा लुकेको हुन्छ ।

एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिसँग सम्मानपूर्वक बोल्न आग्रह गर्नु अहंकार होइन । आफ्नो अधिकार सम्झाउनु झगडा गर्नु होइन । आफ्नो कुरा राख्नु मुखमुखै लाग्नु होइन ।

तर हाम्रो समाजमा कतिपय मानिसले प्रश्न गर्ने व्यक्तिलाई नै समस्याको कारण ठान्छन् ।

कसैले अन्याय गर्छ । अर्कोले त्यसको विरोध गर्छ । त्यसपछि दोषी ठहरिने सम्भावना विरोध गर्ने व्यक्तिकै बढी हुन्छ ।

किनकि अन्याय गर्ने व्यक्ति आफ्नो व्यवहार परिवर्तन गर्नुभन्दा प्रश्न गर्ने व्यक्तिलाई चुप लगाउन सजिलो ठान्छ ।

त्यो बसभित्र मलाई पनि यस्तै महसुस भइरहेको थियो ।

खलासीले पैसा मागेको थियो—त्यो उसको काम थियो ।

मैले पैसा दिन खोजेको थिएँ—त्यो मेरो दायित्व थियो ।

तर यी दुई सामान्य कामबीच सम्मानको एउटा पुल बन्नुपर्नेमा धम्कीको पर्खाल उभिएको थियो ।

मैले फेरि वरिपरि हेरेँ ।

मौन अनुहारहरू ।

न कसैले भन्यो, “भाइ, उहाँसँग राम्रोसँग बोल्नुस् ।”

न कसैले सोध्यो, “उहाँले पैसा दिन खोजिरहनुभएको छ, समस्या के हो ?”

न कसैले मलाई आफ्नो नोट दिएर सिक्का साट्न प्रस्ताव गर्‍यो ।

मलाई लाग्यो, म एउटा बसमा बसेको छैन; म समाजको एउटा सानो प्रतिरूपभित्र बसेको छु ।

यहाँ हरेक मानिससँग आफ्नै गन्तव्य छ । सबैलाई घर पुग्नु छ । सबैलाई आफ्नो काममा लाग्नु छ । सबैलाई आफ्नो दुःखबाट जोगिनु छ ।

तर आफ्नो गन्तव्यमा पुग्ने हतारमा हामी कतै मानवीयता छाडेर त हिँडिरहेका छैनौँ ?

बसको झ्यालबाहिर सडक बगिरहेको थियो । भित्र मेरो मनमा प्रश्नहरू बगिरहेका थिए ।

त्यो दिन मैले एउटा असहज सत्य अनुभव गरेँ—अन्याय गर्ने मानिसको कठोरताले एक व्यक्तिलाई चोट पुर्‍याउँछ, तर अन्याय देखेर पनि बोल्न नसक्ने सामूहिक मौनताले समाजप्रतिको विश्वासलाई चोट पुर्‍याउँछ ।

तर मौन रहने सबै मानिस खराब हुन्छन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु पनि अन्याय नै हुन्थ्यो । कसैलाई डर हुन सक्छ, कसैलाई आफ्नो सुरक्षाको चिन्ता, कसैलाई विवाद बढ्ने भय ।

त्यसैले मेरो प्रश्न मानिसहरू किन चुप लागे भन्ने मात्र थिएन ।

मेरो प्रश्न यो पनि थियो—हामी कसरी यस्तो वातावरण बनाउन सक्छौँ, जहाँ गलत व्यवहार देख्दा मानिसले सुरक्षित रूपमा आफ्नो आवाज उठाउन सकून् ?

त्यसको उत्तर त्यो बसभित्र कसैले दिएन ।

तर मेरो मनले त्यो प्रश्नलाई गन्तव्यसम्म बोकेर लग्यो ।

खलासीले अन्ततः मसँग सिक्काको चाङ लियो ।

उसले सोध्यो, “यसमा कति छ ?”

मैले भनेँ, “पच्चीस रुपैयाँ ।”

उसले फेरि सोध्यो, “कहाँबाट उक्लेको ?”

“बबरमहलबाट ।”

“कहाँसम्म जाने ?”

“नयाँबस्ती ।”

उसले भन्यो, “तर यो पच्चीसले हुँदैन, तीस लाग्छ । नभए ओर्ली ।”

फेरि केही बेर किचकिच भयो । म आफ्नो कुरा राखिरहेँ । ऊ आफ्नो कुरा दोहोर्‍याइरह्यो ।

अन्ततः उसले पच्चीस रुपैयाँका सिक्का लियो । त्यसपछि केही नभनी अगाडि बढ्यो र आफ्नो काममा लाग्यो ।

बस गुडिरह्यो । शहरका घरहरु सररर सरिरह्यो ।

बाहिरका दृश्य फेरिँदै गए । भित्रका यात्रुहरू फेरि आफ्नै संसारमा फर्किए । तर मेरो मनमा उठेको असहजता त्यत्तिकै हराएन ।

मलाई थाहा थियो, मेरो गन्तव्य अझै टाढा थियो । म नयाँबस्ती पुग्न चाहन्थेँ । मैले झूट बोलेर कम भाडा तिर्न खोजेको थिइनँ । मैले आफू चढेको ठाउँ बबरमहल नै भनेको थिएँ ।

तर मलाई अर्को यात्रुको व्यवहारले झन् सोच्न बाध्य बनाएको थियो ।

मेरो सम्झनाअनुसार, त्यही यात्रामा एक जना यात्रुले आफू चढेको दूरीभन्दा बढी दूरीको सट्टा तीन स्टपजतिको कुरा गरेर बीस रुपैयाँ मात्र तिरेका थिए । त्यस घटनाले मेरो मनमा एउटा तुलना जन्मायो ।

मैले आफू चढेको ठाउँ सत्य बताएँ । त्यसैले मलाई बढी भाडाको माग सुनाइयो ।

यदि मैले पनि कम दूरी बताएको भए सायद कम भाडा तिर्न सक्थेँ ।

त्यस क्षण मेरो मनमा एउटा तीतो विचार आयो—सत्य बोल्दा दुःख पाइन्छ भने मानिसलाई सत्य बोलिरहन प्रेरित गर्ने शक्ति के हो ?

तर मैले त्यो विचारलाई अन्तिम सत्य मानिनँ ।

किनकि सत्य बोल्दा कठिनाइ आउन सक्छ, तर त्यसको अर्थ झूट बोल्नु उचित हुन्छ भन्ने होइन । एउटा व्यक्तिले झूट बोलेर तत्काल आफ्नो फाइदा गर्न सक्छ, तर सबैले त्यही बाटो रोजे भने सार्वजनिक सेवामा विश्वास कसरी टिक्छ ?

यात्रुले सही दूरी बताउनुपर्छ ।

यातायात सेवाले स्पष्ट र उचित भाडा लिनुपर्छ ।

कर्मचारीले यात्रुसँग मर्यादित व्यवहार गर्नुपर्छ ।

यी सबै एकअर्काका विरोधी दायित्व होइनन् । यी त एउटै व्यवस्थित समाजका आधार हुन् ।

मलाई एउटा कुरा पनि सम्झना आयो ।

मैले यसअघि पनि यही रुटमा यात्रा गर्दा ड्राइभरबाट एउटा सल्लाह सुनेको थिएँ । उहाँले भन्नुभएको थियो, “अंकल, तपाईंले ओर्लने ठाउँ कुलेश्वर नभन्नुस्, नयाँबस्ती भन्नुहोस् । खलासीले नयाँबस्ती भनेपछि मात्र पच्चीसमा मान्छ ।”

त्यो सल्लाह सुन्दा मैले सार्वजनिक यातायातको एउटा अनौठो विडम्बना महसुस गरेको थिएँ ।

यदि कुनै ठाउँको भाडा दूरीअनुसार फरक पर्छ भने त्यो नियम स्पष्ट हुनुपर्छ । यात्रुले आफ्नो गन्तव्य लुकाउनुपर्ने अवस्था किन आउनुपर्छ ? कुनै कर्मचारीले कुन ठाउँको नाम सुन्दा कति भाडा लिने भन्ने कुरा यात्रुलाई अस्पष्ट रहनु किन आवश्यक छ ?

तर त्यो दिन मेरो समस्या त्यति मात्र थिएन ।

म बबरमहलबाट चढेको थिएँ । नयाँबस्ती पुग्न चाहन्थेँ । मसँग पच्चीस रुपैयाँका सिक्का थिए ।

म आफ्नो वास्तविक अवस्था लुकाएर यात्रा गर्न चाहन्नथेँ ।

मलाई आफ्नो गन्तव्य भन्न लाज थिएन ।

मसँग सिक्का छन् भन्न लाज थिएन ।

म बिरामी छु भन्न पनि लाज थिएन ।

लाज त त्यतिबेला लाग्छ, जब हामी अरूको विवशतालाई आफ्नो कठोरता प्रदर्शन गर्ने अवसर बनाउँछौँ ।

तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—खलासीले पच्चीस रुपैयाँ लिनु वा तीस रुपैयाँ माग्नुको सही भाडासम्बन्धी आधार के थियो भन्ने कुरा त्यस दिनको मेरो अनुभवले मात्र निर्णायक रूपमा प्रमाणित गर्दैन । त्यसका लागि सम्बन्धित रुटको स्वीकृत भाडादर, चढेको दूरी र लागू नियम हेर्नुपर्छ ।

त्यसैगरी, सिक्काको भुक्तानीबारे पनि अनुमानका भरमा कानुनी निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

तर यी अनिश्चितताले एउटा कुरा परिवर्तन गर्दैनन् ।

भाडा कति हो भन्ने विवाद हुन सक्छ; यात्रुसँग अपमानजनक ढङ्गले बोल्नु उचित हो कि होइन भन्ने प्रश्न भने छुट्टै हो ।

भाडा गलत लागे नियम देखाउन सकिन्छ ।

यात्रुको कुरा नमिले स्पष्ट पार्न सकिन्छ ।

पैसा गन्न समय लागे पर्खन सकिन्छ ।

तर “खुरुक्क ओर्ल” भन्ने धम्कीलाई सामान्य व्यवहार मानेर छाड्नु हुँदैन ।

कुनै संस्थाको नियमले पनि मानिसको मर्यादा खोस्ने अनुमति दिन सक्दैन ।

मैले त्यही कुरा मनमनै दोहोर्‍याएँ ।

मेरो हातबाट पच्चीस रुपैयाँ गइसकेको थियो । तर त्यसको बदलामा मैले एउटा प्रश्न प्राप्त गरेको थिएँ, जसको मूल्य पैसाले नाप्न सकिँदैन ।

हामी नागरिकलाई नियम पालना गर्न सिकाउँछौँ ।

तर नियम लागू गर्ने व्यक्तिलाई मर्यादा पालना गर्न कसले सिकाउँछ ?

बस नयाँबस्तीतिर अगाडि बढिरहेको थियो ।

म झ्यालबाहिर हेर्दै थिएँ । मेरो शरीर अझै कमजोर थियो । ज्वरोले थकित शरीरलाई विश्राम चाहिएको थियो । तर मनले त्यो घटनालाई बिर्सन सकिरहेको थिएन ।

मलाई लाग्यो, मसँग पच्चीस रुपैयाँको नोट भएको भए के हुन्थ्यो ?

सायद मैले नोट दिएर सहजै यात्रा गर्न पाउँथेँ ।

सायद खलासीले त्यही स्वरमा कुरा गर्दैनथ्यो ।

सायद मलाई अरू यात्रुका अगाडि आफ्नो पक्ष स्पष्ट पार्नुपर्ने थिएन ।

तर त्यसपछि अर्को प्रश्न उठ्थ्यो—यदि नोट हुने यात्रुलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गरिन्छ र सिक्का हुने यात्रुलाई अपमान गरिन्छ भने हाम्रो व्यवहारको आधार के भयो ? पैसा कि मानिस ?

त्यही बेला मेरो मनमा अर्को कल्पना आयो ।

मसँगैको वृद्ध दाइ वा अरू कुनै यात्रुसँग नोट भएको भए उहाँले आफ्नो नोट दिएर मेरा सिक्का लिन सक्नुहुन्थ्यो । त्यसो भएको भए विवाद सायद त्यहीँ समाप्त हुन्थ्यो ।

म त्यो सहयोगलाई ठूलो परोपकार ठान्ने थिइनँ ।

त्यो त दुई यात्रुबीचको सामान्य मानवीय सहयोग हुन्थ्यो ।

कसैसँग नोट छ, कसैसँग सिक्का छन् । कसैलाई छुट्टा चाहिएको छ, कसैलाई नोट । आपसी सहमतिमा पैसा साट्न सकिन्छ ।

तर त्यस दिन त्यस्तो सहयोग भएन ।

मलाई सबै यात्रु खराब लागे ।

मलाई कसैप्रति आत्मीयता बाँकी रहेनजस्तो भयो ।

मलाई लाग्यो, यस्तो समयमा अरूको अपमान देखेर पनि नबोल्ने मानिसहरूसँग मेरो के सम्बन्ध ?

त्यो क्षण म सबैलाई शत्रु बनाएर बसिरहेको थिएँ ।

तर मनको अर्को कुनामा एउटा आवाज पनि थियो—के ती सबै साँच्चै मेरा शत्रु थिए ?

सायद कोही विवाद बढ्ला भनेर डराएका थिए ।

सायद कसैलाई मैले भनेको कुरा राम्ररी सुनिएन ।

सायद कसैले हस्तक्षेप गर्न आफ्नो जिम्मेवारी ठानेन ।

सायद उनीहरूलाई पनि आफू कुनै दिन यस्तै अवस्थामा परेमा अरूले सहयोग गरून् भन्ने चाहना थियो, तर त्यो चाहनालाई व्यवहारमा उतार्ने साहस जुटाउन सकेनन् ।

मानिसको मौनताका पछाडि धेरै कारण हुन सक्छन् । त्यसैले एक घटनाका आधारमा सबैको चरित्रको अन्तिम फैसला गर्न मिल्दैन ।

तर मौनताका कारण बुझ्नु र मौनताको परिणाम नदेखेझैँ गर्नु फरक कुरा हुन् ।

कसैले डरका कारण बोलेन भने उसलाई सुरक्षित वातावरण चाहिन्छ ।

कसैले आफूलाई सरोकार छैन ठान्यो भने उसलाई नागरिक जिम्मेवारीको बोध चाहिन्छ ।

कसैले विवादबाट बच्न चुप लाग्यो भने उसले सिक्नुपर्छ—कहिलेकाहीँ विवादमा नपरी पनि अन्याय रोक्न सकिन्छ ।

केवल एउटा वाक्यले पनि धेरै फरक पार्न सक्छ ।

“भाइ, उहाँसँग राम्रोसँग बोल्नुस् ।”

यति भने पुग्थ्यो ।

कसैले खलासीलाई गाली गर्नुपर्दैनथ्यो ।

कसैले उसको जागिर खोस्न माग गर्नुपर्दैनथ्यो ।

कसैले बस रोक्नुपर्ने अवस्था सिर्जना गर्नुपर्दैनथ्यो ।

केवल व्यवहारको मर्यादा सम्झाइदिन सकिन्थ्यो ।

अथवा कुनै यात्रुले नोट दिएर सिक्का साट्ने प्रस्ताव गर्न सक्थ्यो ।

त्यसले पनि समस्या समाधान गर्न मद्दत गर्न सक्थ्यो ।

कहिलेकाहीँ मानवीयता देखाउन ठूलो धन चाहिँदैन । केवल अरूको अप्ठ्यारोलाई आफ्नो आँखाले देख्न सक्ने संवेदनशीलता चाहिन्छ ।

मलाई त्यो दिन कसैले नोट साटिदिएको भए म कृतज्ञ हुने थिएँ ।

तर कसैले नोट साटेन भन्दैमा उनीहरूसँग नोट थिएन भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सक्दिनथेँ । मैले उनीहरूको खल्ती देखेको थिइनँ । उनीहरूको परिस्थिति जानेको थिइनँ ।

त्यसैले मेरो दुःखको केन्द्रमा उनीहरूले सहयोग नगरेको मात्र थिएन ।

मलाई सबैभन्दा बढी दुखेको कुरा थियो—मैले अपमानजनक व्यवहारको सामना गरिरहँदा कसैले पनि मानवीय हस्तक्षेप गरेको देखिनँ ।

त्यसैले मेरो मनले एउटा फरक निर्णय खोज्न थाल्यो ।

म आफूले भोगेको पीडालाई अरूप्रति घृणा फैलाउने साधन बनाउने कि त्यसलाई समाज सुधारको प्रश्न बनाउने ?

म सबैलाई शत्रु बनाएर ओर्लने कि कम्तीमा भविष्यमा यस्तै अवस्था आउँदा मानिसहरूले के गर्न सक्छन् भन्ने कुरा सोच्ने ?

त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्न म अझै तयार भइसकेको थिइनँ ।

तर बस आफ्नो गन्तव्यतिर अघि बढिरहेको थियो ।

र मेरो मनमा पनि एउटा नयाँ यात्रा सुरु हुँदै थियो ।

अन्ततः नयाँबस्ती आइपुग्यो ।

म बसबाट ओर्लिएँ ।

मसँग पच्चीस रुपैयाँका सिक्का थिएनन् । ती बसको भाडाका रूपमा दिइसकेको थिएँ । म आफ्नो गन्तव्यमा आइपुगेको थिएँ । तर मन भने त्यही बसभित्र अड्किएको थियो ।

मैले यात्रुहरूलाई फेरि हेरेँ ।

त्यो क्षण मेरो मनमा उनीहरूप्रति कुनै आत्मीयता थिएन । मलाई सबै शत्रुजस्ता लागेका थिए ।

मलाई आफ्नो अपमानभन्दा पनि एउटा ठूलो प्रश्नले सताइरहेको थियो—हामी कस्तो समाज बनाउँदै छौँ, जहाँ एउटा मानिसले अर्को मानिससँग सम्मानपूर्वक बोल्न आग्रह गर्दा पनि ऊ एक्लो महसुस गर्छ ?

म अन्ठाउन्न वर्षको मानिस थिएँ । मेरो अगाडि बीस–बाइस वर्षको जस्तो देखिने एक युवकले कठोर व्यवहार गरेको थियो । उमेरको अन्तरले मलाई विशेष अधिकार दिएको थिएन । म वृद्ध हुँदैमा अरूभन्दा ठूलो मानिस पनि थिइनँ ।

तर उमेर, अनुभव र मानवीय मर्यादाको आधारमा कम्तीमा एकअर्कासँग संयमित व्यवहार गर्ने अपेक्षा गर्नु अस्वाभाविक थिएन ।

म चाहन्थेँ, उसले मलाई अन्ठाउन्न वर्षको भनेर होइन, एउटा यात्रु भनेर सम्मान गरोस् ।

म उसलाई बीस–बाइस वर्षको भनेर होइन, आफ्नो काम गरिरहेको एउटा युवक भनेर सम्मान गर्न चाहन्थेँ ।

मानवीय सम्मान उमेरको अधीनमा हुनु हुँदैन । न पदको, न पैसाको, न जातको, न वर्गको ।

मलाई उसको जात थाहा थिएन । उसको पारिवारिक अवस्था थाहा थिएन । उसले कति तलब पाउँथ्यो, दिनभरि कति काम गर्थ्यो, कति दबाब सहन्थ्यो—मलाई केही थाहा थिएन ।

त्यसैले उसको सम्पूर्ण जीवनबारे फैसला गर्ने अधिकार मसँग थिएन ।

तर उसले मसँग गरेको व्यवहारबारे प्रश्न उठाउने अधिकार मसँग थियो ।

यो कुरा मैले आफूलाई सम्झाएँ ।

कुनै व्यक्तिको कठिन जीवनले उसको व्यवहारको पृष्ठभूमि बुझ्न मद्दत गर्न सक्छ । तर त्यसले अर्को व्यक्तिको अपमान गर्ने स्वतः अनुमति दिँदैन ।

त्यसैगरी, एउटा व्यक्तिको गलत व्यवहारका कारण उसको समुदाय, जात वा पेसामा आबद्ध सबै मानिसलाई दोष दिनु पनि अन्याय हुन्छ ।

म त्यो युवकको व्यवहारको विरोध गर्न सक्छु । तर ऊ जस्तो देखिन्थ्यो, त्यही आधारमा उसको जातीय पहिचानलाई घटनाको कारण ठहर गर्न सक्दिनँ ।

उसले जे गर्‍यो, त्यसको जिम्मेवारी उसको आफ्नै व्यवहारसँग सम्बन्धित थियो ।

उसको समुदायका अन्य मानिसहरूसँग त्यसको दोष जोड्नु गलत हुन्थ्यो ।

यही विवेक म आफैँभित्र कायम राख्न चाहन्थेँ ।

तर विवेक कायम राख्नुको अर्थ पीडा नहुनु होइन ।

म दुःखी थिएँ ।

म आहत थिएँ ।

म निराश थिएँ ।

मलाई लागिरहेको थियो, मैले आफ्नो सत्यता जोगाउँदा पनि अपमान सहनुपर्‍यो । म विनम्र हुन खोज्दा पनि धम्की सुनियो । म अरू यात्रुहरूबाट सामान्य मानवीय सहयोगको अपेक्षा गर्दा पनि एक्लो रहेँ ।

त्यो दिन मलाई पैसाभन्दा ठूलो कुराको अभाव महसुस भयो ।

त्यो अभाव थियो—एकअर्काप्रतिको संवेदनशीलता ।

पच्चीस रुपैयाँको सिक्का आफ्नो मूल्यमा सानो थियो । तर त्यसले उठाएको प्रश्न सानो थिएन ।

के गरिब वा असहज परिस्थितिमा परेको मानिसले आफ्नो विवशता प्रमाणित गरेपछि मात्र सम्मान पाउने हो ?

के बिरामी मानिसले आफ्नो कमजोरी देखाएर मात्र सहानुभूति पाउनुपर्ने हो ?

के यात्रुले भाडा तिरेपछि मात्र मर्यादा पाउँछ ?

कि मानिस भएकै कारण उसले मर्यादा पाउनुपर्छ ?

मलाई लाग्छ, अन्तिम उत्तर नै सभ्य समाजको आधार हुनुपर्छ ।

भाडा तिर्नु यात्रुको दायित्व हो ।

उचित भाडा लिनु सेवाप्रदायकको दायित्व हो ।

नियम स्पष्ट पार्नु व्यवस्थापनको दायित्व हो ।

र यात्रुलाई सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्नु सबैको साझा मानवीय दायित्व हो ।

यी दायित्व पूरा गर्न सकेमा सार्वजनिक यातायात केवल एउटा ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्ने साधन हुँदैन । त्यो नागरिकबीचको विश्वासको माध्यम पनि बन्छ ।

तर जब एउटा यात्रु आफ्नो गन्तव्यमा पुगेर पनि अपमानको अनुभव बोकेर ओर्लन्छ, त्यतिबेला बसले उसलाई भौतिक दूरी पार गराएको हुन्छ, तर सामाजिक दूरी भने अझ बढाएको हुन सक्छ ।

म त्यस दिन यस्तै दूरी बोकेर ओर्लिएको थिएँ ।

म घरतिर लागेँ ।

मेरो शरीरमा ज्वरोको कमजोरी थियो । मनमा अपमानको ताप  थियो ।

तर बाटोमा हिँड्दै गर्दा मैले आफूलाई एउटा प्रश्न सोधेँ ।

यदि म अर्को पटक त्यस्तै घटनाको साक्षी बनेँ भने के गर्नेछु ?

यदि कसैले मेरो अगाडि कुनै वृद्ध, बिरामी, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, महिला, विद्यार्थी वा सामान्य यात्रुलाई अनावश्यक रूपमा अपमान गर्‍यो भने के म पनि चुप लागेर बस्नेछु ?

यदि कुनै व्यक्तिसँग नोट छैन र सिक्काले भाडा तिर्न खोजिरहेको छ भने के म उसको अवस्थालाई बेवास्ता गर्नेछु ?

यदि कुनै कर्मचारी थाकेको छ, तनावमा छ वा कामको दबाबमा छ भने के म उसको परिस्थिति बुझ्ने प्रयास गर्नेछु ?

मलाई लाग्यो, यो कथा केवल त्यो खलासीका बारेमा होइन ।

यो कथा मेरो बारेमा पनि हो ।

यो कथा ती मौन यात्रुहरूका बारेमा पनि हो ।

यो कथा हाम्रो सार्वजनिक व्यवहारका बारेमा हो ।

र यो कथा त्यस दिनको एउटा पच्चीस रुपैयाँको यात्राभन्दा धेरै लामो छ ।

किनकि समाजमा सुधार त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब मानिसले आफूले भोगेको पीडालाई केवल आफ्नो घाउका रूपमा होइन, अरूको घाउ रोक्ने जिम्मेवारीका रूपमा पनि हेर्न थाल्छ ।

विवेकले के गर्नुपर्थ्यो ?

त्यस दिन त्यो नेपाल यातायातको बसभित्र उपस्थित मानिसहरूले चाहेको भए धेरै ठूलो काम गर्नुपर्दैनथ्यो ।

कुनै एक यात्रुले विनम्रतापूर्वक भन्न सक्थ्यो, “भाइ, भाडाको कुरा नियमअनुसार मिलाउनुस्, तर उहाँसँग सम्मानपूर्वक बोल्नुस् ।”

कसैले स्वेच्छाले नोट साट्ने प्रस्ताव गर्न सक्थ्यो ।

कसैले विवाद बढ्न नदिई उचित भाडा कति हो भनेर स्पष्ट पार्न सहयोग गर्न सक्थ्यो ।

खलासीले पनि यात्रुको कुरा सुनेर शान्त स्वरमा भाडादर बताउन सक्थ्यो । भाडा अपुग भएको ठानेको भए त्यसको आधार बुझाउन सक्थ्यो । आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्न यात्रुलाई धम्की दिन आवश्यक थिएन ।

बस सञ्चालकले रुटअनुसारको भाडादर स्पष्ट रूपमा राख्न सक्थ्यो, ताकि यात्रु र कर्मचारीबीच अनावश्यक विवाद नहोस् । चालक र सहचालकलाई यात्रुसँग मर्यादित व्यवहार गर्ने तालिम दिन सकिन्थ्यो ।

र म आफैँले पनि आफ्नो स्वाभिमान जोगाउँदै संयम कायम राख्न सक्थेँ—जसरी त्यस दिन सकेसम्म प्रयास गरिरहेको थिएँ ।

भविष्यमा यस्तो घटना दोहोरिएमा म समय, बसको पहिचान, रुट र घटनाको विवरण सुरक्षित राखेर सम्बन्धित यातायात सञ्चालक वा उपयुक्त निकायमा तथ्यसहित गुनासो गर्न सक्छु । विवादलाई जातीय घृणामा बदल्नुको सट्टा व्यवहार र सेवाको उत्तरदायित्वमा केन्द्रीत राख्न सक्छु ।

किनकि अन्यायको विरोध गर्दा पनि न्यायको बाटो छाड्नु हुँदैन ।

हामीले कर्मचारीको अपमान गरेर यात्रुको सम्मान स्थापित गर्न खोज्नु हुँदैन । त्यसैगरी, कर्मचारीको कामको दबाबलाई बहाना बनाएर यात्रुको अपमानलाई पनि उचित ठहर गर्नु हुँदैन ।

हामीलाई चाहिएको प्रतिशोध होइन, सुधार हो ।

हामीलाई चाहिएको मौनता होइन, विवेकपूर्ण आवाज हो ।

हामीलाई चाहिएको यस्तो समाज हो, जहाँ एउटा व्यक्तिले अर्को व्यक्तिको दुःख बुझ्न ठूलो प्रमाण माग्नु नपरोस् ।

अन्तिम प्रश्न : पैसा चल्छ, मानवीयता पनि चल्नुपर्छ

त्यो दिन म नयाँबस्तीमा ओर्लिएँ ।

मेरो यात्रा सकियो ।

तर मेरो मनमा एउटा दृश्य बाँकी रह्यो—हातमा पच्चीस रुपैयाँका सिक्का बोकेको एउटा बिरामी यात्रु र उसलाई घुरेर हेरिरहेका केही मौन अनुहारहरू ।

मलाई त्यो दिन कसैले साथ दिएको भए म सायद यति धेरै व्याकुल हुने थिइनँ । एउटा सामान्य वाक्य, एउटा सानो सहयोग वा एउटा मानवीय संकेतले पनि मेरो मन हलुका बनाउन सक्थ्यो ।

तर त्यस्तो भएन ।

त्यसैले मैले त्यो घटनालाई कथामा बदल्ने निर्णय गरेँ ।

कथा लेख्नु भनेको कसैलाई बदनाम गर्नु मात्र होइन । कथा लेख्नु भनेको एउटा घटनाबाट समाजले देख्न नचाहेको प्रश्नलाई उजागर गर्नु पनि हो ।

म त्यो खलासीलाई जीवनभरि दोषी ठहर गर्न चाहन्नँ । उसको पक्ष पनि सुनिनुपर्छ । भाडाको नियम के थियो, उसले के बुझ्यो, उसको कामको अवस्था कस्तो थियो—यी कुरा जान्नु उपयोगी हुन सक्छन् ।

तर कुनै पक्षको कुरा सुन्न बाँकी छ भन्दैमा यात्रुले भोगेको अपमानको अनुभवलाई अस्वीकार गर्न मिल्दैन ।

मेरो अनुभव मेरो सत्य हो । त्यसको कानुनी वा संस्थागत मूल्याङ्कन गर्न थप तथ्य आवश्यक पर्न सक्छ । तर यस अनुभवले उठाएको मानवीय प्रश्न भने सबैले सोच्न सक्छन् ।

हामीले सिक्कालाई पैसा मान्न सिक्नुपर्छ ।

नोटलाई मात्र सम्मानको प्रतीक बनाउन छाड्नुपर्छ ।

यात्रुको गन्तव्यलाई उसको सत्यतासँग जोडेर हेर्नुपर्छ ।

काम गर्ने मानिसको श्रमलाई सम्मान गर्नुपर्छ ।

र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, कसैको अपमान भइरहेको देख्दा आफ्नो मौनतालाई सधैँ विवेकको नाम दिनु हुँदैन ।

कहिलेकाहीँ मौन रहनु बुद्धिमानी हुन सक्छ । तर कहिलेकाहीँ बोल्नु नै बुद्धिमानी हुन्छ ।

कहिलेकाहीँ विवादबाट टाढा रहनु उचित हुन्छ । तर कहिलेकाहीँ अन्याय रोक्न शान्त स्वरमा हस्तक्षेप गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

कहिलेकाहीँ अर्को मानिसको समस्या हाम्रो होइन जस्तो लाग्न सक्छ । तर भोलि त्यही समस्या हाम्रो ढोकामा आइपुग्न सक्छ ।

त्यसैले समाजको असलियत मानिसको खल्तीमा कति रुपैयाँ छ भन्ने कुराले मात्र देखाउँदैन । उसले अरूको अप्ठ्यारो देख्दा के गर्छ भन्ने कुराले पनि देखाउँछ ।

आज मसँग पच्चीस रुपैयाँका सिक्का मात्र थिए ।

त्यो दिन ती सिक्काले मेरो गन्तव्यसम्मको भाडा तिरे ।

तर तिनले मेरो मनमा अर्को हिसाब पनि खोलिदिए ।

त्यो हिसाबमा कसैको पैसा जोडिएको थिएन । कसैको नाफा वा घाटा लेखिएको थिएन ।

त्यहाँ लेखिएको थियो—कति मानिसले अन्याय गरे, कति मानिसले अन्याय देखे, कति मानिसले बोल्न सकेनन्, र कति मानिसले बोल्न सक्थे तर बोलेनन् ।

त्यो हिसाबको अन्तिम पाना अझै खाली छ ।

किनकि भोलि हामीमध्ये जो कोही अर्को बसमा यात्रा गरिरहेको हुन सक्छ ।

कसैको खल्तीमा नोट हुनेछ, कसैको खल्तीमा सिक्का । कोही स्वस्थ हुनेछ, कोही बिरामी । कोही बलियो देखिनेछ, कोही कमजोर । कोही आफ्नो अधिकारबारे बोल्न सक्नेछ, कोही डरले चुप लाग्नेछ ।

त्यतिबेला हाम्रो व्यवहारले नै निर्णय गर्नेछ—हामी केवल यात्रु हौँ कि एकअर्काको दुःख बुझ्न सक्ने मानिस पनि हौँ ।

म चाहन्छु, भोलि कसैले आफ्नो हातमा सिक्का बोकेर अपमान सहन नपरोस् ।

म चाहन्छु, कुनै यात्रुले आफ्नो गन्तव्य सत्य बताउँदा आफूलाई दोषी महसुस गर्न नपरोस् ।

म चाहन्छु, बसभित्र अन्यायको अनुभव गर्ने मानिसले आफू एक्लो छैन भन्ने अनुभूति गर्न सकोस् ।

र म चाहन्छु, कुनै दिन सार्वजनिक बसमा कसैले कसैलाई अपमानजनक स्वरमा बोल्दा कम्तीमा एउटा यात्रुले शान्त भएर भन्न सकोस्—

“भाइ, भाडाको कुरा नियमअनुसार मिलाऔँ । तर मानिससँग मानिसजस्तै व्यवहार गरौँ ।”

त्यति मात्र भए पनि हाम्रो यात्रा केही फरक हुनेछ ।

किनकि बसको गन्तव्य बल्खु हुन सक्छ, कुलेश्वर हुन सक्छ वा नयाँबस्ती । तर मानिसको वास्तविक गन्तव्य त्यसभन्दा ठूलो छ ।

त्यो गन्तव्य हो—सम्मान, सहअस्तित्व र मानवीयता ।

पच्चीस रुपैयाँका सिक्का चल्छन् कि चल्दैनन् भन्ने प्रश्नको उत्तर नियमले दिन सक्छ । तर ती सिक्का बोकेको मानिसलाई कस्तो व्यवहार गर्ने भन्ने उत्तर हाम्रो विवेकले दिनुपर्छ ।

र त्यो विवेकको परीक्षा बसको खलासीले मात्र होइन, चालकले, यात्रुले, यातायात सञ्चालकले र समाजको हरेक सदस्यले दिनुपर्छ ।

त्यो दिन म बसबाट ओर्लिएँ ।

तर मेरो मनले एउटा प्रतिज्ञा बोकेर घर फर्कियो—

म आफू अपमानित हुँदा मात्र होइन, अरू अपमानित हुँदा पनि सकेसम्म मानवीयताको पक्षमा उभिनेछु । किनकि मान्छेको वास्तविक मूल्य उसको खल्तीमा भएको पैसाले होइन, अर्को मान्छेको सम्मान जोगाउन उसले गर्ने व्यवहारले निर्धारण गर्छ ।

 

२०८३ कात्तिक १७

बिजु सुवेदी विजय